वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ९२ · ६८ श्लोकाःSarga 92 · 68 ślokas

रावणका शोक तथा सुपार्श्वके समझानेसे उसका सीता-वधसे निवृत्त होना

॥ ६ · ९२ · १ ॥
ततः पौलस्त्यसचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितो वधम्। आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सत्वराः॥

tataḥ paulastyasacivāḥ śrutvā cendrajito vadham।
ācacakṣurabhijñāya daśagrīvāya satvarāḥ॥

रावण के मन्त्रियों ने जब इन्द्रजित् के वध का समाचार सुना, तब उन्होंने स्वयं भी प्रत्यक्ष देखकर इसका निश्चय कर लेने के बाद तुरंत जाकर दशमुख रावण से सारा हाल कह सुनाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · २ ॥
युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः। विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युतिः॥

yuddhe hato mahārāja lakṣmaṇena tavātmajaḥ।
vibhīṣaṇasahāyena miṣatāṁ no mahādyutiḥ॥

वे बोले—‘महाराज! युद्ध में विभीषण की सहायता पाकर लक्ष्मण ने आपके महातेजस्वी पुत्र को हमारे सैनिकों के देखते-देखते मार डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ३ ॥
शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्वपराजितः। लक्ष्मणेन हतः शूरः पुत्रस्ते विबुधेन्द्रजित्॥ गतः स परमाँल्लोकान् शरैः संतर्प्य लक्ष्मणम्।

śūraḥ śūreṇa saṁgamya saṁyugeṣvaparājitaḥ।
lakṣmaṇena hataḥ śūraḥ putraste vibudhendrajit॥
gataḥ sa paramām̐llokān śaraiḥ saṁtarpya lakṣmaṇam।

‘जिसने देवताओं के राजा इन्द्र को भी परास्त किया था और पहले के युद्धों में जिसकी कभी पराजय नहीं हुई थी, वही आपका शूरवीर पुत्र इन्द्रजित् शौर्यसम्पन्न लक्ष्मण के साथ भिड़कर उनके द्वारा मारा गया। वह अपने बाणोंद्वारा लक्ष्मण को पूर्णतः तृप्त करके उत्तम लोकों में गया’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ४ ॥
स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम्॥ घोरमिन्द्रजितः संख्ये कश्मलं प्राविशन्महत्।

sa taṁ pratibhayaṁ śrutvā vadhaṁ putrasya dāruṇam॥
ghoramindrajitaḥ saṁkhye kaśmalaṁ prāviśanmahat।

युद्ध में अपने पुत्र इन्द्रजित् के भयानक वध का घोर एवं दारुण समाचार सुनने पर रावण को बड़ी भारी मूर्च्छा ने धर दबाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ५ ॥
उपलभ्य चिरात् संज्ञां राजा राक्षसपुंगवः॥ पुत्रशोकाकुलो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः।

upalabhya cirāt saṁjñāṁ rājā rākṣasapuṁgavaḥ॥
putraśokākulo dīno vilalāpākulendriyaḥ।

फिर दीर्घकाल के बाद होश में आकर राक्षसप्रवर राजा रावण पुत्रशोक से व्याकुल हो गया। उसकी सारी इन्द्रियाँ अकुला उठीं और वह दीनतापूर्वक विलाप करने लगा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ६ ॥
हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महाबल॥ जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः।

hā rākṣasacamūmukhya mama vatsa mahābala॥
jitvendraṁ kathamadya tvaṁ lakṣmaṇasya vaśaṁ gataḥ।

‘हा पुत्र! हा राक्षस-सेना के महाबली कर्णधार! तुम तो पहले इन्द्र पर भी विजय पा चुके थे; फिर आज लक्ष्मण के वश में कैसे पड़ गये?

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ७ ॥
ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि॥ मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं युधि।

nanu tvamiṣubhiḥ kruddho bhindyāḥ kālāntakāvapi॥
mandarasyāpi śṛṅgāṇi kiṁ punarlakṣmaṇaṁ yudhi।

‘बेटा! तुम तो कुपित होने पर अपने बाणों से काल और अन्तक को भी विदीर्ण कर सकते थे, मन्दराचल के शिखरों को भी तोड़-फोड़ सकते थे; फिर युद्ध में लक्ष्मण को मार गिराना तुम्हारे लिये कौन बड़ी बात थी?

