वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ९३ · ३९ श्लोकाःSarga 93 · 39 ślokas

श्रीरामद्वारा राक्षससेनाका संहार

॥ ६ · ९३ · १ ॥
स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः। निषसादासने मुख्ये सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन्॥

sa praviśya sabhāṁ rājā dīnaḥ paramaduḥkhitaḥ।
niṣasādāsane mukhye siṁhaḥ kruddha iva śvasan॥

सभा में पहुँचकर राक्षसराज रावण अत्यन्त दुःखी एवं दीन हो श्रेष्ठ सिंहासन पर बैठा और कुपित सिंह की भाँति लम्बी साँस लेने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · २ ॥
अब्रवीच्च स तान् सर्वान् बलमुख्यान् महाबलः। रावणः प्राञ्जलिर्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः॥

abravīcca sa tān sarvān balamukhyān mahābalaḥ।
rāvaṇaḥ prāñjalirvākyaṁ putravyasanakarśitaḥ॥

वह महाबली रावण पुत्रशोक से पीड़ित हो रहा था; अतः अपनी सेना के प्रधान-प्रधान योद्धाओं से हाथ जोड़कर बोला—

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ३ ॥
सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः। निर्यान्तु रथसङ्घैश्च पादातैश्चोपशोभिताः॥

sarve bhavantaḥ sarveṇa hastyaśvena samāvṛtāḥ।
niryāntu rathasaṅghaiśca pādātaiścopaśobhitāḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९३ · ४ ॥
एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ। वर्षन्तः शरवर्षाणि प्रावृट्काल इवाम्बुदाः॥

ekaṁ rāmaṁ parikṣipya samare hantumarhatha।
varṣantaḥ śaravarṣāṇi prāvṛṭkāla ivāmbudāḥ॥

॥ ३–४ ॥

‘वीरो! तुम सब लोग समस्त हाथी, घोड़े, रथसमुदाय तथा पैदल सैनिकों से घिरकर उन सबसे सुशोभित होते हुए नगर से बाहर निकलो और समरभूमि में एकमात्र राम को चारों ओर से घेरकर मार डालो। जैसे वर्षाकाल में बादल जल की वर्षा करते हैं, उसी प्रकार तुमलोग भी बाणों की वृष्टि करते हुए राम को मार डालने का प्रयत्न करो

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ५ ॥
अथवाहं शरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महाहवे। भवद्भिः श्वो निहन्तासि रामं लोकस्य पश्यतः॥

athavāhaṁ śaraistīkṣṇairbhinnagātraṁ mahāhave।
bhavadbhiḥ śvo nihantāsi rāmaṁ lokasya paśyataḥ॥

‘अथवा मैं ही कल महासमर में तुम्हारे साथ रहकर अपने तीखे बाणों से राम के शरीर को छिन्न-भिन्न करके सब लोगों के देखते-देखते उन्हें मार डालूँगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ६ ॥
इत्येतद् वाक्यमादाय राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः। निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रैर्नानानीकैश्च संयुताः॥

ityetad vākyamādāya rākṣasendrasya rākṣasāḥ।
niryayuste rathaiḥ śīghrairnānānīkaiśca saṁyutāḥ॥

राक्षसराज की इस आज्ञा को शिरोधार्य करके वे निशाचर शीघ्रगामी रथों तथा नाना प्रकार की सेनाओं से युक्त हो लङ्का से निकले

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ७ ॥
परिघान् पट्टिशांश्चैव शरखड्गपरश्वधान्। शरीरान्तकरान् सर्वे चिक्षिपुर्वानरान् प्रति॥ वानराश्च द्रुमान् शैलान् राक्षसान् प्रति चिक्षिपुः।

parighān paṭṭiśāṁścaiva śarakhaḍgaparaśvadhān।
śarīrāntakarān sarve cikṣipurvānarān prati॥
vānarāśca drumān śailān rākṣasān prati cikṣipuḥ।

वे सब राक्षस वानरों पर परिघ, पट्टिश, बाण, तलवार तथा फरसे आदि शरीरनाशक अस्त्र-शस्त्रों का प्रहार करने लगे। इसी प्रकार वानर भी राक्षसों पर वृक्षों और पत्थरों की वर्षा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ८ ॥
स संग्रामो महाभीमः सूर्यस्योदयनं प्रति॥ रक्षसां वानराणां च तुमुलः समपद्यत।

sa saṁgrāmo mahābhīmaḥ sūryasyodayanaṁ prati॥
rakṣasāṁ vānarāṇāṁ ca tumulaḥ samapadyata।

