वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ९० · ९२ श्लोकाःSarga 90 · 92 ślokas

इन्द्रजित् और लक्ष्मणका भयंकर युद्ध तथा इन्द्रजित्का वध

॥ ६ · ९० · १ ॥
स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन् निशाचरः। इन्द्रजित् परमक्रुद्धः सम्प्रजज्वाल तेजसा॥

sa hatāśvo mahātejā bhūmau tiṣṭhan niśācaraḥ।
indrajit paramakruddhaḥ samprajajvāla tejasā॥

घोड़ों के मारे जाने पर पृथ्वी पर खड़े हुए महातेजस्वी निशाचर इन्द्रजित् का क्रोध बहुत बढ़ गया। वह तेज से प्रज्वलित-सा हो उठा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · २ ॥
तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम्। विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव॥

tau dhanvinau jighāṁsantāvanyonyamiṣubhirbhṛśam।
vijayenābhiniṣkrāntau vane gajavṛṣāviva॥

इन्द्रजित् और लक्ष्मण दोनों के हाथ में धनुष थे। दोनों ही अपनी-अपनी विजय के लिये एक-दूसरे के सम्मुख युद्ध में प्रवृत्त हुए थे। वे अपने बाणोंद्वारा परस्पर वध की इच्छा रखकर वन में लड़ने के लिये निकले हुए दो गजराजों के समान एक-दूसरे पर गहरी चोट करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ३ ॥
निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः। भर्तारं न जहुर्युद्धे सम्पतन्तस्ततस्ततः॥

nibarhayantaścānyonyaṁ te rākṣasavanaukasaḥ।
bhartāraṁ na jahuryuddhe sampatantastatastataḥ॥

वानर और राक्षस भी परस्पर संहार करते हुए इधर-उधर दौड़ते रहे; परंतु अपने-अपने स्वामी का साथ न छोड़ सके

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ४ ॥
ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः। स्तुन्वानो हर्षमाणश्च इदं वचनमब्रवीत्॥

tatastān rākṣasān sarvān harṣayan rāvaṇātmajaḥ।
stunvāno harṣamāṇaśca idaṁ vacanamabravīt॥

तदनन्तर रावणकुमार ने प्रसन्न हो प्रशंसा करके राक्षसों का हर्ष बढ़ाते हुए कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ५ ॥
तमसा बहुलेनेमाः संसक्ताः सर्वतो दिशः। नेह विज्ञायते स्वो वा परो वा राक्षसोत्तमाः॥

tamasā bahulenemāḥ saṁsaktāḥ sarvato diśaḥ।
neha vijñāyate svo vā paro vā rākṣasottamāḥ॥

‘श्रेष्ठ निशाचरो! चारों दिशाओं में अन्धकार छा रहा है, अतः यहाँ अपने या पराये की पहचान नहीं हो रही है

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ६ ॥
धृष्टं भवन्तो युध्यन्तु हरीणां मोहनाय वै। अहं तु रथमास्थाय आगमिष्यामि संयुगे॥

dhṛṣṭaṁ bhavanto yudhyantu harīṇāṁ mohanāya vai।
ahaṁ tu rathamāsthāya āgamiṣyāmi saṁyuge॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९० · ७ ॥
तथा भवन्तः कुर्वन्तु यथेमे हि वनौकसः। न युध्येयुर्महात्मानः प्रविष्टे नगरं मयि॥

tathā bhavantaḥ kurvantu yatheme hi vanaukasaḥ।
na yudhyeyurmahātmānaḥ praviṣṭe nagaraṁ mayi॥

॥ ६–७ ॥

‘इसलिये मैं जाता हूँ। दूसरे रथ पर बैठकर शीघ्र ही युद्ध के लिये आऊँगा। तबतक तुमलोग वानरों को मोह में डालने के लिये निर्भय होकर ऐसा युद्ध करो, जिससे ये महामनस्वी वानर नगर में प्रवेश करते समय मेरा सामना करने के लिये न आवें’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ८ ॥
इत्युक्त्वा रावणसुतो वञ्चयित्वा वनौकसः। प्रविवेश पुरीं लङ्कां रथहेतोरमित्रहा॥

ityuktvā rāvaṇasuto vañcayitvā vanaukasaḥ।
praviveśa purīṁ laṅkāṁ rathahetoramitrahā॥

ऐसा कहकर शत्रुहन्ता रावणकुमार वानरों को चकमा दे रथ के लिये लङ्कापुरी में चला गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ९ ॥
स रथं भूषयित्वाथ रुचिरं हेमभूषितम्। प्रासासिशरसंयुक्तं युक्तं परमवाजिभिः॥

sa rathaṁ bhūṣayitvātha ruciraṁ hemabhūṣitam।
prāsāsiśarasaṁyuktaṁ yuktaṁ paramavājibhiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९० · १० ॥
अधिष्ठितं हयज्ञेन सूतेनाप्तोपदेशिना। आरुरोह महातेजा रावणिः समितिंजयः॥

adhiṣṭhitaṁ hayajñena sūtenāptopadeśinā।
āruroha mahātejā rāvaṇiḥ samitiṁjayaḥ॥

॥ ९–१० ॥

उसने एक सुवर्णभूषित सुन्दर रथ को सजाकर उसके ऊपर प्रास, खड्ग तथा बाण आदि आवश्यक सामग्री रखी, फिर उसमें उत्तम घोड़े जुतवाये और अश्व हाँकने की विद्या के जानकार तथा हितकर उपदेश देनेवाले सारथि को उसपर बिठाकर वह महातेजस्वी समरविजयी रावणकुमार स्वयं भी उस रथ पर आरूढ़ हुआ

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ११ ॥
स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतो मन्दोदरीसुतः। निर्ययौ नगराद् वीरः कृतान्तबलचोदितः॥

sa rākṣasagaṇairmukhyairvṛto mandodarīsutaḥ।
niryayau nagarād vīraḥ kṛtāntabalacoditaḥ॥

फिर प्रमुख राक्षसों को साथ ले वीर मन्दोदरीकुमार कालशक्ति से प्रेरित हो नगर से बाहर निकला

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · १२ ॥
सोऽभिनिष्क्रम्य नगरादिन्द्रजित् परमौजसा। अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्लक्ष्मणं सविभीषणम्॥

so'bhiniṣkramya nagarādindrajit paramaujasā।
abhyayājjavanairaśvairlakṣmaṇaṁ savibhīṣaṇam॥