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ८ ॥
अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम॥ येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा।

adya vaivasvato rājā bhūyo bahumato mama॥
yenādya tvaṁ mahābāho saṁyuktaḥ kāladharmaṇā।

‘महाबाहो! आज सूर्य के पुत्र प्रेतराज यम का महत्त्व मुझे अधिक जान पड़ने लगा है, जिन्होंने तुम्हें भी कालधर्म से संयुक्त कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ९ ॥
एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि। यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान् स्वर्गमृच्छति॥

eṣa panthāḥ suyodhānāṁ sarvāmaragaṇeṣvapi।
yaḥ kṛte hanyate bhartuḥ sa pumān svargamṛcchati॥

‘समस्त देवताओं में भी अच्छे योद्धाओं का यही मार्ग है। जो अपने स्वामी के लिये युद्ध में मारा जाता है, वह पुरुष स्वर्गलोक में जाता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · १० ॥
अद्य देवगणाः सर्वे लोकपाला महर्षयः। हतमिन्द्रजितं श्रुत्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः॥

adya devagaṇāḥ sarve lokapālā maharṣayaḥ।
hatamindrajitaṁ śrutvā sukhaṁ svapsyanti nirbhayāḥ॥

‘आज समस्त देवता, लोकपाल तथा महर्षि इन्द्रजित् का मारा जाना सुनकर निडर हो सुख की नींद सो सकेंगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ११ ॥
अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्ना पृथिवी च सकानना। एकेनेन्द्रजिता हीना शून्येव प्रतिभाति मे॥

adya lokāstrayaḥ kṛtsnā pṛthivī ca sakānanā।
ekenendrajitā hīnā śūnyeva pratibhāti me॥

‘आज तीनों लोक और काननोंसहित यह सारी पृथ्वी भी अकेले इन्द्रजित् के न होने से मुझे सूनी-सी दिखायी देती है

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · १२ ॥
अद्य नैर्ऋतकन्यानां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम्। करेणुसङ्घस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे॥

adya nairṛtakanyānāṁ śroṣyāmyantaḥpure ravam।
kareṇusaṅghasya yathā ninādaṁ girigahvare॥

‘जैसे गजराज के मारे जाने पर पर्वत की कन्दरा में हथिनियों का आर्तनाद सुनायी पड़ता है, उसी प्रकार आज अन्तःपुर में मुझे राक्षस-कन्याओं का करुण-क्रन्दन सुनना पड़ेगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · १३ ॥
यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप। मातरं मां च भार्याश्च क्व गतोऽसि विहाय नः॥

yauvarājyaṁ ca laṅkāṁ ca rakṣāṁsi ca paraṁtapa।
mātaraṁ māṁ ca bhāryāśca kva gato'si vihāya naḥ॥

‘शत्रुओं को संताप देनेवाले पुत्र! आज अपने युवराजपद को, लङ्कापुरी को, समस्त राक्षसों को, अपनी माँ को, मुझको और अपनी पत्नियों को—हम सब लोगों को छोड़कर तुम कहाँ चले गये?

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · १४ ॥
मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम्। प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे॥

mama nāma tvayā vīra gatasya yamasādanam।
pretakāryāṇi kāryāṇi viparīte hi vartase॥

‘वीर! होना तो यह चाहिये था कि मैं पहले यमलोक में जाता और तुम यहाँ रहकर मेरे प्रेतकार्य करते; परंतु तुम विपरीत अवस्था में स्थित हो गये (तुम परलोकवासी हुए और मुझे तुम्हारा प्रेतकार्य करना पड़ेगा)

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · १५ ॥
स त्वं जीवति सुग्रीवे लक्ष्मणे च सराघवे। मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतोऽसि विहाय नः॥

sa tvaṁ jīvati sugrīve lakṣmaṇe ca sarāghave।
mama śalyamanuddhṛtya kva gato'si vihāya naḥ॥

‘हाय! राम, लक्ष्मण और सुग्रीव अभी जीवित हैं; ऐसी अवस्था में मेरे हृदय का काँटा निकाले बिना ही तुम हमें छोड़कर कहाँ चले गये?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · १६ ॥
एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम्। आविवेश महान् कोपः पुत्रव्यसनसम्भवः॥

evamādivilāpārtaṁ rāvaṇaṁ rākṣasādhipam।
āviveśa mahān kopaḥ putravyasanasambhavaḥ॥

इस प्रकार आर्तभाव से विलाप करते हुए राक्षसराज रावण के हृदय में अपने पुत्र के वध का स्मरण करके महान् क्रोध का आवेश हुआ

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · १७ ॥
प्रकृत्या कोपनं ह्येनं पुत्रस्य पुनराधयः। दीप्तं संदीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिव रश्मयः॥

prakṛtyā kopanaṁ hyenaṁ putrasya punarādhayaḥ।
dīptaṁ saṁdīpayāmāsurgharme'rkamiva raśmayaḥ॥

