वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ८३ · ४४ श्लोकाःSarga 83 · 44 ślokas

सीताके मारे जानेकी बात सुनकर श्रीरामका शोकसे मूर्च्छित होना और लक्ष्मणका उन्हें समझाते हुए पुरुषार्थके लिये उद्यत होना

॥ ६ · ८३ · १ ॥
राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम्। श्रुत्वा संग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह॥

rāghavaścāpi vipulaṁ taṁ rākṣasavanaukasām।
śrutvā saṁgrāmanirghoṣaṁ jāmbavantamuvāca ha॥

भगवान् श्रीराम ने भी राक्षसों और वानरों के उस महान् युद्धघोष को सुनकर जाम्बवान् से कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · २ ॥
सौम्य नूनं हनुमता कृतं कर्म सुदुष्करम्। श्रूयते च यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः॥

saumya nūnaṁ hanumatā kṛtaṁ karma suduṣkaram।
śrūyate ca yathā bhīmaḥ sumahānāyudhasvanaḥ॥

‘सौम्य! निश्चय ही हनुमान्जी ने अत्यन्त दुष्कर कर्म आरम्भ किया है; क्योंकि उनके आयुधों का यह महाभयंकर शब्द स्पष्ट सुनायी पड़ता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ३ ॥
तद् गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः। क्षिप्रमृक्षपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः॥

tad gaccha kuru sāhāyyaṁ svabalenābhisaṁvṛtaḥ।
kṣipramṛkṣapate tasya kapiśreṣṭhasya yudhyataḥ॥

‘अतः ऋक्षराज! तुम अपनी सेना के साथ शीघ्र जाओ और जूझते हुए कपिश्रेष्ठ हनुमान् की सहायता करो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ४ ॥
ऋक्षराजस्तथेत्युक्त्वा स्वेनानीकेन संवृतः। आगच्छत् पश्चिमं द्वारं हनूमान् यत्र वानरः॥

ṛkṣarājastathetyuktvā svenānīkena saṁvṛtaḥ।
āgacchat paścimaṁ dvāraṁ hanūmān yatra vānaraḥ॥

तब ‘बहुत अच्छा’ कहकर अपनी सेना से घिरे हुए ऋक्षराज जाम्बवान् लङ्का के पश्चिम द्वार पर, जहाँ वानरवीर हनुमान्जी विराजमान थे, आये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ५ ॥
अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिस्तदा। वानरैः कृतसंग्रामैः श्वसद्भिरभिसंवृतम्॥

athāyāntaṁ hanūmantaṁ dadarśarkṣapatistadā।
vānaraiḥ kṛtasaṁgrāmaiḥ śvasadbhirabhisaṁvṛtam॥

वहाँ ऋक्षराज ने युद्ध करके लौटे और लम्बी साँस खींचते हुए वानरों के साथ हनुमान्जी को आते देखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ६ ॥
दृष्ट्वा पथि हनूमांश्च तदृक्षबलमुद्यतम्। नीलमेघनिभं भीमं संनिवार्य न्यवर्तत॥

dṛṣṭvā pathi hanūmāṁśca tadṛkṣabalamudyatam।
nīlameghanibhaṁ bhīmaṁ saṁnivārya nyavartata॥

हनुमान्जी ने भी मार्ग में नील मेघ के समान भयंकर ऋक्षसेना को युद्ध के लिये उद्यत देख उसे रोका और सबके साथ ही वे लौट आये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ७ ॥
स तेन सह सैन्येन संनिकर्षं महायशाः। शीघ्रमागम्य रामाय दुःखितो वाक्यमब्रवीत्॥

sa tena saha sainyena saṁnikarṣaṁ mahāyaśāḥ।
śīghramāgamya rāmāya duḥkhito vākyamabravīt॥

महायशस्वी हनुमान्जी उस सेना के साथ शीघ्र भगवान् श्रीराम के निकट आये और दुःखी होकर बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ८ ॥
समरे युध्यमानानामस्माकं प्रेक्षतां च सः। जघान रुदतीं सीतामिन्द्रजिद् रावणात्मजः॥

samare yudhyamānānāmasmākaṁ prekṣatāṁ ca saḥ।
jaghāna rudatīṁ sītāmindrajid rāvaṇātmajaḥ॥