नगर से निकलकर इन्द्रजित् ने अपने वेगशाली घोड़ोंद्वारा विभीषणसहित लक्ष्मण पर बलपूर्वक धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · १३ ॥
ततो रथस्थमालोक्य सौमित्री रावणात्मजम्। वानराश्च महावीर्या राक्षसश्च विभीषणः॥ विस्मयं परमं जग्मुर्लाघवात् तस्य धीमतः।

tato rathasthamālokya saumitrī rāvaṇātmajam।
vānarāśca mahāvīryā rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ॥
vismayaṁ paramaṁ jagmurlāghavāt tasya dhīmataḥ।

रावणकुमार को रथ पर बैठा देख सुमित्रानन्दन लक्ष्मण, महापराक्रमी वानरगण तथा राक्षसराज विभीषण—सबको बड़ा विस्मय हुआ। सभी उस बुद्धिमान् निशाचर की फुर्ती देखकर दंग रह गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · १४ ॥
रावणिश्चापि संक्रुद्धो रणे वानरयूथपान्॥ पातयामास बाणौघैः शतशोऽथ सहस्रशः।

rāvaṇiścāpi saṁkruddho raṇe vānarayūthapān॥
pātayāmāsa bāṇaughaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ।

तत्पश्चात् क्रोध से भरे हुए रावणपुत्र ने अपने बाण-समूहोंद्वारा रणभूमि में सैकड़ों और हजारों वानर-यूथपतियों को गिराना आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · १५ ॥
स मण्डलीकृतधनू रावणिः समितिंजयः॥ हरीनभ्यहनत् क्रुद्धः परं लाघवमास्थितः।

sa maṇḍalīkṛtadhanū rāvaṇiḥ samitiṁjayaḥ॥
harīnabhyahanat kruddhaḥ paraṁ lāghavamāsthitaḥ।

युद्धविजयी रावणकुमार ने अपने धनुष को इतना खींचा कि वह मण्डलाकार बन गया। उसने कुपित हो बड़ी शीघ्रता के साथ वानरों का संहार आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · १६ ॥
ते वध्यमाना हरयो नाराचैर्भीमविक्रमाः॥ सौमित्रिं शरणं प्राप्ताः प्रजापतिमिव प्रजाः।

te vadhyamānā harayo nārācairbhīmavikramāḥ॥
saumitriṁ śaraṇaṁ prāptāḥ prajāpatimiva prajāḥ।

उसके नाराचों की मार खाते हुए भयानक पराक्रमी वानर सुमित्राकुमार लक्ष्मण की शरण में गये, मानो प्रजा ने प्रजापति की शरण ली हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · १७ ॥
ततः समरकोपेन ज्वलितो रघुनन्दनः। चिच्छेद कार्मुकं तस्य दर्शयन् पाणिलाघवम्॥

tataḥ samarakopena jvalito raghunandanaḥ।
ciccheda kārmukaṁ tasya darśayan pāṇilāghavam॥

तब शत्रु के युद्ध से रघुकुलनन्दन लक्ष्मण का क्रोध भड़क उठा। वे रोष से जल उठे और उन्होंने अपने हाथ की फुर्ती दिखाते हुए उस राक्षस के धनुष को काट दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · १८ ॥
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय सज्यं चक्रे त्वरन्निव। तदप्यस्य त्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणो निरकृन्तत॥

so'nyatkārmukamādāya sajyaṁ cakre tvaranniva।
tadapyasya tribhirbāṇairlakṣmaṇo nirakṛntata॥

यह देख उस निशाचर ने तुरंत ही दूसरा धनुष लेकर उसपर प्रत्यञ्चा चढ़ायी; परंतु लक्ष्मण ने तीन बाण मारकर उसके उस धनुष को भी काट दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · १९ ॥
अथैनं छिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः। विव्याधोरसि सौमित्री रावणिं पञ्चभिः शरैः॥

athainaṁ chinnadhanvānamāśīviṣaviṣopamaiḥ।
vivyādhorasi saumitrī rāvaṇiṁ pañcabhiḥ śaraiḥ॥

धनुष कट जाने पर विषधर सर्प के समान पाँच भयंकर बाणोंद्वारा सुमित्राकुमार ने रावणपुत्र की छाती में गहरी चोट पहुँचायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · २० ॥
ते तस्य कायं निर्भिद्य महाकार्मुकनिःसृताः। निपेतुर्धरणीं बाणा रक्ता इव महोरगाः॥

te tasya kāyaṁ nirbhidya mahākārmukaniḥsṛtāḥ।
nipeturdharaṇīṁ bāṇā raktā iva mahoragāḥ॥

उनके विशाल धनुष से छूटे हुए वे बाण इन्द्रजित् का शरीर छेदकर लाल रंग के बड़े-बड़े सर्पों के समान पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · २१ ॥
स छिन्नधन्वा रुधिरं वमन् वक्त्रेण रावणिः। जग्राह कार्मुकश्रेष्ठं दृढज्यं बलवत्तरम्॥

sa chinnadhanvā rudhiraṁ vaman vaktreṇa rāvaṇiḥ।
jagrāha kārmukaśreṣṭhaṁ dṛḍhajyaṁ balavattaram॥

धनुष कट जाने पर उन बाणों की चोट खाकर मुँह से रक्त वमन करते हुए रावणपुत्र ने पुनः एक मजबूत धनुष हाथ में लिया। उसकी प्रत्यञ्चा भी बहुत ही दृढ़ थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · २२ ॥
स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः। ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः॥

sa lakṣmaṇaṁ samuddiśya paraṁ lāghavamāsthitaḥ।
vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇīva puraṁdaraḥ॥

फिर तो उसने लक्ष्मण को लक्ष्य करके बड़ी फुर्ती के साथ बाणों की वर्षा आरम्भ कर दी, मानो देवराज इन्द्र जल बरसा रहे हों

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · २३ ॥
मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिंदमः। आवारयदसम्भ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम्॥

muktamindrajitā tattu śaravarṣamariṁdamaḥ।
āvārayadasambhrānto lakṣmaṇaḥ sudurāsadam॥