एक तो वह स्वभाव से ही क्रोधी था। दूसरे पुत्र की चिन्ताओं ने उसे उत्तेजित कर दिया—जलते हुए को और भी जला दिया। जैसे सूर्य की किरणें ग्रीष्म ऋतु में उसे अधिक प्रचण्ड बना देती हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · १८ ॥
ललाटे भुकुटीभिश्च संगताभिर्व्यरोचत। युगान्ते सह नक्रैस्तु महोर्मिभिरिवोदधिः॥

lalāṭe bhukuṭībhiśca saṁgatābhirvyarocata।
yugānte saha nakraistu mahormibhirivodadhiḥ॥

ललाट में टेढ़ी भौंहों के कारण वह उसी तरह शोभा पाता था, जैसे प्रलयकाल में मगरों और बड़ी-बड़ी लहरों से महासागर सुशोभित होता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · १९ ॥
कोपाद् विजृम्भमाणस्य वक्त्राद् व्यक्तमिव ज्वलन्। उत्पपात सधूमाग्निर्वृत्रस्य वदनादिव॥

kopād vijṛmbhamāṇasya vaktrād vyaktamiva jvalan।
utpapāta sadhūmāgnirvṛtrasya vadanādiva॥

जैसे वृत्रासुर के मुख से धूमसहित अग्नि प्रकट हुई थी, उसी तरह रोष से जँभाई लेते हुए रावण के मुख से प्रकटरूप में धूमयुक्त प्रज्वलित अग्नि निकलने लगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · २० ॥
स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः। समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या वैदेह्या रोचयद् वधम्॥

sa putravadhasaṁtaptaḥ śūraḥ krodhavaśaṁ gataḥ।
samīkṣya rāvaṇo buddhyā vaidehyā rocayad vadham॥

अपने पुत्र के वध से संतप्त हुआ शूरवीर रावण सहसा क्रोध के वशीभूत हो गया। उसने बुद्धि से सोच-विचारकर विदेहकुमारी सीता को मार डालना ही अच्छा समझा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · २१ ॥
तस्य प्रकृत्या रक्ते च रक्ते क्रोधाग्निनापि च। रावणस्य महाघोरे दीप्ते नेत्रे बभूवतुः॥

tasya prakṛtyā rakte ca rakte krodhāgnināpi ca।
rāvaṇasya mahāghore dīpte netre babhūvatuḥ॥

रावण की आँखें एक तो स्वभाव से ही लाल थीं। दूसरे क्रोधाग्नि ने उन्हें और भी रक्तवर्ण की बना दिया था। अतः उसके वे दीप्तिमान् नेत्र महान् घोर प्रतीत होते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · २२ ॥
घोरं प्रकृत्या रूपं तत् तस्य क्रोधाग्निमूर्च्छितम्। बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव दुरासदम्॥

ghoraṁ prakṛtyā rūpaṁ tat tasya krodhāgnimūrcchitam।
babhūva rūpaṁ kruddhasya rudrasyeva durāsadam॥

रावण का रूप स्वभाव से ही भयंकर था। उसपर क्रोधाग्नि का प्रभाव पड़ने से वह और भी भयानक हो चला और कुपित हुए रुद्र के समान दुर्जय प्रतीत होने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · २३ ॥
तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः। दीपाभ्यामिव दीप्ताभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः॥

tasya kruddhasya netrābhyāṁ prāpatannaśrubindavaḥ।
dīpābhyāmiva dīptābhyāṁ sārciṣaḥ snehabindavaḥ॥

क्रोध से भरे हुए उस निशाचर के नेत्रों से आँसुओं की बूँदें गिरने लगीं, मानो जलते हुए दीपकों से लौ के साथ ही तेल के बिंदु झड़ रहे हों

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · २४ ॥
दन्तान् विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः। यन्त्रस्याकृष्यमाणस्य मथ्नतो दानवैरिव॥

dantān vidaśatastasya śrūyate daśanasvanaḥ।
yantrasyākṛṣyamāṇasya mathnato dānavairiva॥

वह दाँत पीसने लगा। उस समय उसके दाँतों के कटकटाने का जो शब्द सुनायी देता था, वह समुद्र-मन्थन के समय दानवोंद्वारा खींचे जाते हुए मन्थन-यन्त्रस्वरूप मन्दराचल की ध्वनि के समान जान पड़ता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · २५ ॥
कालाग्निरिव संक्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत। तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संविलिल्यिरे॥

kālāgniriva saṁkruddho yāṁ yāṁ diśamavaikṣata।
tasyāṁ tasyāṁ bhayatrastā rākṣasāḥ saṁvililyire॥

