वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ९१ · २९ श्लोकाःSarga 91 · 29 ślokas

लक्ष्मण और विभीषण आदिका श्रीरामचन्द्रजीके पास आकर इन्द्रजित्के वधका समाचार सुनाना, प्रसन्न हुए श्रीरामके द्वारा लक्ष्मणको हृदयसे लगाकर उनकी प्रशंसा तथा सुषेणद्वारा लक्ष्मण आदिकी चिकित्सा

॥ ६ · ९१ · १ ॥
रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः। बभूव हृष्टस्तं हत्वा शत्रुजेतारमाहवे॥

rudhiraklinnagātrastu lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ।
babhūva hṛṣṭastaṁ hatvā śatrujetāramāhave॥

संग्रामभूमि में शत्रुविजयी इन्द्रजित् का वध करके रक्त से भीगे हुए शरीरवाले शुभलक्षण लक्ष्मण बहुत प्रसन्न हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · २ ॥
ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान्। संनिपत्य महातेजास्तांश्च सर्वान् वनौकसः॥

tataḥ sa jāmbavantaṁ ca hanūmantaṁ ca vīryavān।
saṁnipatya mahātejāstāṁśca sarvān vanaukasaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९१ · ३ ॥
आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ। विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः॥

ājagāma tataḥ śīghraṁ yatra sugrīvarāghavau।
vibhīṣaṇamavaṣṭabhya hanūmantaṁ ca lakṣmaṇaḥ॥

॥ २–३ ॥

बल-विक्रम से सम्पन्न वे महातेजस्वी सुमित्राकुमार जाम्बवान् और हनुमान्जी से दौड़कर मिले और उन समस्त वानरों को साथ ले शीघ्रतापूर्वक उस स्थान पर आये, जहाँ वानरराज सुग्रीव और भगवान् श्रीराम विद्यमान थे। उस समय लक्ष्मण विभीषण और हनुमान्जी का सहारा लेकर चल रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · ४ ॥
ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च। तस्थौ भ्रातृसमीपस्थः शक्रस्येन्द्रानुजो यथा॥

tato rāmamabhikramya saumitrirabhivādya ca।
tasthau bhrātṛsamīpasthaḥ śakrasyendrānujo yathā॥

श्रीरामचन्द्रजी के सामने आकर उनके चरणों में प्रणाम करके सुमित्राकुमार अपने उन ज्येष्ठ भ्राता के पास उसी तरह खड़े हो गये, जैसे इन्द्र के पास उपेन्द्र (वामनरूपधारी श्रीहरि) खड़े होते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · ५ ॥
निष्टनन्निव चागत्य राघवाय महात्मने। आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम्॥

niṣṭananniva cāgatya rāghavāya mahātmane।
ācacakṣe tadā vīro ghoramindrajito vadham॥

उस समय वीर विभीषण प्रसन्नतापूर्वक लौटने के द्वारा ही शत्रु के मारे जाने की बात सूचित-सी करते हुए आये और महात्मा श्रीरघुनाथजी से बोले—‘प्रभो! इन्द्रजित् के वध का भयंकर कार्य सम्पन्न हो गया’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · ६ ॥
रावणेस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना। न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः॥

rāvaṇestu śiraśchinnaṁ lakṣmaṇena mahātmanā।
nyavedayata rāmāya tadā hṛṣṭo vibhīṣaṇaḥ॥

विभीषण ने बड़े हर्ष के साथ श्रीराम से यह निवेदन किया कि महात्मा लक्ष्मण ने ही रावणकुमार इन्द्रजित् का मस्तक काटा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · ७ ॥
श्रुत्वैव तु महावीर्यो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्वधम्। प्रहर्षमतुलं लेभे वाक्यं चेदमुवाच ह॥

śrutvaiva tu mahāvīryo lakṣmaṇenendrajidvadham।
praharṣamatulaṁ lebhe vākyaṁ cedamuvāca ha॥

‘लक्ष्मण के द्वारा इन्द्रजित् का वध हुआ है’ यह समाचार सुनते ही महापराक्रमी श्रीरामचन्द्रजी को अनुपम हर्ष प्राप्त हुआ और वे इस प्रकार बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · ८ ॥
साधु लक्ष्मण तुष्टोऽस्मि कर्म चासुकरं कृतम्। रावणेर्हि विनाशेन जितमित्युपधारय॥

sādhu lakṣmaṇa tuṣṭo'smi karma cāsukaraṁ kṛtam।
rāvaṇerhi vināśena jitamityupadhāraya॥