यद्यपि इन्द्रजित्द्वारा की गयी उस बाणवर्षा को रोकना बहुत ही कठिन था तो भी शत्रुदमन लक्ष्मण ने बिना किसी घबराहट के उसको रोक दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · २४ ॥
संदर्शयामास तदा रावणिं रघुनन्दनः। असम्भ्रान्तो महातेजास्तदद्भुतमिवाभवत्॥

saṁdarśayāmāsa tadā rāvaṇiṁ raghunandanaḥ।
asambhrānto mahātejāstadadbhutamivābhavat॥

रघुकुलनन्दन महातेजस्वी लक्ष्मण के मन में तनिक भी घबराहट नहीं थी। उन्होंने उस रावणकुमार को जो अपना पौरुष दिखाया, वह अद्भुत-सा ही था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · २५ ॥
ततस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे। अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं सम्प्रदर्शयन्। राक्षसेन्द्रसुतं चापि बाणौघैः समताडयत्॥

tatastān rākṣasān sarvāṁstribhirekaikamāhave।
avidhyat paramakruddhaḥ śīghrāstraṁ sampradarśayan।
rākṣasendrasutaṁ cāpi bāṇaughaiḥ samatāḍayat॥

उन्होंने अत्यन्त कुपित हो अपनी शीघ्र अस्त्र-संचालन की कला का प्रदर्शन करते हुए उन समस्त राक्षसों को प्रत्येक के शरीर में तीन-तीन बाण मारकर घायल कर दिया तथा राक्षसराज के पुत्र इन्द्रजित् को भी अपने बाण-समूहोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · २६ ॥
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुघातिना। असक्तं प्रेषयामास लक्ष्मणाय बहून् शरान्॥

so'tividdho balavatā śatruṇā śatrughātinā।
asaktaṁ preṣayāmāsa lakṣmaṇāya bahūn śarān॥

शत्रुहन्ता प्रबल शत्रु के बाणों से अत्यन्त घायल होकर इन्द्रजित् ने लक्ष्मण पर लगातार बहुत बाण बरसाये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · २७ ॥
तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद परवीरहा। सारथेरस्य च रणे रथिनो रथसत्तमः॥ शिरो जहार धर्मात्मा भल्लेनानतपर्वणा।

tānaprāptān śitairbāṇaiściccheda paravīrahā।
sāratherasya ca raṇe rathino rathasattamaḥ॥
śiro jahāra dharmātmā bhallenānataparvaṇā।

परंतु शत्रुवीरों का संहार करनेवाले रथियों में श्रेष्ठ धर्मात्मा लक्ष्मण ने अपने पासतक पहुँचने से पहले ही उन बाणों को अपने तीखे सायकोंद्वारा काट डाला और रणभूमि में रथी इन्द्रजित् के सारथि का मस्तक भी झुकी हुई गाँठवाले भल्ल से उड़ा दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · २८ ॥
असूतास्ते हयास्तत्र रथमूहुरविक्लवाः॥ मण्डलान्यभिधावन्ति तदद्भुतमिवाभवत्।

asūtāste hayāstatra rathamūhuraviklavāḥ॥
maṇḍalānyabhidhāvanti tadadbhutamivābhavat।

सारथि के न रहने पर भी वहाँ उसके घोड़े व्याकुल नहीं हुए। पूर्ववत् शान्तभाव से रथ को ढोते रहे और विभिन्न प्रकार के पैंतरे बदलते हुए मण्डलाकार गति से दौड़ लगाते रहे। वह एक अद्भुत-सी बात थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · २९ ॥
अमर्षवशमापन्नः सौमित्रिर्दृढविक्रमः॥ प्रत्यविध्यद्धयांस्तस्य शरैर्वित्रासयन् रणे।

amarṣavaśamāpannaḥ saumitrirdṛḍhavikramaḥ॥
pratyavidhyaddhayāṁstasya śarairvitrāsayan raṇe।

सुदृढ़ पराक्रमी सुमित्राकुमार लक्ष्मण अमर्ष के वशीभूत हो रणक्षेत्र में उसके घोड़ों को भयभीत करने के लिये उन्हें बाणों से बेधने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ३० ॥
अमर्षमाणस्तत्कर्म रावणस्य सुतो रणे॥ विव्याध दशभिर्बाणैः सौमित्रिं तममर्षणम्।

amarṣamāṇastatkarma rāvaṇasya suto raṇe॥
vivyādha daśabhirbāṇaiḥ saumitriṁ tamamarṣaṇam।

रावणकुमार इन्द्रजित् युद्धस्थल में लक्ष्मण के इस पराक्रम को नहीं सह सका। उसने उन अमर्षशील सुमित्राकुमार को दस बाण मारे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ३१ ॥
ते तस्य वज्रप्रतिमाः शराः सर्पविषोपमाः। विलयं जग्मुरागत्य कवचं काञ्चनप्रभम्॥

te tasya vajrapratimāḥ śarāḥ sarpaviṣopamāḥ।
vilayaṁ jagmurāgatya kavacaṁ kāñcanaprabham॥

उसके वे वज्रतुल्य बाण सर्प के विष की भाँति प्राणघाती थे, तथापि लक्ष्मण के सुनहरी कान्तिवाले कवच से टकराकर वहीं नष्ट हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ३२ ॥
अभेद्यकवचं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः। ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित्॥

abhedyakavacaṁ matvā lakṣmaṇaṁ rāvaṇātmajaḥ।
lalāṭe lakṣmaṇaṁ bāṇaiḥ supuṅkhaistribhirindrajit॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९० · ३३ ॥
अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रमस्त्रं प्रदर्शयन्। तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः॥ रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः।

avidhyat paramakruddhaḥ śīghramastraṁ pradarśayan।
taiḥ pṛṣatkairlalāṭasthaiḥ śuśubhe raghunandanaḥ॥
raṇāgre samaraślāghī triśṛṅga iva parvataḥ।

॥ ३२–३३ ॥

लक्ष्मण का कवच अभेद्य है, ऐसा जानकर रावणकुमार इन्द्रजित् ने उनके ललाट में सुन्दर पंखवाले तीन बाण मारे। उसने अपनी अस्त्र चलाने की फुर्ती दिखाते हुए अत्यन्त क्रोधपूर्वक उन्हें घायल कर दिया। ललाट में धँसे हुए उन बाणों से युद्ध की श्लाघा रखनेवाले रघुकुलनन्दन लक्ष्मण संग्राम के मुहाने पर तीन शिखरोंवाले पर्वत के समान शोभा पा रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ३४ ॥
स तथाप्यर्दितो बाणै राक्षसेन तदा मृधे॥

sa tathāpyardito bāṇai rākṣasena tadā mṛdhe॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९० · ३५ ॥
तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पञ्चभिः शरैः। विकृष्येन्द्रजितो युद्धे वदने शुभकुण्डले॥

tamāśu prativivyādha lakṣmaṇaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ।
vikṛṣyendrajito yuddhe vadane śubhakuṇḍale॥