कालाग्नि के समान अत्यन्त कुपित हो वह जिस-जिस दिशा की ओर दृष्टि डालता था, उस-उस दिशा में खड़े हुए राक्षस भयभीत हो खम्भे आदि की ओट में छिप जाते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · २६ ॥
तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम्। वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः॥

tamantakamiva kruddhaṁ carācaracikhādiṣum।
vīkṣamāṇaṁ diśaḥ sarvā rākṣasā nopacakramuḥ॥

चराचर प्राणियों को ग्रस लेने की इच्छावाले कुपित काल के समान सम्पूर्ण दिशाओं की ओर देखते हुए रावण के पास राक्षस नहीं जाते थे—उसके निकट जाने का साहस नहीं करते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · २७ ॥
ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः। अब्रवीद् रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे॥

tataḥ paramasaṁkruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ।
abravīd rakṣasāṁ madhye saṁstambhayiṣurāhave॥

तब अत्यन्त कुपित हुआ राक्षसराज रावण युद्ध में राक्षसों को स्थापित करने की इच्छा से उनके बीच में खड़ा होकर बोला—

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · २८ ॥
मया वर्षसहस्राणि चरित्वा परमं तपः। तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयंभूः परितोषितः॥

mayā varṣasahasrāṇi caritvā paramaṁ tapaḥ।
teṣu teṣvavakāśeṣu svayaṁbhūḥ paritoṣitaḥ॥

‘निशाचरो! मैंने सहस्रों वर्षोंतक कठोर तपस्या करके विभिन्न तपस्याओं की समाप्ति पर स्वयम्भू ब्रह्माजी को संतुष्ट किया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · २९ ॥
तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयंभुवः। नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन॥

tasyaiva tapaso vyuṣṭyā prasādācca svayaṁbhuvaḥ।
nāsurebhyo na devebhyo bhayaṁ mama kadācana॥

‘उसी तपस्या के फल से और ब्रह्माजी की कृपा से मुझे देवताओं और असुरों की ओर से कभी भय नहीं है

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ३० ॥
कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम्। देवासुरविमर्देषु न च्छिन्नं वज्रमुष्टिभिः॥

kavacaṁ brahmadattaṁ me yadādityasamaprabham।
devāsuravimardeṣu na cchinnaṁ vajramuṣṭibhiḥ॥

‘मेरे पास ब्रह्माजी का दिया हुआ कवच है, जो सूर्य के समान दमकता रहता है। देवताओं और असुरों के साथ घटित हुए मेरे संग्राम के अवसरों पर वह वज्र के प्रहार से भी टूट नहीं सका है

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ३१ ॥
तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे। प्रतीयात् कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरंदरः॥

tena māmadya saṁyuktaṁ rathasthamiha saṁyuge।
pratīyāt ko'dya māmājau sākṣādapi puraṁdaraḥ॥

‘इसलिये यदि आज मैं युद्ध के लिये तैयार हो रथ पर बैठकर रणभूमि में खड़ा होऊँ तो कौन मेरा सामना कर सकता है? साक्षात् इन्द्र ही क्यों न हो, वह भी मुझसे युद्ध करने का साहस नहीं कर सकता

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ३२ ॥
यत् तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत्। देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयंभुवा॥

yat tadābhiprasannena saśaraṁ kārmukaṁ mahat।
devāsuravimardeṣu mama dattaṁ svayaṁbhuvā॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९२ · ३३ ॥
अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां मम। रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे॥

adya tūryaśatairbhīmaṁ dhanurutthāpyatāṁ mama।
rāmalakṣmaṇayoreva vadhāya paramāhave॥

॥ ३२–३३ ॥

‘उन दिनों देवासुर-संग्राम में प्रसन्न हुए ब्रह्माजी ने मुझे जो बाणसहित विशाल धनुष प्रदान किया था, आज मेरे उसी भयानक धनुष को सैकड़ों मङ्गल-वाद्यों की ध्वनि के साथ महासमर में राम और लक्ष्मण का वध करने के लिये ही उठाया जाय

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ३४ ॥
स पुत्रवधसंतप्तः क्रूरः क्रोधवशं गतः। समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत॥

sa putravadhasaṁtaptaḥ krūraḥ krodhavaśaṁ gataḥ।
samīkṣya rāvaṇo buddhyā sītāṁ hantuṁ vyavasyata॥

