वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ८२ · २८ श्लोकाःSarga 82 · 28 ślokas

हनुमान्जीके नेतृत्वमें वानरों और निशाचरोंका युद्ध, हनुमान्जीका श्रीरामके पास लौटना और इन्द्रजित्का निकुम्भिला-मन्दिरमें जाकर होम करना

॥ ६ · ८२ · १ ॥
श्रुत्वा तु भीमनिर्ह्रादं शक्राशनिसमस्वनम्। वीक्ष्यमाणा दिशः सर्वा दुद्रुवुर्वानरा भृशम्॥

śrutvā tu bhīmanirhrādaṁ śakrāśanisamasvanam।
vīkṣyamāṇā diśaḥ sarvā dudruvurvānarā bhṛśam॥

इन्द्र के वज्र की गड़गड़ाहट के समान उस भयंकर सिंहनाद को सुनकर वानर सम्पूर्ण दिशाओं की ओर देखते हुए जोर-जोर से भागने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · २ ॥
तानुवाच ततः सर्वान् हनूमान् मारुतात्मजः। विषण्णवदनान् दीनांस्त्रस्तान् विद्रवतः पृथक्॥

tānuvāca tataḥ sarvān hanūmān mārutātmajaḥ।
viṣaṇṇavadanān dīnāṁstrastān vidravataḥ pṛthak॥

उन सबको विषादग्रस्त, दीन एवं भयभीत होकर भागते देख पवनकुमार हनुमान्जी ने कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · ३ ॥
कस्माद् विषण्णवदना विद्रवध्वं प्लवंगमाः। त्यक्तयुद्धसमुत्साहाः शूरत्वं क्व नु वो गतम्॥

kasmād viṣaṇṇavadanā vidravadhvaṁ plavaṁgamāḥ।
tyaktayuddhasamutsāhāḥ śūratvaṁ kva nu vo gatam॥

‘वानरो! तुम क्यों मुख पर विषाद लिये युद्धविषयक उत्साह छोड़कर भागे जा रहे हो? तुम्हारा वह शौर्य कहाँ चला गया?

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · ४ ॥
पृष्ठतोऽनुव्रजध्वं मामग्रतो यान्तमाहवे। शूरैरभिजनोपेतैरयुक्तं हि निवर्तितुम्॥

pṛṣṭhato'nuvrajadhvaṁ māmagrato yāntamāhave।
śūrairabhijanopetairayuktaṁ hi nivartitum॥

‘मैं युद्ध में आगे-आगे चलता हूँ। तुम सब लोग मेरे पीछे आ जाओ। उत्तम कुल में उत्पन्न शूरवीरों के लिये युद्ध में पीठ दिखाना सर्वथा अनुचित है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · ५ ॥
एवमुक्ताः सुसंक्रुद्धा वायुपुत्रेण धीमता। शैलशृङ्गान् द्रुमांश्चैव जगृहुर्हृष्टमानसाः॥

evamuktāḥ susaṁkruddhā vāyuputreṇa dhīmatā।
śailaśṛṅgān drumāṁścaiva jagṛhurhṛṣṭamānasāḥ॥

बुद्धिमान् वायुपुत्र के ऐसा कहने पर वानरों का चित्त प्रसन्न हो गया और राक्षसों के प्रति अत्यन्त कुपित हो उन्होंने हाथों में पर्वतशिखर और वृक्ष उठा लिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · ६ ॥
अभिपेतुश्च गर्जन्तो राक्षसान् वानरर्षभाः। परिवार्य हनूमन्तमन्वयुश्च महाहवे॥

abhipetuśca garjanto rākṣasān vānararṣabhāḥ।
parivārya hanūmantamanvayuśca mahāhave॥

वे श्रेष्ठ वानरवीर उस महासमर में हनुमान्जी को चारों ओर से घेरकर उनके पीछे-पीछे चले और जोर-जोर से गर्जना करते हुए वहाँ राक्षसों पर टूट पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · ७ ॥
स तैर्वानरमुख्यैस्तु हनूमान् सर्वतो वृतः। हुताशन इवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम्॥

sa tairvānaramukhyaistu hanūmān sarvato vṛtaḥ।
hutāśana ivārciṣmānadahacchatruvāhinīm॥