॥ ३४–३५ ॥

उस राक्षस के द्वारा युद्ध में बाणों से इस प्रकार पीड़ित किये जाने पर भी लक्ष्मण ने उस समय तुरंत पाँच बाणों का संधान किया और धनुष को खींचकर चलाये हुए उन बाणों के द्वारा सुन्दर कुण्डलों से सुशोभित इन्द्रजित् के मुखमण्डल को क्षत-विक्षत कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ३६ ॥
लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ। अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ विशिखैर्भीमविक्रमौ॥

lakṣmaṇendrajitau vīrau mahābalaśarāsanau।
anyonyaṁ jaghnaturvīrau viśikhairbhīmavikramau॥

लक्ष्मण तथा इन्द्रजित् दोनों वीर महाबलवान् थे। उनके धनुष भी बहुत बड़े थे। भयंकर पराक्रम करनेवाले वे दोनों योद्धा एक-दूसरे को बाणों से घायल करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ३७ ॥
ततः शोणितदिग्धाङ्गौ लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ। रणे तौ रेजतुर्वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ॥

tataḥ śoṇitadigdhāṅgau lakṣmaṇendrajitāvubhau।
raṇe tau rejaturvīrau puṣpitāviva kiṁśukau॥

इससे लक्ष्मण और इन्द्रजित् दोनों के शरीर लहूलुहान हो गये। रणभूमि में वे दोनों वीर फूले हुए पलाश के वृक्षों की भाँति शोभा पा रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ३८ ॥
तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ। घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये॥

tau parasparamabhyetya sarvagātreṣu dhanvinau।
ghorairvivyadhaturbāṇaiḥ kṛtabhāvāvubhau jaye॥

उन दोनों धनुर्धर वीरों के मन में विजय पाने के लिये दृढ़ संकल्प था, अतः वे आपस में भिड़कर एक-दूसरे के सभी अङ्गों को भयंकर बाणों का निशाना बनाने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ३९ ॥
ततः समरकोपेन संयुतो रावणात्मजः। विभीषणं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध वदने शुभे॥

tataḥ samarakopena saṁyuto rāvaṇātmajaḥ।
vibhīṣaṇaṁ tribhirbāṇairvivyādha vadane śubhe॥

इसी बीच में समरोचित क्रोध से युक्त हुए रावणकुमार ने विभीषण के सुन्दर मुख पर तीन बाणों का प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ४० ॥
अयोमुखैस्त्रिभिर्विंद्ध्वा राक्षसेन्द्रं विभीषणम्। एकैकेनाभिविव्याध तान् सर्वान् हरियूथपान्॥

ayomukhaistribhirviṁddhvā rākṣasendraṁ vibhīṣaṇam।
ekaikenābhivivyādha tān sarvān hariyūthapān॥

जिनके अग्रभाग में लोहे के फल लगे हुए थे, ऐसे तीन बाणों से राक्षसराज विभीषण को घायल करके इन्द्रजित् ने उन सभी वानर-यूथपतियों पर एक-एक बाण का प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ४१ ॥
तस्मै दृढतरं क्रुद्धो जघान गदया हयान्। विभीषणो महातेजा रावणेः स दुरात्मनः॥

tasmai dṛḍhataraṁ kruddho jaghāna gadayā hayān।
vibhīṣaṇo mahātejā rāvaṇeḥ sa durātmanaḥ॥

इससे महातेजस्वी विभीषण को उसपर बड़ा क्रोध आया और उन्होंने अपनी गदा से उस दुरात्मा रावणकुमार के चारों घोड़ों को मार डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ४२ ॥
स हताश्वादवप्लुत्य रथान्निहतसारथेः। अथ शक्तिं महातेजाः पितृव्याय मुमोच ह॥

sa hatāśvādavaplutya rathānnihatasāratheḥ।
atha śaktiṁ mahātejāḥ pitṛvyāya mumoca ha॥

जिसका सारथि पहले ही मारा जा चुका था और अब घोड़े भी मार डाले गये, उस रथ से नीचे कूदकर महातेजस्वी इन्द्रजित् ने अपने चाचा पर शक्ति का प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ४३ ॥
तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य सुमित्रानन्दवर्धनः। चिच्छेद निशितैर्बाणैर्दशधापातयद् भुवि॥

tāmāpatantīṁ samprekṣya sumitrānandavardhanaḥ।
ciccheda niśitairbāṇairdaśadhāpātayad bhuvi॥

उस शक्ति को आती देख सुमित्रा का आनन्द बढ़ानेवाले लक्ष्मण ने तीखे बाणों से काट डाला और दस टुकड़े करके उसे पृथ्वी पर गिरा दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ४४ ॥
तस्मै दृढधनुः क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः। वज्रस्पर्शसमान् पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान्॥

tasmai dṛḍhadhanuḥ kruddho hatāśvāya vibhīṣaṇaḥ।
vajrasparśasamān pañca sasarjorasi mārgaṇān॥

तत्पश्चात् सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले विभीषण ने जिसके घोड़े मारे गये थे, उस इन्द्रजित् पर कुपित हो उसकी छाती में पाँच बाण मारे, जिनका स्पर्श वज्र के समान दुःसह था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ४५ ॥
ते तस्य कायं भित्त्वा तु रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः। बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः॥

te tasya kāyaṁ bhittvā tu rukmapuṅkhā nimittagāḥ।
babhūvurlohitādigdhā raktā iva mahoragāḥ॥

सुनहरे पङ्खों से सुशोभित और लक्ष्यतक पहुँचनेवाले वे बाण इन्द्रजित् के शरीर को विदीर्ण करके उसके रक्त में सन गये और लाल रंग के बड़े-बड़े सर्पों के समान दिखायी देने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ४६ ॥
स पितृव्यस्य संक्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे। उत्तमं राक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः॥

sa pitṛvyasya saṁkruddha indrajiccharamādade।
uttamaṁ rākṣasāṁ madhye yamadattaṁ mahābalaḥ॥