पुत्र के वध से संतप्त हो क्रोध के वशीभूत हुए क्रूर रावण ने अपनी बुद्धि से सोच-विचारकर सीता को मार डालने का ही निश्चय किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ३५ ॥
प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनः। दीनो दीनस्वरान् सर्वांस्तानुवाच निशाचरान्॥

pratyavekṣya tu tāmrākṣaḥ sughoro ghoradarśanaḥ।
dīno dīnasvarān sarvāṁstānuvāca niśācarān॥

उसकी आँखें क्रोध से लाल हो गयीं और आकृति अत्यन्त भयानक दिखायी देने लगी। वह सब ओर दृष्टि डालकर पुत्र के लिये दुःखी हो दीनतापूर्ण स्वरवाले सम्पूर्ण निशाचरों से बोला—

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ३६ ॥
मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम्। किंचिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम्॥

māyayā mama vatsena vañcanārthaṁ vanaukasām।
kiṁcideva hataṁ tatra sīteyamiti darśitam॥

‘मेरे बेटे ने माया से केवल वानरों को चकमा देने के लिये एक आकृति को ‘यह सीता है’ ऐसा कहकर दिखाया और झूठे ही उसका वध किया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ३७ ॥
तदिदं तथ्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः। वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम्॥

tadidaṁ tathyamevāhaṁ kariṣye priyamātmanaḥ।
vaidehīṁ nāśayiṣyāmi kṣatrabandhumanuvratām॥

‘सो आज उस झूठ को मैं सत्य ही कर दिखाऊँगा और ऐसा करके अपना प्रिय करूँगा। उस क्षत्रियाधम राम में अनुराग रखनेवाली सीता का नाश कर डालूँगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ३८ ॥
इत्येवमुक्त्वा सचिवान् खड्गमाशु परामृशत्। उद्धृत्य गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसम्॥

ityevamuktvā sacivān khaḍgamāśu parāmṛśat।
uddhṛtya guṇasampannaṁ vimalāmbaravarcasam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९२ · ३९ ॥
निष्पपात स वेगेन सभार्यः सचिवैर्वृतः। रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः॥

niṣpapāta sa vegena sabhāryaḥ sacivairvṛtaḥ।
rāvaṇaḥ putraśokena bhṛśamākulacetanaḥ॥

॥ ३८–३९ ॥

मन्त्रियों से ऐसा कहकर उसने शीघ्र ही तलवार हाथ में ले ली, जो खड्गोचित गुणों से युक्त और आकाश के समान निर्मल कान्तिवाली थी। उसे म्यान से निकालकर पत्नी और मन्त्रियों से घिरा हुआ रावण बड़े वेग से आगे बढ़ा। पुत्र के शोक से उसकी चेतना अत्यन्त आकुल हो रही थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ४० ॥
संक्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली। व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं विचुक्रुशुः॥

saṁkruddhaḥ khaḍgamādāya sahasā yatra maithilī।
vrajantaṁ rākṣasaṁ prekṣya siṁhanādaṁ vicukruśuḥ॥

वह अत्यन्त कुपित हो तलवार लेकर सहसा उस स्थान पर जा पहुँचा, जहाँ मिथिलेशकुमारी सीता मौजूद थीं। उधर जाते हुए उस राक्षस को देखकर उसके मन्त्री सिंहनाद करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ४१ ॥
ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसम्। अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः॥

ūcuścānyonyamāliṅgya saṁkruddhaṁ prekṣya rākṣasam।
adyainaṁ tāvubhau dṛṣṭvā bhrātarau pravyathiṣyataḥ॥

वे रावण को रोष से भरा देख एक-दूसरे का आलिङ्गन करके बोले—‘आज इसे देखकर वे दोनों भाई राम और लक्ष्मण व्यथित हो उठेंगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ४२ ॥
लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः। बहवः शत्रवश्चान्ये संयुगेष्वभिपातिताः॥

lokapālā hi catvāraḥ kruddhenānena nirjitāḥ।
bahavaḥ śatravaścānye saṁyugeṣvabhipātitāḥ॥

‘क्योंकि कुपित होने पर इस राक्षसराज ने इन्द्र आदि चारों लोकपालों को जीत लिया और दूसरे बहुत-से शत्रुओं को भी युद्ध में मार गिराया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ४३ ॥
त्रिषु लोकेषु रत्नानि भुङ्क्ते आहृत्य रावणः। विक्रमे च बले चैव नास्त्यस्य सदृशो भुवि॥

triṣu lokeṣu ratnāni bhuṅkte āhṛtya rāvaṇaḥ।
vikrame ca bale caiva nāstyasya sadṛśo bhuvi॥