सूर्योदय के समय राक्षसों और वानरों के उस तुमुल युद्ध ने महाभयंकर रूप धारण किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ९ ॥
ते गदाभिश्च चित्राभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः॥ अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः।

te gadābhiśca citrābhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ॥
anyonyaṁ samare jaghnustadā vānararākṣasāḥ।

वानर और राक्षस उस युद्धभूमि में विचित्र गदाओं, भालों, तलवारों और फरसों से एक-दूसरे को मारने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · १० ॥
एवं प्रवृत्ते संग्रामे ह्यद्भुतं सुमहद्रजः॥ रक्षसां वानराणां च शान्तं शोणितविस्रवैः।

evaṁ pravṛtte saṁgrāme hyadbhutaṁ sumahadrajaḥ॥
rakṣasāṁ vānarāṇāṁ ca śāntaṁ śoṇitavisravaiḥ।

इस प्रकार युद्ध छिड़ जाने पर जो बहुत बड़ी धूलराशि उड़ रही थी, वह राक्षसों और वानरों के रक्त का प्रवाह जारी होने से शान्त हो गयी। यह एक अद्भुत बात थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ११ ॥
मातंगरथकूलाश्च शरमत्स्या ध्वजद्रुमाः॥ शरीरसंघाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः।

mātaṁgarathakūlāśca śaramatsyā dhvajadrumāḥ॥
śarīrasaṁghāṭavahāḥ prasasruḥ śoṇitāpagāḥ।

रणभूमि में खून की कितनी ही नदियाँ बह चलीं, जो काष्ठसमूह की भाँति शरीरसमुदाय को ही बहाये लिये जाती थीं। गिरे हुए हाथी और रथ उन नदियों के किनारे जान पड़ते थे। बाण मत्स्य के समान प्रतीत होते थे और ऊँचे-ऊँचे ध्वज ही उनके तटवर्ती वृक्ष थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · १२ ॥
ततस्ते वानराः सर्वे शोणितौघपरिप्लुताः॥

tataste vānarāḥ sarve śoṇitaughapariplutāḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९३ · १३ ॥
ध्वजवर्मरथानश्वान् नानाप्रहरणानि च। आप्लुत्याप्लुत्य समरे वानरेन्द्रा बभञ्जिरे॥

dhvajavarmarathānaśvān nānāpraharaṇāni ca।
āplutyāplutya samare vānarendrā babhañjire॥

॥ १२–१३ ॥

समस्त वानर खून से लथपथ हो रहे थे। वे कूद-कूदकर समराङ्गण में राक्षसों के ध्वज, कवच, रथ, घोड़े और नाना प्रकार के अस्त्र-शस्त्रों का विनाश करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · १४ ॥
केशान् कर्णललाटं च नासिकाश्च प्लवंगमाः। रक्षसां दशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापि व्यकर्तयन्॥

keśān karṇalalāṭaṁ ca nāsikāśca plavaṁgamāḥ।
rakṣasāṁ daśanaistīkṣṇairnakhaiścāpi vyakartayan॥

वानर अपने तीखे दाँतों और नखों से निशाचरों के केश, कान, ललाट और नाक कुतर डालते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · १५ ॥
एकैकं राक्षसं संख्ये शतं वानरपुंगवाः। अभ्यधावन्त फलिनं वृक्षं शकुनयो यथा॥

ekaikaṁ rākṣasaṁ saṁkhye śataṁ vānarapuṁgavāḥ।
abhyadhāvanta phalinaṁ vṛkṣaṁ śakunayo yathā॥

जैसे फलवाले वृक्ष की ओर सैकड़ों पक्षी दौड़े जाते हैं, उसी प्रकार एक-एक राक्षस पर सौ-सौ वानर टूट पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · १६ ॥
तदा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः। निर्जघ्नुर्वानरान् घोरान् राक्षसाः पर्वतोपमाः॥

tadā gadābhirgurvībhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ।
nirjaghnurvānarān ghorān rākṣasāḥ parvatopamāḥ॥