तब महाबली इन्द्रजित् के मन में अपने चाचा के प्रति बड़ा क्रोध हुआ। उसने राक्षसों के बीच में यमराज का दिया हुआ उत्तम बाण हाथ में लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ४७ ॥
तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम्। लक्ष्मणोऽप्याददे बाणमन्यद् भीमपराक्रमः॥

taṁ samīkṣya mahātejā maheṣuṁ tena saṁhitam।
lakṣmaṇo'pyādade bāṇamanyad bhīmaparākramaḥ॥

उस महान् बाण को इन्द्रजित् के द्वारा धनुष पर रखा गया देख भयानक पराक्रम करनेवाले महातेजस्वी लक्ष्मण ने भी दूसरा बाण उठाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ४८ ॥
कुबेरेण स्वयं स्वप्ने यद् दत्तममितात्मना। दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः॥

kubereṇa svayaṁ svapne yad dattamamitātmanā।
durjayaṁ durviṣahyaṁ ca sendrairapi surāsuraiḥ॥

उस बाण की शिक्षा महात्मा कुबेर ने स्वप्न में प्रकट होकर स्वयं उन्हें दी थी। वह बाण इन्द्र आदि देवताओं तथा असुरों के लिये भी असह्य एवं दुर्जय था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ४९ ॥
तयोस्तु धनुषी श्रेष्ठे बाहुभिः परिघोपमैः। विकृष्यमाणे बलवत् क्रौञ्चाविव चुकूजतुः॥

tayostu dhanuṣī śreṣṭhe bāhubhiḥ parighopamaiḥ।
vikṛṣyamāṇe balavat krauñcāviva cukūjatuḥ॥

उन दोनों की परिघ के समान मोटी और बलिष्ठ भुजाओंद्वारा जोर-जोर से खींचे जाते हुए उन दोनों के श्रेष्ठ धनुष दो क्रौञ्च पक्षियों के समान शब्द करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ५० ॥
ताभ्यां तु धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ। विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया॥

tābhyāṁ tu dhanuṣi śreṣṭhe saṁhitau sāyakottamau।
vikṛṣyamāṇau vīrābhyāṁ bhṛśaṁ jajvalatuḥ śriyā॥

उन वीरों ने अपने-अपने श्रेष्ठ धनुष पर जो उत्तम सायक रखे थे, वे खींचे जाते ही अत्यन्त तेज से प्रज्वलित हो उठे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ५१ ॥
तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ। मुखेन मुखमाहत्य संनिपेततुरोजसा॥

tau bhāsayantāvākāśaṁ dhanurbhyāṁ viśikhau cyutau।
mukhena mukhamāhatya saṁnipetaturojasā॥

दोनों के बाण एक साथ ही धनुष से छूटे और अपनी प्रभा से आकाश को प्रकाशित करने लगे। दोनों के मुखभाग बड़े वेग से आपस में टकरा गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ५२ ॥
संनिपातस्तयोश्चासीच्छरयोर्घोररूपयोः। सधूमविस्फुलिङ्गश्च तज्जोऽग्निर्दारुणोऽभवत्॥

saṁnipātastayoścāsīccharayorghorarūpayoḥ।
sadhūmavisphuliṅgaśca tajjo'gnirdāruṇo'bhavat॥

उन दोनों भयानक बाणों की ज्यों ही टक्कर हुई, उससे दारुण अग्नि प्रकट हो गयी; जिससे धूआँ उठने लगा और चिनगारियाँ दिखायी दीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ५३ ॥
तौ महाग्रहसंकाशावन्योन्यं संनिपत्य च। संग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां चैव पेततुः॥

tau mahāgrahasaṁkāśāvanyonyaṁ saṁnipatya ca।
saṁgrāme śatadhā yātau medinyāṁ caiva petatuḥ॥

वे दोनों बाण दो महान् ग्रहों की भाँति आपस में टकराकर सैकड़ों टुकड़े हो संग्रामभूमि में गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ५४ ॥
शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि। व्रीडितौ जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौ तदा॥

śarau pratihatau dṛṣṭvā tāvubhau raṇamūrdhani।
vrīḍitau jātaroṣau ca lakṣmaṇendrajitau tadā॥

युद्ध के मुहाने पर उन दोनों बाणों को आपस के आघात-प्रतिघात से व्यर्थ हुआ देख लक्ष्मण और इन्द्रजित् दोनों को ही उस समय लज्जा हुई। फिर दोनों एक-दूसरे के प्रति अत्यन्त रोष से भर गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ५५ ॥
सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे। रौद्रं महेन्द्रजिद् युद्धेऽप्यसृजद् युधि निष्ठितः॥

susaṁrabdhastu saumitrirastraṁ vāruṇamādade।
raudraṁ mahendrajid yuddhe'pyasṛjad yudhi niṣṭhitaḥ॥

सुमित्रानन्दन लक्ष्मण ने कुपित होकर वारुणास्त्र उठाया। साथ ही उस रणभूमि में खड़े हुए इन्द्रजित् ने रौद्रास्त्र उठाया और उसे वारुणास्त्र के प्रतीकार के लिये छोड़ दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ५६ ॥
तेन तद्विहितं शस्त्रं वारुणं परमाद्भुतम्। ततः क्रुद्धो महातेजा इन्द्रजित् समितिंजयः। आग्नेयं संदधे दीप्तं स लोकं संक्षिपन्निव॥

tena tadvihitaṁ śastraṁ vāruṇaṁ paramādbhutam।
tataḥ kruddho mahātejā indrajit samitiṁjayaḥ।
āgneyaṁ saṁdadhe dīptaṁ sa lokaṁ saṁkṣipanniva॥

उस रौद्रास्त्र से आहत होकर लक्ष्मण का अत्यन्त अद्भुत वारुणास्त्र शान्त हो गया। तदनन्तर समरविजयी महातेजस्वी इन्द्रजित् ने कुपित होकर दीप्तिमान् आग्नेयास्त्र का संधान किया, मानो वह उसके द्वारा समस्त लोकों का प्रलय कर देना चाहता हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ५७ ॥
सौरेणास्त्रेण तद् वीरो लक्ष्मणः पर्यवारयत्। अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः॥

saureṇāstreṇa tad vīro lakṣmaṇaḥ paryavārayat।
astraṁ nivāritaṁ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ॥