‘तीनों लोकों में जो रत्नभूत पदार्थ हैं, उन सबको लाकर रावण भोग रहा है। भूमण्डल में इसके समान पराक्रमी और बलवान् दूसरा कोई नहीं है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ४४ ॥
तेषां संजल्पमानानामशोकवनिकां गताम्। अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्च्छितः॥

teṣāṁ saṁjalpamānānāmaśokavanikāṁ gatām।
abhidudrāva vaidehīṁ rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ॥

वे इस प्रकार बातचीत कर ही रहे थे कि क्रोध से अचेत-सा हुआ रावण अशोक-वाटिका में बैठी हुई विदेहकुमारी सीता का वध करने के लिये दौड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ४५ ॥
वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः। अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव॥

vāryamāṇaḥ susaṁkruddhaḥ suhṛdbhirhitabuddhibhiḥ।
abhyadhāvata saṁkruddhaḥ khe graho rohiṇīmiva॥

उसके हित का विचार करनेवाले सुहृद् उस रोषभरे रावण को रोकने की चेष्टा कर रहे थे; तो भी वह अत्यन्त कुपित हो जैसे आकाश में कोई क्रूर ग्रह रोहिणी नामक नक्षत्र पर आक्रमण करता हो, उसी प्रकार सीता की ओर दौड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ४६ ॥
मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता। ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम्॥

maithilī rakṣyamāṇā tu rākṣasībhiraninditā।
dadarśa rākṣasaṁ kruddhaṁ nistriṁśavaradhāriṇam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९२ · ४७ ॥
तं निशम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा। निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम्॥

taṁ niśamya sanistriṁśaṁ vyathitā janakātmajā।
nivāryamāṇaṁ bahuśaḥ suhṛdbhiranivartinam॥

॥ ४६–४७ ॥

उस समय सतीसाध्वी सीता राक्षसियों के संरक्षण में थीं। उन्होंने देखा, क्रोध से भरा हुआ राक्षस एक बहुत बड़ी तलवार लिये मुझे मारने के लिये आ रहा है। यद्यपि उसके सुहृद् उसे बारम्बार रोक रहे हैं तो भी वह लौट नहीं रहा है। इस तरह तलवार ले रावण को आते देख जनकनन्दिनी के मन में बड़ी व्यथा हुई

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ४८ ॥
सीता दुःखसमाविष्टा विलपन्तीदमब्रवीत्। यथायं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम्॥ वधिष्यति सनाथां मामनाथामिव दुर्मतिः।

sītā duḥkhasamāviṣṭā vilapantīdamabravīt।
yathāyaṁ māmabhikruddhaḥ samabhidravati svayam॥
vadhiṣyati sanāthāṁ māmanāthāmiva durmatiḥ।

सीता दुःख में डूब गयीं और विलाप करती हुई इस प्रकार बोलीं—‘यह दुर्बुद्धि राक्षस जिस तरह कुपित हो स्वयं मेरी ओर दौड़ा आ रहा है, इससे जान पड़ता है, यह सनाथा होने पर भी मुझे अनाथा की भाँति मार डालेगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ४९ ॥
बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम्॥ भार्या मम भवस्वेति प्रत्याख्यातो ध्रुवं मया।

bahuśaścodayāmāsa bhartāraṁ māmanuvratām॥
bhāryā mama bhavasveti pratyākhyāto dhruvaṁ mayā।

‘मैं अपने पति में अनुराग रखती हूँ तो भी इसने अनेक बार प्रेरित किया कि ‘तुम मेरी भार्या बन जाओ।’ उस समय निश्चय ही मैंने इसे ठुकरा दिया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ५० ॥
सोऽयं मामनुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः॥ क्रोधमोहसमाविष्टो व्यक्तं मां हन्तुमुद्यतः।

so'yaṁ māmanupasthāne vyaktaṁ nairāśyamāgataḥ॥
krodhamohasamāviṣṭo vyaktaṁ māṁ hantumudyataḥ।

‘मेरे इस तरह ठुकराने पर निश्चय ही यह निराश हो क्रोध और मोह के वशीभूत हो गया है और अवश्य ही मुझे मार डालने के लिये उद्यत है

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ५१ ॥
अथवा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥ मन्निमित्तमनार्येण समरेऽद्य निपातितौ।

athavā tau naravyāghrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau॥
mannimittamanāryeṇa samare'dya nipātitau।