‘शाबाश! लक्ष्मण! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ। आज तुमने बड़ा दुष्कर पराक्रम किया। रावणपुत्र इन्द्रजित् के मारे जाने से तुम यह निश्चित समझ लो कि अब हमलोग युद्ध में जीत गये’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · ९ ॥
स तं शिरस्युपाघ्राय लक्ष्मणं कीर्तिवर्धनम्। लज्जमानं बलात् स्नेहादङ्कमारोप्य वीर्यवान्॥

sa taṁ śirasyupāghrāya lakṣmaṇaṁ kīrtivardhanam।
lajjamānaṁ balāt snehādaṅkamāropya vīryavān॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९१ · १० ॥
उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम्। भ्रातरं लक्ष्मणं स्निग्धं पुनः पुनरुदैक्षत॥

upaveśya tamutsaṅge pariṣvajyāvapīḍitam।
bhrātaraṁ lakṣmaṇaṁ snigdhaṁ punaḥ punarudaikṣata॥

॥ ९–१० ॥

यश की वृद्धि करनेवाले लक्ष्मण (उस समय अपनी प्रशंसा सुनकर) लजा रहे थे; किंतु पराक्रमी श्रीराम ने उन्हें बलपूर्वक खींचकर गोद में ले लिया और बड़े स्नेह से उनका मस्तक सूँघा। शस्त्रों के आघात से पीड़ित हुए स्नेही बन्धु लक्ष्मण को गोद में बिठाकर और हृदय से लगाकर वे बड़े प्यार से उनकी ओर बारम्बार देखने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · ११ ॥
शल्यसम्पीडितं शस्तं निःश्वसन्तं तु लक्ष्मणम्। रामस्तु दुःखसंतप्तं तं तु निःश्वासपीडितम्॥

śalyasampīḍitaṁ śastaṁ niḥśvasantaṁ tu lakṣmaṇam।
rāmastu duḥkhasaṁtaptaṁ taṁ tu niḥśvāsapīḍitam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९१ · १२ ॥
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन्। उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वास्य पुरुषर्षभः॥

mūrdhni cainamupāghrāya bhūyaḥ saṁspṛśya ca tvaran।
uvāca lakṣmaṇaṁ vākyamāśvāsya puruṣarṣabhaḥ॥

॥ ११–१२ ॥

लक्ष्मण अपने शरीर में धँसे हुए बाणों के द्वारा अत्यन्त पीड़ित थे। उनके अङ्गों में जगह-जगह घाव हो गया था। वे बारम्बार लम्बी साँस खींचते थे, आघातजनित क्लेश से संतप्त हो रहे थे तथा उन्हें साँस लेने में भी पीड़ा होती थी। उस अवस्था में पुरुषोत्तम श्रीराम ने स्नेह से उनका मस्तक सूँघकर पीड़ा दूर करने के लिये पुनः जल्दी-जल्दी उनके शरीर पर हाथ फेरा और आश्वासन देकर लक्ष्मण से इस प्रकार कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · १३ ॥
कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकर्मणा। अद्य मन्ये हते पुत्रे रावणं निहतं युधि॥

kṛtaṁ paramakalyāṇaṁ karma duṣkarakarmaṇā।
adya manye hate putre rāvaṇaṁ nihataṁ yudhi॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९१ · १४ ॥
अद्याहं विजयी शत्रौ हते तस्मिन् दुरात्मनि। रावणस्य नृशंसस्य दिष्ट्या वीर त्वया रणे॥ छिन्नो हि दक्षिणो बाहुः स हि तस्य व्यपाश्रयः।

adyāhaṁ vijayī śatrau hate tasmin durātmani।
rāvaṇasya nṛśaṁsasya diṣṭyā vīra tvayā raṇe॥
chinno hi dakṣiṇo bāhuḥ sa hi tasya vyapāśrayaḥ।