उन श्रेष्ठ वानरोंद्वारा सब ओर से घिरे हुए हनुमान्जी ज्वालामालाओं से युक्त प्रज्वलित अग्नि की भाँति शत्रु-सेना को दग्ध करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · ८ ॥
स राक्षसानां कदनं चकार सुमहाकपिः। वृतो वानरसैन्येन कालान्तकयमोपमः॥

sa rākṣasānāṁ kadanaṁ cakāra sumahākapiḥ।
vṛto vānarasainyena kālāntakayamopamaḥ॥

वानर-सैनिकों से घिरे हुए उन महाकपि हनुमान्जी ने प्रलयकाल के संहारकारी यमराज के समान राक्षसों का संहार आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · ९ ॥
स तु शोकेन चाविष्टः कोपेन महता कपिः। हनूमान् रावणिरथे महतीं पातयच्छिलाम्॥

sa tu śokena cāviṣṭaḥ kopena mahatā kapiḥ।
hanūmān rāvaṇirathe mahatīṁ pātayacchilām॥

सीता के वध से उनके मन में बड़ा शोक हो रहा था और इन्द्रजित् का अत्याचार देखकर उनका क्रोध भी बहुत बढ़ गया था; इसलिये हनुमान्जी ने रावणकुमार के रथ पर एक बहुत बड़ी शिला फेंकी

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · १० ॥
तामापतन्तीं दृष्ट्वैव रथः सारथिना तदा। विधेयाश्वसमायुक्तः विदूरमपवाहितः॥

tāmāpatantīṁ dṛṣṭvaiva rathaḥ sārathinā tadā।
vidheyāśvasamāyuktaḥ vidūramapavāhitaḥ॥

उसे अपने ऊपर आती देख सारथि ने तत्काल ही अपने अधीन रहनेवाले घोड़ों से जुते हुए उस रथ को बहुत दूर हटा दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · ११ ॥
तमिन्द्रजितमप्राप्य रथस्थं सहसारथिम्। विवेश धरणीं भित्त्वा सा शिला व्यर्थमुद्यता॥

tamindrajitamaprāpya rathasthaṁ sahasārathim।
viveśa dharaṇīṁ bhittvā sā śilā vyarthamudyatā॥

अतः सारथिसहित रथ पर बैठे हुए इन्द्रजित् के पासतक न पहुँचकर वह शिला धरती फोड़कर उसके भीतर समा गयी। उसके चलाने का सारा उद्योग व्यर्थ हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · १२ ॥
पतितायां शिलायां तु व्यथिता रक्षसां चमूः। निपतन्त्या च शिलया राक्षसा मथिता भृशम्॥

patitāyāṁ śilāyāṁ tu vyathitā rakṣasāṁ camūḥ।
nipatantyā ca śilayā rākṣasā mathitā bhṛśam॥

उस शिला के गिरने पर उस राक्षस-सेना को बड़ी पीड़ा हुई। गिरती हुई उस शिला ने बहुतेरे राक्षसों को कुचल डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · १३ ॥
तमभ्यधावन् शतशो नदन्तः काननौकसः। ते द्रुमांश्च महाकाया गिरिशृङ्गाणि चोद्यताः॥

tamabhyadhāvan śataśo nadantaḥ kānanaukasaḥ।
te drumāṁśca mahākāyā giriśṛṅgāṇi codyatāḥ॥

तत्पश्चात् सैकड़ों विशालकाय वानर हाथों में वृक्ष एवं पर्वत-शिखर उठाये गर्जना करते हुए इन्द्रजित् की ओर दौड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · १४ ॥
क्षिपन्तीन्द्रजितं संख्ये वानरा भीमविक्रमाः। वृक्षशैलमहावर्षं विसृजन्तः प्लवंगमाः॥ शत्रूणां कदनं चक्रुर्नेदुश्च विविधैः स्वनैः।

kṣipantīndrajitaṁ saṁkhye vānarā bhīmavikramāḥ।
vṛkṣaśailamahāvarṣaṁ visṛjantaḥ plavaṁgamāḥ॥
śatrūṇāṁ kadanaṁ cakrurneduśca vividhaiḥ svanaiḥ।