‘अथवा इस नीच ने आज समराङ्गण में मेरे ही कारण दोनों भाई पुरुषसिंह श्रीराम और लक्ष्मण को मार गिराया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ५२ ॥
भैरवो हि महान् नादो राक्षसानां श्रुतो मया॥ बहूनामिह हृष्टानां तथा विक्रोशतां प्रियम्।

bhairavo hi mahān nādo rākṣasānāṁ śruto mayā॥
bahūnāmiha hṛṣṭānāṁ tathā vikrośatāṁ priyam।

‘क्योंकि इस समय मैंने राक्षसों का बड़ा भयंकर सिंहनाद सुना है। हर्ष से भरे हुए बहुत-से निशाचर अपने प्रियजनों को पुकार रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ५३ ॥
अहो धिङ्मन्निमित्तोऽयं विनाशो राजपुत्रयोः॥

aho dhiṅmannimitto'yaṁ vināśo rājaputrayoḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९२ · ५४ ॥
अथवा पुत्रशोकेन अहत्वा रामलक्ष्मणौ। विधमिष्यति मां रौद्रो राक्षसः पापनिश्चयः॥

athavā putraśokena ahatvā rāmalakṣmaṇau।
vidhamiṣyati māṁ raudro rākṣasaḥ pāpaniścayaḥ॥

॥ ५३–५४ ॥

‘अहो! यदि मेरे कारण उन राजकुमारों का विनाश हुआ तो मेरे जीवन को धिक्कार है अथवा यह भी सम्भव है कि पापपूर्ण विचार रखनेवाला यह भयंकर राक्षस पुत्रशोक से संतप्त हो श्रीराम और लक्ष्मण को न मार सकने के कारण मेरा ही वध कर डाले

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ५५ ॥
हनूमतस्तु तद् वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया। यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदायासमनिर्जिता॥ नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती।

hanūmatastu tad vākyaṁ na kṛtaṁ kṣudrayā mayā।
yadyahaṁ tasya pṛṣṭhena tadāyāsamanirjitā॥
nādyaivamanuśoceyaṁ bharturaṅkagatā satī।

‘मुझ क्षुद्र (मूर्ख) नारी ने हनुमान् की कही हुई वह बात नहीं मानी। यदि श्रीराम द्वारा जीती न जाने पर भी उस समय हनुमान् की पीठ पर बैठकर चली गयी होती तो पति के अङ्क में स्थान पाकर आज इस तरह बारम्बार शोक नहीं करती

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ५६ ॥
मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति॥ एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि।

manye tu hṛdayaṁ tasyāḥ kausalyāyāḥ phaliṣyati॥
ekaputrā yadā putraṁ vinaṣṭaṁ śroṣyate yudhi।

‘मेरी सास कौसल्या एक ही बेटे की माँ हैं। यदि वे युद्ध में अपने पुत्र के विनाश का समाचार सुनेंगी तो मैं समझती हूँ कि उनका हृदय अवश्य फट जायगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ५७ ॥
सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः॥ धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्मरिष्यति।

sā hi janma ca bālyaṁ ca yauvanaṁ ca mahātmanaḥ॥
dharmakāryāṇi rūpaṁ ca rudatī saṁsmariṣyati।

‘वे रोती हुई अपने महात्मा पुत्र के जन्म, बाल्यावस्था, युवावस्था, धर्म-कर्म तथा रूप का स्मरण करेंगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ५८ ॥
निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना॥ अग्निमावेक्ष्यते नूनमपो वापि प्रवेक्ष्यति।

nirāśā nihate putre dattvā śrāddhamacetanā॥
agnimāvekṣyate nūnamapo vāpi pravekṣyati।

‘अपने पुत्र के मारे जाने पर पुत्र-दर्शन से निराश एवं अचेत-सी हो वे उनका श्राद्ध करके निश्चय ही जलती आग में समा जायँगी अथवा सरयू की जलधारा में आत्मविसर्जन कर देंगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ५९ ॥
धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम्॥ यन्निमित्तमिमं शोकं कौसल्या प्रतिपत्स्यते।

dhigastu kubjāmasatīṁ mantharāṁ pāpaniścayām॥
yannimittamimaṁ śokaṁ kausalyā pratipatsyate।