॥ १३–१४ ॥

‘वीर! तुमने अपने दुष्कर पराक्रम से परम कल्याणकारी कार्य सम्पन्न किया है। आज बेटे के मारे जाने पर युद्धस्थल में रावण को भी मैं मारा गया ही मानता हूँ। उस दुरात्मा शत्रु का वध हो जाने से आज मैं वास्तव में विजयी हो गया। सौभाग्य की बात है कि तुमने रणभूमि में इन्द्रजित् का वध करके निर्दयी निशाचर रावण की दाहिनी बाँह ही काट डाली; क्योंकि वही उसका सबसे बड़ा सहारा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · १५ ॥
विभीषणहनूमद्भ्यां कृतं कर्म महद् रणे॥

vibhīṣaṇahanūmadbhyāṁ kṛtaṁ karma mahad raṇe॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९१ · १६ ॥
अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरः कथंचिद् विनिपातितः। निरमित्रः कृतोऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः॥

ahorātraistribhirvīraḥ kathaṁcid vinipātitaḥ।
niramitraḥ kṛto'smyadya niryāsyati hi rāvaṇaḥ॥

॥ १५–१६ ॥

‘विभीषण और हनुमान् ने भी समरभूमि में महान् पराक्रम कर दिखाया है। तुम सब लोगों ने मिलकर तीन दिन और तीन रात में किसी तरह उस वीर राक्षस को मार गिराया तथा मुझे शत्रुहीन बना दिया। अब रावण ही युद्ध के लिये निकलेगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · १७ ॥
बलव्यूहेन महता निर्यास्यति हि रावणः। बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम्॥

balavyūhena mahatā niryāsyati hi rāvaṇaḥ।
balavyūhena mahatā śrutvā putraṁ nipātitam॥

‘महान् सैन्य-समुदायसहित पुत्र को मारा गया सुनकर रावण विशाल सेना साथ लेकर युद्ध के लिये आयेगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · १८ ॥
तं पुत्रवधसंतप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम्। बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम्॥

taṁ putravadhasaṁtaptaṁ niryāntaṁ rākṣasādhipam।
balenāvṛtya mahatā nihaniṣyāmi durjayam॥

‘पुत्र के वध से संतप्त होकर निकले हुए उस दुर्जय राक्षसराज रावण को मैं अपनी बड़ी भारी सेना के द्वारा घेरकर मार डालूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · १९ ॥
त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे। न दुष्प्रापा हते तस्मिन् शक्रजेतरि चाहवे॥

tvayā lakṣmaṇa nāthena sītā ca pṛthivī ca me।
na duṣprāpā hate tasmin śakrajetari cāhave॥

‘लक्ष्मण! इन्द्रजित् इन्द्र को भी जीत चुका था। जब उसे भी तुमने युद्धभूमि में मार गिराया; तब तुम-जैसे रक्षक और सहायक के होते हुए मुझे सीता और भूमण्डल के राज्य को प्राप्त करने में कोई कठिनाई नहीं होगी’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · २० ॥
स तं भ्रातरमाश्वास्य परिष्वज्य च राघवः। रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत्॥

sa taṁ bhrātaramāśvāsya pariṣvajya ca rāghavaḥ।
rāmaḥ suṣeṇaṁ muditaḥ samābhāṣyedamabravīt॥

इस प्रकार भाई को आश्वासन देकर रघुकुलनन्दन श्रीराम ने उन्हें हृदय से लगा लिया और प्रसन्नतापूर्वक सुषेण को बुलाकर कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · २१ ॥
विशल्योऽयं महाप्राज्ञ सौमित्रिर्मित्रवत्सलः। यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर॥

viśalyo'yaṁ mahāprājña saumitrirmitravatsalaḥ।
yathā bhavati susvasthastathā tvaṁ samupācara॥

‘परम बुद्धिमान् सुषेण! तुम शीघ्र ही ऐसा उपचार करो जिससे ये मित्रवत्सल सुमित्राकुमार पूर्णतः स्वस्थ हो जायँ और इनके शरीर से बाण निकलकर घाव भरने के साथ ही सारी पीड़ा दूर हो जाय