उस समय पर्वताकार राक्षस भी भारी गदाओं, भालों, तलवारों और फरसों से भयंकर वानरों को मारने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · १७ ॥
राक्षसैर्वध्यमानानां वानराणां महाचमूः। शरण्यं शरणं याता रामं दशरथात्मजम्॥

rākṣasairvadhyamānānāṁ vānarāṇāṁ mahācamūḥ।
śaraṇyaṁ śaraṇaṁ yātā rāmaṁ daśarathātmajam॥

राक्षसोंद्वारा मारी जाती हुई वानरों की वह विशाल सेना शरणागतवत्सल दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम की शरण में गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · १८ ॥
ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान्। प्रविश्य राक्षसं सैन्यं शरवर्षं ववर्ष च॥

tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān।
praviśya rākṣasaṁ sainyaṁ śaravarṣaṁ vavarṣa ca॥

तब बल-विक्रमशाली महातेजस्वी श्रीराम ने धनुष ले राक्षसों की सेना में प्रवेश करके बाणों की वर्षा आरम्भ कर दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · १९ ॥
प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे। नाधिजग्मुर्महाघोरा निर्दहन्तं शराग्निना॥

praviṣṭaṁ tu tadā rāmaṁ meghāḥ sūryamivāmbare।
nādhijagmurmahāghorā nirdahantaṁ śarāgninā॥

जैसे आकाश में बादल तपते हुए सूर्य पर आक्रमण नहीं कर सकते, उसी प्रकार सेना में प्रवेश करके अपने बाणरूपी अग्नि से राक्षससेना को दग्ध करते हुए श्रीराम पर वे महाक्रूर निशाचर धावा न कर सके

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · २० ॥
कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः। रणे रामस्य ददृशुः कर्माण्यसुकराणि ते॥

kṛtānyeva sughorāṇi rāmeṇa rajanīcarāḥ।
raṇe rāmasya dadṛśuḥ karmāṇyasukarāṇi te॥

निशाचर रणभूमि में श्रीरामचन्द्रजी के द्वारा किये गये अत्यन्त घोर एवं दुष्कर कर्मों को ही देख पाते थे, उनके स्वरूप को नहीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · २१ ॥
चालयन्तं महासैन्यं विधमन्तं महारथान्। ददृशुस्ते न वै रामं वातं वनगतं यथा॥

cālayantaṁ mahāsainyaṁ vidhamantaṁ mahārathān।
dadṛśuste na vai rāmaṁ vātaṁ vanagataṁ yathā॥

जैसे वन में चलती हुई हवा बड़े-बड़े वृक्षों को हिलाती और तोड़ डालती है तो भी वह देखने में नहीं आती, उसी प्रकार भगवान् श्रीराम निशाचरों की विशाल सेना को विचलित करते और कितने ही महारथियों की धज्जियाँ उड़ा देते थे तो भी वे राक्षस उन्हें देख नहीं पाते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · २२ ॥
छिन्नं भिन्नं शरैर्दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम्। बलं रामेण ददृशुर्न रामं शीघ्रकारिणम्॥

chinnaṁ bhinnaṁ śarairdagdhaṁ prabhagnaṁ śastrapīḍitam।
balaṁ rāmeṇa dadṛśurna rāmaṁ śīghrakāriṇam॥

वे अपनी सेना को श्रीराम के द्वारा बाणों से छिन्न-भिन्न, दग्ध, भग्न और पीड़ित होती हुई देखते थे; किंतु शीघ्रतापूर्वक युद्ध करनेवाले श्रीराम उनकी दृष्टि में नहीं आते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · २३ ॥
प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम्। इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः॥

praharantaṁ śarīreṣu na te paśyanti rāghavam।
indriyārtheṣu tiṣṭhantaṁ bhūtātmānamiva prajāḥ॥

अपने शरीरों पर प्रहार करते हुए श्रीरघुनाथजी को वे उसी तरह नहीं देख पाते थे, जैसे शब्दादि विषयों के भोक्तारूप में स्थित जीवात्मा को प्रजाएँ नहीं देख पाती हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · २४ ॥
एष हन्ति गजानीकमेष हन्ति महारथान्। एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन् वाजिभिः सह॥

eṣa hanti gajānīkameṣa hanti mahārathān।
eṣa hanti śaraistīkṣṇaiḥ padātīn vājibhiḥ saha॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९३ · २५ ॥
इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान् रणे। अन्योन्यं कुपिता जघ्नुः सादृश्याद् राघवस्य तु॥

iti te rākṣasāḥ sarve rāmasya sadṛśān raṇe।
anyonyaṁ kupitā jaghnuḥ sādṛśyād rāghavasya tu॥