वे भयानक पराक्रमी वानरवीर युद्धस्थल में इन्द्रजित् पर उन वृक्षों और पर्वत-शिखरों को फेंकने लगे। वृक्षों और शैलशिखरों की बड़ी भारी वृष्टि करते हुए वे वानर शत्रुओं का संहार करने और भाँति-भाँति की आवाज में गर्जने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · १५ ॥
वानरैस्तैर्महाभीमैर्घोररूपा निशाचराः॥ वीर्यादभिहता वृक्षैर्व्यचेष्टन्त रणक्षितौ।

vānaraistairmahābhīmairghorarūpā niśācarāḥ॥
vīryādabhihatā vṛkṣairvyaceṣṭanta raṇakṣitau।

उन महाभयंकर वानरों ने वृक्षोंद्वारा घोररूपधारी निशाचरों को बलपूर्वक मार गिराया। वे रणभूमि में गिरकर छटपटाने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · १६ ॥
स सैन्यमभिवीक्ष्याथ वानरार्दितमिन्द्रजित्॥ प्रगृहीतायुधः क्रुद्धः परानभिमुखो ययौ।

sa sainyamabhivīkṣyātha vānarārditamindrajit॥
pragṛhītāyudhaḥ kruddhaḥ parānabhimukho yayau।

अपनी सेना को वानरोंद्वारा पीड़ित हुई देख इन्द्रजित् क्रोधपूर्वक अस्त्र-शस्त्र लिये शत्रुओं के सामने गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · १७ ॥
स शरौघानवसृजन् स्वसैन्येनाभिसंवृतः॥

sa śaraughānavasṛjan svasainyenābhisaṁvṛtaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८२ · १८ ॥
जघान कपिशार्दूलान् सुबहून् दृढविक्रमः। शूलैरशनिनिभिः खड्गैः पट्टिशैः शूलमुद्गरैः॥

jaghāna kapiśārdūlān subahūn dṛḍhavikramaḥ।
śūlairaśaninibhiḥ khaḍgaiḥ paṭṭiśaiḥ śūlamudgaraiḥ॥

॥ १७–१८ ॥

अपनी सेना से घिरे हुए उस सुदृढ़पराक्रमी वीर निशाचर ने बाण-समूहों की वर्षा करते हुए शूल, वज्र, तलवार, पट्टिश तथा मुद्गरों की मार से बहुत-से वानरवीरों को हताहत कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · १९ ॥
ते चाप्यनुचरांस्तस्य वानरा जघ्नुराहवे। सुस्कन्धविटपैः शैलैः शिलाभिश्च महाबलः॥ हनूमान् कदनं चक्रे रक्षसां भीमकर्मणाम्।

te cāpyanucarāṁstasya vānarā jaghnurāhave।
suskandhaviṭapaiḥ śailaiḥ śilābhiśca mahābalaḥ॥
hanūmān kadanaṁ cakre rakṣasāṁ bhīmakarmaṇām।

वानरों ने भी युद्धस्थल में इन्द्रजित् के अनुचरों को मारा। महाबली हनुमान्जी सुन्दर शाखाओं और डालियोंवाले सालवृक्षों तथा शिलाओंद्वारा भीमकर्मा राक्षसों का संहार करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · २० ॥
संनिवार्य परानीकमब्रवीत् तान् वनौकसः॥ हनूमान् संनिवर्तध्वं न नः साध्यमिदं बलम्।

saṁnivārya parānīkamabravīt tān vanaukasaḥ॥
hanūmān saṁnivartadhvaṁ na naḥ sādhyamidaṁ balam।

इस तरह शत्रुसेना का वेग रोककर हनुमान्जी ने वानरों से कहा—‘बन्धुओ! अब लौट चलो, अब हमें इस सेना के संहार करने की आवश्यकता नहीं रह गयी है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · २१ ॥
त्यक्त्वा प्राणान् विचेष्टन्तो रामप्रियचिकीर्षवः॥ यन्निमित्तं हि युध्यामो हता सा जनकात्मजा।

tyaktvā prāṇān viceṣṭanto rāmapriyacikīrṣavaḥ॥
yannimittaṁ hi yudhyāmo hatā sā janakātmajā।