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · २२ ॥
विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः। ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम्॥

viśalyaḥ kriyatāṁ kṣipraṁ saumitriḥ savibhīṣaṇaḥ।
ṛkṣavānarasainyānāṁ śūrāṇāṁ drumayodhinām॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९१ · २३ ॥
ये चाप्यन्येऽत्र युध्यन्ति सशल्या व्रणिनस्तथा। तेऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्ते सुखिनस्त्वया॥

ye cāpyanye'tra yudhyanti saśalyā vraṇinastathā।
te'pi sarve prayatnena kriyante sukhinastvayā॥

॥ २२–२३ ॥

‘सुमित्राकुमार लक्ष्मण और विभीषण दोनों के शरीर से तुम शीघ्र ही बाण निकाल दो और घाव अच्छा कर दो। वृक्षोंद्वारा युद्ध करनेवाले जो शूरवीर रीछ तथा वानर सैनिक हैं, उनमें भी जो दूसरे-दूसरे लोग बाणों से बिंधे हुए और घायल होकर युद्ध कर रहे हैं, उन सभी को तुम प्रयत्न करके सुखी एवं स्वस्थ कर दो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · २४ ॥
एवमुक्तः स रामेण महात्मा हरियूथपः। लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधम्॥

evamuktaḥ sa rāmeṇa mahātmā hariyūthapaḥ।
lakṣmaṇāya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ paramauṣadham॥

महात्मा श्रीरामचन्द्रजी के ऐसा कहने पर वानर-यूथपति सुषेण ने लक्ष्मण की नाक में एक बहुत ही उत्तम ओषधि लगा दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · २५ ॥
स तस्य गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत। तदा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च॥

sa tasya gandhamāghrāya viśalyaḥ samapadyata।
tadā nirvedanaścaiva saṁrūḍhavraṇa eva ca॥

उसकी गन्ध सूँघते ही लक्ष्मण के शरीर से बाण निकल गये और उनकी सारी पीड़ा दूर हो गयी। उनके शरीर में जितने भी घाव थे, सब भर गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · २६ ॥
विभीषणमुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया। सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सामकरोत् तदा॥

vibhīṣaṇamukhānāṁ ca suhṛdāṁ rāghavājñayā।
sarvavānaramukhyānāṁ cikitsāmakarot tadā॥

श्रीरामचन्द्रजी की आज्ञा से सुषेण ने विभीषण आदि सुहृदों तथा समस्त वानरशिरोमणियों की तत्काल चिकित्सा की

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · २७ ॥
ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतक्लमः। सौमित्रिर्मुमुदे तत्र क्षणेन विगतज्वरः॥

tataḥ prakṛtimāpanno hṛtaśalyo gataklamaḥ।
saumitrirmumude tatra kṣaṇena vigatajvaraḥ॥

फिर तो क्षणभर में बाण निकल जाने और पीड़ा दूर हो जाने से सुमित्राकुमार स्वस्थ एवं नीरोग हो हर्ष का अनुभव करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · २८ ॥
तदैव रामः प्लवगाधिपस्तथा विभीषणश्चर्क्षपतिश्च वीर्यवान्। अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं मुदा ससैन्याः सुचिरं जहर्षिरे॥

tadaiva rāmaḥ plavagādhipastathā
vibhīṣaṇaścarkṣapatiśca vīryavān।
avekṣya saumitrimarogamutthitaṁ
mudā sasainyāḥ suciraṁ jaharṣire॥

उस समय भगवान् श्रीराम, वानरराज सुग्रीव, विभीषण तथा पराक्रमी ऋक्षराज जाम्बवान् लक्ष्मण को नीरोग होकर खड़ा हुआ देख सेनासहित बड़े प्रसन्न हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · ९१ · २९ ॥
अपूजयत् कर्म स लक्ष्मणस्य सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा। बभूव हृष्टो युधि वानरेन्द्रो निशम्य तं शक्रजितं निपातितम्॥

apūjayat karma sa lakṣmaṇasya
suduṣkaraṁ dāśarathirmahātmā।
babhūva hṛṣṭo yudhi vānarendro
niśamya taṁ śakrajitaṁ nipātitam॥

दशरथनन्दन महात्मा श्रीराम ने लक्ष्मण के उस अत्यन्त दुष्कर पराक्रम की पुनः भूरि-भूरि प्रशंसा की। इन्द्रजित् युद्ध में मार गिराया गया, यह सुनकर वानरराज सुग्रीव को भी बड़ी प्रसन्नता हुई

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें इक्यानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ९१ ॥