‘पापपूर्ण विचारवाली उस दुष्टा कुबड़ी मन्थरा को धिक्कार है, जिसके कारण मेरी सास कौसल्या को यह पुत्र का शोक देखना पड़ेगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ६० ॥
इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम्॥

ityevaṁ maithilīṁ dṛṣṭvā vilapantīṁ tapasvinīm॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९२ · ६१ ॥
रोहिणीमिव चन्द्रेण बिना ग्रहवशं गताम्। एतस्मिन्नन्तरे तस्य अमात्यः शीलवान् शुचिः॥

rohiṇīmiva candreṇa binā grahavaśaṁ gatām।
etasminnantare tasya amātyaḥ śīlavān śuciḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९२ · ६२ ॥
सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं रक्षसां वरम्। निवार्यमाणः सचिवैरिदं वचनमब्रवीत्॥

supārśvo nāma medhāvī rāvaṇaṁ rakṣasāṁ varam।
nivāryamāṇaḥ sacivairidaṁ vacanamabravīt॥

॥ ६०–६२ ॥

चन्द्रमा से बिछुड़कर किसी क्रूर ग्रह के वश में पड़ी हुई रोहिणी की भाँति तपस्विनी सीता को इस प्रकार विलाप करती देख रावण के सुशील एवं शुद्ध आचार-विचारवाले सुपार्श्व नामक बुद्धिमान् मन्त्री ने दूसरे सचिवों के मना करने पर भी उस समय राक्षसराज रावण से यह बात कही—

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ६३ ॥
कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज। हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद् धर्ममपास्य च॥

kathaṁ nāma daśagrīva sākṣādvaiśravaṇānuja।
hantumicchasi vaidehīṁ krodhād dharmamapāsya ca॥

‘महाराज दशग्रीव! तुम तो साक्षात् कुबेर के भाई हो; फिर क्रोध के कारण धर्म को तिलाञ्जलि दे विदेहकुमारी के वध की इच्छा कैसे कर रहे हो?

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ६४ ॥
वेदविद्याव्रतस्नातः स्वकर्मनिरतस्तथा। स्त्रियः कस्माद् वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर॥

vedavidyāvratasnātaḥ svakarmaniratastathā।
striyaḥ kasmād vadhaṁ vīra manyase rākṣaseśvara॥

‘वीर राक्षसराज! तुम विधिपूर्वक ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए वेदविद्या का अध्ययन पूरा करके गुरुकुल से स्नातक होकर निकले थे और तबसे सदा अपने कर्तव्य के पालन में लगे रहे तो भी आज अपने हाथ से एक स्त्री का वध करना तुम कैसे ठीक समझते हो?

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ६५ ॥
मैथिलीं रूपसम्पन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव। तस्मिन्नेव सहास्माभिराहवे क्रोधमुत्सृज॥

maithilīṁ rūpasampannāṁ pratyavekṣasva pārthiva।
tasminneva sahāsmābhirāhave krodhamutsṛja॥

‘पृथ्वीनाथ! इस मिथिलेशकुमारी के दिव्य रूप की ओर देखो (देखकर इसके ऊपर दया करो) और युद्ध में हमलोगों के साथ चलकर राम पर ही अपना क्रोध उतारो

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ६६ ॥
अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशी। कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः॥

abhyutthānaṁ tvamadyaiva kṛṣṇapakṣacaturdaśī।
kṛtvā niryāhyamāvāsyāṁ vijayāya balairvṛtaḥ॥

‘आज कृष्णपक्ष की चतुर्दशी है। अतः आज ही युद्ध की तैयारी करके कल अमावास्या के दिन सेना के साथ विजय के लिये प्रस्थान करो

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ६७ ॥
शूरो धीमान् रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः। हत्वा दाशरथिं रामं भवान् प्राप्स्यति मैथिलीम्॥

śūro dhīmān rathī khaḍgī rathapravaramāsthitaḥ।
hatvā dāśarathiṁ rāmaṁ bhavān prāpsyati maithilīm॥

‘तुम शूरवीर, बुद्धिमान् और रथी वीर हो। एक श्रेष्ठ रथ पर आरूढ़ हो खड्ग हाथ में लेकर युद्ध करो। दशरथनन्दन राम का वध करके तुम मिथिलेशकुमारी सीता को प्राप्त कर लोगे’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९२ · ६८ ॥
स तद् दुरात्मा सुहृदा निवेदितं वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः। गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान् पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः॥

sa tad durātmā suhṛdā niveditaṁ
vacaḥ sudharmyaṁ pratigṛhya rāvaṇaḥ।
gṛhaṁ jagāmātha tataśca vīryavān
punaḥ sabhāṁ ca prayayau suhṛdvṛtaḥ॥

मित्र के कहे हुए उस उत्तम धर्मानुकूल वचन को स्वीकार करके बलवान् दुरात्मा रावण महल में लौट गया और वहाँ से फिर अपने सुहृदों के साथ उसने राजसभा में प्रवेश किया

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ९२ ॥