परंतु वीर लक्ष्मण ने सूर्यास्त्र के प्रयोग से उसे शान्त कर दिया। अपने अस्त्र को प्रतिहत हुआ देख रावणकुमार इन्द्रजित् अचेत-सा हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ५८ ॥
आददे निशितं बाणमासुरं शत्रुदारणम्। तस्माच्चापाद् विनिष्पेतुर्भास्वराः कूटमुद्गराः॥ शूलानि च भुशुण्ड्यश्च गदाः खड्गाः परश्वधाः।

ādade niśitaṁ bāṇamāsuraṁ śatrudāraṇam।
tasmāccāpād viniṣpeturbhāsvarāḥ kūṭamudgarāḥ॥
śūlāni ca bhuśuṇḍyaśca gadāḥ khaḍgāḥ paraśvadhāḥ।

उसने आसुर नामक शत्रुनाशक तीखे बाण का प्रयोग किया, फिर तो उसके उस धनुष से चमकते हुए कूट, मुद्गर, शूल, भुशुण्डि, गदा, खड्ग और फरसे निकलने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ५९ ॥
तद् दृष्ट्वा लक्ष्मणः संख्ये घोरमस्त्रमथासुरम्॥

tad dṛṣṭvā lakṣmaṇaḥ saṁkhye ghoramastramathāsuram॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९० · ६० ॥
अवार्यं सर्वभूतानां सर्वशस्त्रविदारणम्। माहेश्वरेण द्युतिमांस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत्॥

avāryaṁ sarvabhūtānāṁ sarvaśastravidāraṇam।
māheśvareṇa dyutimāṁstadastraṁ pratyavārayat॥

॥ ५९–६० ॥

रणभूमि में उस भयंकर आसुरास्त्र को प्रकट हुआ देख तेजस्वी लक्ष्मण ने सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रों को विदीर्ण करनेवाले माहेश्वरास्त्र का प्रयोग किया, जिसका समस्त प्राणी मिलकर भी निवारण नहीं कर सकते थे। उस माहेश्वरास्त्र के द्वारा उन्होंने उस आसुरास्त्र को नष्ट कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ६१ ॥
तयोः समभवद् युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम्। गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन्॥

tayoḥ samabhavad yuddhamadbhutaṁ romaharṣaṇam।
gaganasthāni bhūtāni lakṣmaṇaṁ paryavārayan॥

इस प्रकार उन दोनों में अत्यन्त अद्भुत और रोमाञ्चकारी युद्ध होने लगा। आकाश में रहनेवाले प्राणी लक्ष्मण को घेरकर खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ६२ ॥
भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानररक्षसाम्। भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ॥

bhairavābhirute bhīme yuddhe vānararakṣasām।
bhūtairbahubhirākāśaṁ vismitairāvṛtaṁ babhau॥

भैरव-गर्जना से गूँजते हुए वानरों और राक्षसों के उस भयानक युद्ध के छिड़ जाने पर आश्चर्यचकित हुए बहुसंख्यक प्राणी आकाश में आकर खड़े हो गये। उनसे घिरे हुए उस आकाश की अद्भुत शोभा हो रही थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ६३ ॥
ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वगरुडोरगाः। शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे॥

ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvagaruḍoragāḥ।
śatakratuṁ puraskṛtya rarakṣurlakṣmaṇaṁ raṇe॥

ऋषि, पितर, देवता, गन्धर्व, गरुड़ और नाग भी इन्द्र को आगे करके रणभूमि में सुमित्राकुमार की रक्षा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ६४ ॥
अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं संदधे राघवानुजः। हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारणम्॥

athānyaṁ mārgaṇaśreṣṭhaṁ saṁdadhe rāghavānujaḥ।
hutāśanasamasparśaṁ rāvaṇātmajadāraṇam॥

तत्पश्चात् लक्ष्मण ने दूसरा उत्तम बाण अपने धनुष पर रखा, जिसका स्पर्श आग के समान जलानेवाला था। उसमें रावणकुमार को विदीर्ण कर देने की शक्ति थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ६५ ॥
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम्। सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम्॥

supatramanuvṛttāṅgaṁ suparvāṇaṁ susaṁsthitam।
suvarṇavikṛtaṁ vīraḥ śarīrāntakaraṁ śaram॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९० · ६६ ॥
दुरावारं दुर्विषहं राक्षसानां भयावहम्। आशीविषविषप्रख्यं देवसंघैः समर्चितम्॥

durāvāraṁ durviṣahaṁ rākṣasānāṁ bhayāvaham।
āśīviṣaviṣaprakhyaṁ devasaṁghaiḥ samarcitam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९० · ६७ ॥
येन शक्रो महातेजा दानवानजयत् प्रभुः। पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः॥

yena śakro mahātejā dānavānajayat prabhuḥ।
purā devāsure yuddhe vīryavān harivāhanaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९० · ६८ ॥
अथैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम्। शरश्रेष्ठं धनुःश्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत्॥

athaindramastraṁ saumitriḥ saṁyugeṣvaparājitam।
śaraśreṣṭhaṁ dhanuḥśreṣṭhe vikarṣannidamabravīt॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९० · ६९ ॥
लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः। धर्मात्मा सत्यसंधश्च रामो दाशरथिर्यदि। पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वस्तदैनं जहि रावणिम्॥

lakṣmīvām̐llakṣmaṇo vākyamarthasādhakamātmanaḥ।
dharmātmā satyasaṁdhaśca rāmo dāśarathiryadi।
pauruṣe cāpratidvandvastadainaṁ jahi rāvaṇim॥