‘हमलोग जिनके लिये श्रीरामचन्द्रजी का प्रिय करने की इच्छा रखकर प्राणों का मोह छोड़ पूरी चेष्टा के साथ युद्ध करते थे, वे जनककिशोरी सीता मारी गयीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · २२ ॥
इममर्थं हि विज्ञाप्य रामं सुग्रीवमेव च॥ तौ यत् प्रतिविधास्येते तत् करिष्यामहे वयम्।

imamarthaṁ hi vijñāpya rāmaṁ sugrīvameva ca॥
tau yat pratividhāsyete tat kariṣyāmahe vayam।

‘अब इस बात की सूचना भगवान् श्रीराम और सुग्रीव को दे देनी चाहिये। फिर वे दोनों इसके लिये जैसा प्रतीकार सोचेंगे, वैसा ही हम भी करेंगे’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · २३ ॥
इत्युक्त्वा वानरश्रेष्ठो वारयन् सर्ववानरान्॥ शनैः शनैरसंत्रस्तः सबलः संन्यवर्तत।

ityuktvā vānaraśreṣṭho vārayan sarvavānarān॥
śanaiḥ śanairasaṁtrastaḥ sabalaḥ saṁnyavartata।

ऐसा कहकर वानरश्रेष्ठ हनुमान्जी ने सब वानरों को युद्ध से मना कर दिया और धीरे-धीरे सारी सेना के साथ निर्भय होकर लौट आये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · २४ ॥
ततः प्रेक्ष्य हनूमन्तं व्रजन्तं यत्र राघवः॥ स होतुकामो दुष्टात्मा गतश्चैत्यं निकुम्भिलाम्।

tataḥ prekṣya hanūmantaṁ vrajantaṁ yatra rāghavaḥ॥
sa hotukāmo duṣṭātmā gataścaityaṁ nikumbhilām।

हनुमान्जी को श्रीरामचन्द्रजी के पास जाते देख दुरात्मा इन्द्रजित् होम करने की इच्छा से निकुम्भिलादेवी के मन्दिर में गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · २५ ॥
निकुम्भिलामधिष्ठाय पावकं जुहवेन्द्रजित्॥

nikumbhilāmadhiṣṭhāya pāvakaṁ juhavendrajit॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८२ · २६ ॥
यज्ञभूम्यां ततो गत्वा पावकस्तेन रक्षसा। हूयमानः प्रजज्वाल होमशोणितभुक् तदा॥

yajñabhūmyāṁ tato gatvā pāvakastena rakṣasā।
hūyamānaḥ prajajvāla homaśoṇitabhuk tadā॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८२ · २७ ॥
सार्चिःपिनद्धो ददृशे होमशोणिततर्पितः। संध्यागत इवादित्यः सुतीव्रोऽग्निः समुत्थितः॥

sārciḥpinaddho dadṛśe homaśoṇitatarpitaḥ।
saṁdhyāgata ivādityaḥ sutīvro'gniḥ samutthitaḥ॥

॥ २५–२७ ॥

निकुम्भिला-मन्दिर में जाकर उस निशाचर इन्द्रजित् ने अग्नि में आहुति दी। तदनन्तर यज्ञभूमि में भी जाकर उस राक्षस ने अग्निदेव को होम के द्वारा तृप्त किया। वे होमशोणितभोजी आभिचारिक अग्निदेवता आहुति पाते ही होम और शोणित से तृप्त हो प्रज्वलित हो उठे और ज्वालाओं से आवृत दिखायी देने लगे। वे तीव्र तेजवाले अग्निदेवता संध्याकाल के सूर्य की भाँति प्रकट हुए थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८२ · २८ ॥
अथेन्द्रजिद् राक्षसभूतये तु जुहाव हव्यं विधिना विधानवित्। दृष्ट्वा व्यतिष्ठन्त च राक्षसास्ते महासमूहेषु नयानयज्ञाः॥

athendrajid rākṣasabhūtaye tu
juhāva havyaṁ vidhinā vidhānavit।
dṛṣṭvā vyatiṣṭhanta ca rākṣasāste
mahāsamūheṣu nayānayajñāḥ॥

इन्द्रजित् यज्ञ के विधान का ज्ञाता था। उसने समस्त राक्षसों के अभ्युदय के लिये विधिपूर्वक हवन करना आरम्भ किया। उस होम को देखकर महायुद्ध के अवसरों पर नीति-अनीति—कर्तव्याकर्तव्य के ज्ञाता राक्षस खड़े हो गये

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बयासीवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ८२ ॥