॥ २४–२५ ॥

‘ये राम हैं, जो हाथियों की सेना को मार रहे हैं, ये रहे राम, जो बड़े-बड़े रथियों का संहार कर रहे हैं, नहीं-नहीं ये हैं राम, जो अपने पैने बाणों से घोड़ोंसहित पैदल सैनिकों का वध कर रहे हैं’ इस प्रकार वे सब राक्षस श्रीरघुनाथजी की किंचित् समानता के कारण सभी को राम समझ लेते और राम के ही भ्रम से क्रोध में भरकर आपस में एक-दूसरे को मारने लगते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · २६ ॥
न ते ददृशिरे रामं दहन्तमपि वाहिनीम्। मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना॥

na te dadṛśire rāmaṁ dahantamapi vāhinīm।
mohitāḥ paramāstreṇa gāndharveṇa mahātmanā॥

श्रीरामचन्द्रजी राक्षससेना को दग्ध कर रहे थे तो भी वे राक्षस उन्हें देख नहीं सके। महात्मा श्रीराम ने राक्षसों को गान्धर्व नामक दिव्य अस्त्र से मोहित कर दिया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · २७ ॥
ते तु रामसहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः। पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थमेकमेव महाहवे॥

te tu rāmasahasrāṇi raṇe paśyanti rākṣasāḥ।
punaḥ paśyanti kākutsthamekameva mahāhave॥

अतः वे राक्षस रणभूमि में कभी तो हजारों राम देखते थे और कभी उन्हें उस महासमर में एक ही राम का दर्शन होता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · २८ ॥
भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिं कार्मुकस्य महात्मनः। अलातचक्रप्रतिमां ददृशुस्ते न राघवम्॥

bhramantīṁ kāñcanīṁ koṭiṁ kārmukasya mahātmanaḥ।
alātacakrapratimāṁ dadṛśuste na rāghavam॥

वे महात्मा श्रीराम के धनुष की सुनहरी कोटि (नोक या कोणभाग)-को अलातचक्र की भाँति घूमती देखते थे; किंतु साक्षात् श्रीरघुनाथजी को नहीं देख पाते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · २९ ॥
शरीरनाभि सत्त्वार्चिः शरारं नेमिकार्मुकम्। ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम्॥

śarīranābhi sattvārciḥ śarāraṁ nemikārmukam।
jyāghoṣatalanirghoṣaṁ tejobuddhiguṇaprabham॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९३ · ३० ॥
दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान्। ददृशू रामचक्रं तत् कालचक्रमिव प्रजाः॥

divyāstraguṇaparyantaṁ nighnantaṁ yudhi rākṣasān।
dadṛśū rāmacakraṁ tat kālacakramiva prajāḥ॥

॥ २९–३० ॥

युद्धस्थल में राक्षसों का संहार करते हुए श्रीरामचन्द्रजी साक्षात् चक्र के समान जान पड़ते थे। शरीर का मध्यभाग अर्थात् नाभि ही उस चक्र की नाभि थी, बल ही उससे प्रकट होनेवाली ज्वाला था, बाण ही उसके अरे थे, धनुष ही नेमि का स्थान ग्रहण किये हुए थी, धनुष की टंकार और तलध्वनि—ये ही दोनों उस चक्र की घर्घराहट थीं, तेज-बुद्धि और कान्ति आदि गुण ही उस चक्र की प्रभा थे तथा दिव्यास्त्रों के गुणप्रभाव ही उसके प्रान्तभाग अर्थात् धार थे। जैसे प्रजा प्रलयकाल में कालचक्र का दर्शन करती है, उसी प्रकार राक्षस उस समय श्रीरामरूपी चक्र को देख रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ३१ ॥
अनीकं दशसाहस्रं रथानां वातरंहसाम्। अष्टादश सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम्॥

anīkaṁ daśasāhasraṁ rathānāṁ vātaraṁhasām।
aṣṭādaśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṁ tarasvinām॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९३ · ३२ ॥
चतुर्दश सहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम्। पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम्॥

caturdaśa sahasrāṇi sārohāṇāṁ ca vājinām।
pūrṇe śatasahasre dve rākṣasānāṁ padātinām॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९३ · ३३ ॥
दिवसस्याष्टभागेन शरैरग्निशिखोपमैः। हतान्येकेन रामेण रक्षसां कामरूपिणाम्॥

divasasyāṣṭabhāgena śarairagniśikhopamaiḥ।
hatānyekena rāmeṇa rakṣasāṁ kāmarūpiṇām॥