॥ ६५–६९ ॥

उसमें सुन्दर पर लगे थे। उस बाण का सारा अङ्ग सुडौल एवं गोल था। उसकी गाँठ भी सुन्दर थी। वह बहुत ही मजबूत और सुवर्ण से भूषित था। उसमें शरीर को चीर डालने की क्षमता थी। उसे रोकना अत्यन्त कठिन था। उसके आघात को सह लेना भी बहुत मुश्किल था। वह राक्षसों को भयभीत करनेवाला तथा विषधर सर्प के विष की भाँति शत्रु के प्राण लेनेवाला था। देवताओंद्वारा उस बाण की सदा ही पूजा की गयी थी। पूर्वकाल के देवासुर संग्राम में हरे रंग के घोड़ों से युक्त रथवाले, पराक्रमी, शक्तिमान् एवं महातेजस्वी इन्द्र ने उसी बाण से दानवों पर विजय पायी थी। उसका नाम था ऐन्द्रास्त्र। वह युद्ध के अवसरों पर कभी पराजित या असफल नहीं हुआ था। शोभासम्पन्न वीर सुमित्राकुमार लक्ष्मण ने अपने उत्तम धनुष पर उस श्रेष्ठ बाण को रखकर उसे खींचते हुए अपने अभिप्राय को सिद्ध करनेवाली यह बात कही—‘यदि दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम धर्मात्मा और सत्यप्रतिज्ञ हैं तथा पुरुषार्थ में उनकी समानता करनेवाला दूसरा कोई वीर नहीं है तो हे अस्त्र! तुम इस रावणपुत्र का वध कर डालो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ७० ॥
इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम्। लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति। ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य लक्ष्मणः परवीरहा॥

ityuktvā bāṇamākarṇaṁ vikṛṣya tamajihmagam।
lakṣmaṇaḥ samare vīraḥ sasarjendrajitaṁ prati।
aindrāstreṇa samāyujya lakṣmaṇaḥ paravīrahā॥

समराङ्गण में ऐसा कहकर शत्रुवीरों का संहार करनेवाले वीर लक्ष्मण ने सीधे जानेवाले उस बाण को कानतक खींचकर ऐन्द्रास्त्र से संयुक्त करके इन्द्रजित् की ओर छोड़ दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ७१ ॥
तच्छिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम्। प्रमथ्येन्द्रजितः कायात् पातयामास भूतले॥

tacchiraḥ saśirastrāṇaṁ śrīmajjvalitakuṇḍalam।
pramathyendrajitaḥ kāyāt pātayāmāsa bhūtale॥

धनुष से छूटते ही ऐन्द्रास्त्र ने जगमगाते हुए कुण्डलों से युक्त इन्द्रजित् के शिरस्त्राणसहित दीप्तिमान् मस्तक को धड़ से काटकर धरती पर गिरा दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ७२ ॥
तद् राक्षसतनूजस्य भिन्नस्कन्धं शिरो महत्। तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम्॥

tad rākṣasatanūjasya bhinnaskandhaṁ śiro mahat।
tapanīyanibhaṁ bhūmau dadṛśe rudhirokṣitam॥

राक्षसपुत्र इन्द्रजित् का कंधे पर से कटा हुआ वह विशाल सिर, जो खून से लथपथ हो रहा था, भूमि पर सुवर्ण के समान दिखायी देने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ७३ ॥
हतः स निपपाताथ धरण्यां रावणात्मजः। कवची सशिरस्त्राणो विप्रविद्धशरासनः॥

hataḥ sa nipapātātha dharaṇyāṁ rāvaṇātmajaḥ।
kavacī saśirastrāṇo vipraviddhaśarāsanaḥ॥

इस प्रकार मारा जाकर कवच, सिर और शिरस्त्राणसहित रावणकुमार धराशायी हो गया। उसका धनुष दूर जा गिरा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ७४ ॥
चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः। हृष्यन्ते निहते तस्मिन् देवा वृत्रवधे यथा॥

cukruśuste tataḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ।
hṛṣyante nihate tasmin devā vṛtravadhe yathā॥

जैसे वृत्रासुर का वध होने पर देवता प्रसन्न हुए थे, उसी प्रकार इन्द्रजित् के मारे जाने पर विभीषणसहित समस्त वानर हर्ष से भर गये और जोर-जोर से सिंहनाद करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ७५ ॥
अथान्तरिक्षे देवानामृषीणां च महात्मनाम्। जज्ञेऽथ जयसंनादो गन्धर्वाप्सरसामपि॥

athāntarikṣe devānāmṛṣīṇāṁ ca mahātmanām।
jajñe'tha jayasaṁnādo gandharvāpsarasāmapi॥

आकाश में देवताओं, महात्मा ऋषियों, गन्धर्वों तथा अप्सराओं का भी विजयजनित हर्षनाद गूँज उठा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ७६ ॥
पतितं समभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः। वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर्जितकाशिभिः॥

patitaṁ samabhijñāya rākṣasī sā mahācamūḥ।
vadhyamānā diśo bheje haribhirjitakāśibhiḥ॥

इन्द्रजित् को धराशायी हुआ जान राक्षसों की वह विशाल सेना विजय से उल्लसित हुए वानरों की मार खाकर सम्पूर्ण दिशाओं में भागने लगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ७७ ॥
वानरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः। लङ्कामभिमुखाः सस्रुर्भ्रष्टसंज्ञाः प्रधाविताः॥

vānarairvadhyamānāste śastrāṇyutsṛjya rākṣasāḥ।
laṅkāmabhimukhāḥ sasrurbhraṣṭasaṁjñāḥ pradhāvitāḥ॥

वानरोंद्वारा मारे जाते हुए राक्षस अपनी सुध-बुध खो बैठे और अस्त्र-शस्त्रों को छोड़कर तेजी से भागते हुए लङ्का की ओर चले गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ७८ ॥
दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः। त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वे पट्टिशासिपरश्वधान्॥

dudruvurbahudhā bhītā rākṣasāḥ śataśo diśaḥ।
tyaktvā praharaṇān sarve paṭṭiśāsiparaśvadhān॥

राक्षस बहुत डर गये थे; इसलिये वे सब-के-सब पट्टिश, खड्ग और फरसे आदि शस्त्रों को त्यागकर सैकड़ों की संख्या में एक साथ ही सब दिशाओं में भागने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ७९ ॥
केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः। समुद्रे पतिताः केचित् केचित् पर्वतमाश्रिताः॥

kecillaṅkāṁ paritrastāḥ praviṣṭā vānarārditāḥ।
samudre patitāḥ kecit kecit parvatamāśritāḥ॥

वानरों से पीड़ित होकर कोई डर के मारे लङ्का में घुस गये, कोई समुद्र में कूद पड़े और कोई-कोई पर्वत की चोटी पर चढ़ गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ८० ॥
हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं च रणक्षितौ। राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित् प्रत्यदृश्यत॥

hatamindrajitaṁ dṛṣṭvā śayānaṁ ca raṇakṣitau।
rākṣasānāṁ sahasreṣu na kaścit pratyadṛśyata॥

इन्द्रजित् मारा गया और रणभूमि में सो रहा है, यह देख हजारों राक्षसों में से एक भी वहाँ खड़ा नहीं दिखायी दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ८१ ॥
यथास्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः। तथा तस्मिन् निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः॥

yathāstaṁ gata āditye nāvatiṣṭhanti raśmayaḥ।
tathā tasmin nipatite rākṣasāste gatā diśaḥ॥

जैसे सूर्य के अस्त हो जाने पर उसकी किरणें यहाँ नहीं ठहरती हैं, उसी प्रकार इन्द्रजित् के धराशायी होने पर वे राक्षस वहाँ रुक न सके, सम्पूर्ण दिशाओं में भाग गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ८२ ॥
शान्तरश्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः। बभूव स महाबाहुर्व्यपास्तगतजीवितः॥

śāntaraśmirivādityo nirvāṇa iva pāvakaḥ।
babhūva sa mahābāhurvyapāstagatajīvitaḥ॥

महाबाहु इन्द्रजित् निष्प्राण हो जाने पर शान्त किरणोंवाले सूर्य अथवा बुझी हुई आग के समान निस्तेज हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ८३ ॥
प्रशान्तपीडाबहुलो विनष्टारिः प्रहर्षवान्। बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा॥

praśāntapīḍābahulo vinaṣṭāriḥ praharṣavān।
babhūva lokaḥ patite rākṣasendrasute tadā॥

उस समय राक्षसराजकुमार इन्द्रजित् के समरभूमि में गिर जाने पर सारे संसार की अधिकांश पीड़ा नष्ट हो गयी। सबका शत्रु मारा गया और सभी हर्ष से भर गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ८४ ॥
हर्षं च शक्रो भगवान् सह सर्वैर्महर्षिभिः। जगाम निहते तस्मिन् राक्षसे पापकर्मणि॥

harṣaṁ ca śakro bhagavān saha sarvairmaharṣibhiḥ।
jagāma nihate tasmin rākṣase pāpakarmaṇi॥

उस पापकर्मा राक्षस के मारे जाने पर सम्पूर्ण महर्षियों के साथ भगवान् इन्द्र को बड़ी प्रसन्नता हुई

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ८५ ॥
आकाशे चापि देवानां शुश्रुवे दुन्दुभिस्वनः। नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च महात्मभिः॥

ākāśe cāpi devānāṁ śuśruve dundubhisvanaḥ।
nṛtyadbhirapsarobhiśca gandharvaiśca mahātmabhiḥ॥

आकाश में नाचती हुई अप्सराओं और गाते हुए महामना गन्धर्वों के नृत्य और गान की ध्वनि के साथ देवताओं की दुन्दुभि का शब्द भी सुनायी देने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ८६ ॥
ववर्षुः पुष्पवर्षाणि तदद्भुतमिवाभवत्। प्रशशाम हते तस्मिन् राक्षसे क्रूरकर्मणि॥

vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi tadadbhutamivābhavat।
praśaśāma hate tasmin rākṣase krūrakarmaṇi॥

देवता आदि वहाँ फूलों की वर्षा करने लगे। वह दृश्य अद्भुत-सा प्रतीत हुआ। उस क्रूरकर्मा राक्षस के मारे जाने पर वहाँ की उड़ती हुई धूल शान्त हो गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ८७ ॥
शुद्धा आपो नभश्चैव जहृषुर्देवदानवाः। आजग्मुः पतिते तस्मिन् सर्वलोकभयावहे॥

śuddhā āpo nabhaścaiva jahṛṣurdevadānavāḥ।
ājagmuḥ patite tasmin sarvalokabhayāvahe॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९० · ८८ ॥
ऊचुश्च सहितास्तुष्टा देवगन्धर्वदानवाः। विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति॥

ūcuśca sahitāstuṣṭā devagandharvadānavāḥ।
vijvarāḥ śāntakaluṣā brāhmaṇā vicarantviti॥

॥ ८७–८८ ॥

सम्पूर्ण लोकों को भय देनेवाले इन्द्रजित् के धराशायी होने पर जल स्वच्छ हो गया, आकाश भी निर्मल दिखायी देने लगा और देवता तथा दानव हर्ष से खिल उठे। देवता, गन्धर्व और दानव वहाँ आये और सब एक साथ संतुष्ट होकर बोले—अब ब्राह्मणलोग निश्चिन्त एवं क्लेशशून्य होकर सर्वत्र विचरें

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ८९ ॥
ततोऽभ्यनन्दन् संहृष्टाः समरे हरियूथपाः। तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैर्ऋतपुङ्गवम्॥

tato'bhyanandan saṁhṛṣṭāḥ samare hariyūthapāḥ।
tamapratibalaṁ dṛṣṭvā hataṁ nairṛtapuṅgavam॥

समराङ्गण में अप्रतिम बलशाली निशाचरशिरोमणि इन्द्रजित् को मारा गया देख हर्ष से भरे हुए वानर-यूथपति लक्ष्मण का अभिनन्दन करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ९० ॥
विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः। विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम्॥

vibhīṣaṇo hanūmāṁśca jāmbavāṁścarkṣayūthapaḥ।
vijayenābhinandantastuṣṭuvuścāpi lakṣmaṇam॥

विभीषण, हनुमान् और रीछ-यूथपति जाम्बवान्—ये इस विजय के लिये लक्ष्मणजी का अभिनन्दन करते हुए उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ९१ ॥
क्ष्वेडन्तश्च प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः। लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे॥

kṣveḍantaśca plavantaśca garjantaśca plavaṁgamāḥ।
labdhalakṣā raghusutaṁ parivāryopatasthire॥

हर्ष एवं रक्षा का अवसर पाकर वानर किलकिलाते, कूदते और गर्जते हुए वहाँ रघुकुलनन्दन लक्ष्मण को घेरकर खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९० · ९२ ॥
लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः। लक्ष्मणो जयतीत्येव वाक्यं विश्रावयंस्तदा॥

lāṅgūlāni pravidhyantaḥ sphoṭayantaśca vānarāḥ।
lakṣmaṇo jayatītyeva vākyaṁ viśrāvayaṁstadā॥

उस समय अपनी पूँछों को हिलाते और फटकारते हुए वानर वीर ‘लक्ष्मण की जय हो’ यह नारा लगाने लगे

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९० ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें नब्बेवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ९० ॥