॥ ३१–३३ ॥

श्रीराम ने अकेले दिन के आठवें भाग (डेढ़ घंटे)-में ही आग की ज्वाला के समान तेजस्वी बाणोंद्वारा इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले राक्षसों के वायु के समान वेगशाली दस हजार रथों की, अठारह हजार वेगवान् हाथियों की, चौदह हजार सवारोंसहित घोड़ों की तथा पूरे दो लाख पैदल निशाचरों की सेना का संहार कर डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ३४ ॥
ते हताश्वा हतरथाः शान्ता विमथितध्वजाः। अभिपेतुः पुरीं लङ्कां हतशेषा निशाचराः॥

te hatāśvā hatarathāḥ śāntā vimathitadhvajāḥ।
abhipetuḥ purīṁ laṅkāṁ hataśeṣā niśācarāḥ॥

जब घोड़े और रथ नष्ट हो गये तथा ध्वज तोड़-फोड़ डाले गये, तब मरने से बचे हुए निशाचर शान्त हो लङ्कापुरी में भाग गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ३५ ॥
हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद् बभूव रणाजिरम्। आक्रीडभूमिः क्रुद्धस्य रुद्रस्येव महात्मनः॥

hatairgajapadātyaśvaistad babhūva raṇājiram।
ākrīḍabhūmiḥ kruddhasya rudrasyeva mahātmanaḥ॥

मारे गये हाथियों, घोड़ों और पैदल सैनिकों की लाशों से भरी हुई वह रणभूमि कुपित हुए महात्मा रुद्रदेव की क्रीडाभूमि-सी प्रतीत होती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ३६ ॥
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः। साधु साध्विति रामस्य तत् कर्म समपूजयन्॥

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ।
sādhu sādhviti rāmasya tat karma samapūjayan॥

तदनन्तर देवता, गन्धर्व, सिद्ध और महर्षियों ने साधुवाद देकर भगवान् श्रीराम के इस कार्य की प्रशंसा की

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ३७ ॥
अब्रवीच्च तदा रामः सुग्रीवं प्रत्यनन्तरम्। विभीषणं च धर्मात्मा हनूमन्तं च वानरम्॥

abravīcca tadā rāmaḥ sugrīvaṁ pratyanantaram।
vibhīṣaṇaṁ ca dharmātmā hanūmantaṁ ca vānaram॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९३ · ३८ ॥
जाम्बवन्तं हरिश्रेष्ठं मैन्दं द्विविदमेव च। एतदस्त्रबलं दिव्यं मम वा त्र्यम्बकस्य वा॥

jāmbavantaṁ hariśreṣṭhaṁ maindaṁ dvividameva ca।
etadastrabalaṁ divyaṁ mama vā tryambakasya vā॥

॥ ३७–३८ ॥

उस समय धर्मात्मा श्रीराम ने अपने पास खड़े हुए सुग्रीव, विभीषण, कपिवर हनुमान्, जाम्बवान्, कपिश्रेष्ठ मैन्द तथा द्विविद से कहा—‘यह दिव्य अस्त्र-बल मुझमें है या भगवान् शंकर में’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९३ · ३९ ॥
निहत्य तां राक्षसराजवाहिनीं रामस्तदा शक्रसमो महात्मा। अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमश्च संस्तूयते देवगणैः प्रहृष्टैः॥

nihatya tāṁ rākṣasarājavāhinīṁ
rāmastadā śakrasamo mahātmā।
astreṣu śastreṣu jitaklamaśca
saṁstūyate devagaṇaiḥ prahṛṣṭaiḥ॥

उस अवसर पर इन्द्रतुल्य तेजस्वी महात्मा श्रीराम जो अस्त्र-शस्त्रों का संचालन करते समय कभी थकते नहीं थे, उस राक्षसराज की सेना का संहार करके हर्षभरे देवताओं के समुदायद्वारा पूजित एवं प्रशंसित होने लगे

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें तिरानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ९३ ॥