‘प्रभो! हमलोग युद्ध करने में लगे थे, उसी समय समरभूमि में रावणपुत्र इन्द्रजित् ने हमारे देखते-देखते रोती हुई सीता को मार डाला है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ९ ॥
उद्भ्रान्तचित्तस्तां दृष्ट्वा विषण्णोऽहमरिंदम। तदहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुमागतः॥

udbhrāntacittastāṁ dṛṣṭvā viṣaṇṇo'hamariṁdama।
tadahaṁ bhavato vṛttaṁ vijñāpayitumāgataḥ॥

‘शत्रुदमन! उन्हें उस अवस्था में देख मेरा चित्त उद्भ्रान्त हो उठा है। मैं विषाद में डूब गया हूँ। इसलिये मैं आपको यह समाचार बताने के लिये आया हूँ’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · १० ॥
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्च्छितः। निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā rāghavaḥ śokamūrcchitaḥ।
nipapāta tadā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ॥

हनुमान्जी की यह बात सुनकर श्रीरामजी उस समय शोक से मूर्च्छित हो जड़ से कटे हुए वृक्ष की भाँति तत्काल पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ११ ॥
तं भूमौ देवसंकाशं पतितं दृश्य राघवम्। अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः॥

taṁ bhūmau devasaṁkāśaṁ patitaṁ dṛśya rāghavam।
abhipetuḥ samutpatya sarvataḥ kapisattamāḥ॥

देवतुल्य तेजस्वी श्रीरघुनाथजी को भूमि पर पड़ा देख समस्त श्रेष्ठ वानर सब ओर से उछलकर वहाँ आ पहुँचे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · १२ ॥
आसिञ्चन् सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः। प्रदहन्तमसंहार्यं सहसाग्निमिवोत्थितम्॥

āsiñcan salilaiścainaṁ padmotpalasugandhibhiḥ।
pradahantamasaṁhāryaṁ sahasāgnimivotthitam॥

वे कमल और उत्पल की सुगन्ध से युक्त जल ले आकर उनके ऊपर छिड़कने लगे। उस समय वे सहसा प्रज्वलित होकर दहन-कर्म करनेवाली और बुझायी न जा सकनेवाली अग्नि के समान दिखायी देते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · १३ ॥
तं लक्ष्मणोऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः। उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंयुतम्॥

taṁ lakṣmaṇo'tha bāhubhyāṁ pariṣvajya suduḥkhitaḥ।
uvāca rāmamasvasthaṁ vākyaṁ hetvarthasaṁyutam॥

भाई की यह अवस्था देखकर लक्ष्मण को बड़ा दुःख हुआ। वे उन्हें दोनों भुजाओं में भरकर बैठ गये और अस्वस्थ हुए श्रीराम से यह युक्तियुक्त एवं प्रयोजनभरी बात बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · १४ ॥
शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्य विजितेन्द्रियम्। अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः॥

śubhe vartmani tiṣṭhantaṁ tvāmārya vijitendriyam।
anarthebhyo na śaknoti trātuṁ dharmo nirarthakaḥ॥

‘आर्य! आप सदा शुभ मार्ग पर स्थिर रहनेवाले और जितेन्द्रिय हैं, तथापि धर्म आपको अनर्थों से बचा नहीं पाता है। इसलिये वह निरर्थक ही जान पड़ता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · १५ ॥
भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम्। यथास्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः॥

bhūtānāṁ sthāvarāṇāṁ ca jaṅgamānāṁ ca darśanam।
yathāsti na tathā dharmastena nāstīti me matiḥ॥

‘स्थावरों तथा पशु आदि जङ्गम प्राणियों को भी सुख का प्रत्यक्ष अनुभव होता है; किंतु उनके सुख में धर्म कारण नहीं है (क्योंकि न तो उनमें धर्माचरण की शक्ति है और न धर्म में उनका अधिकार ही है)। अतः धर्म सुख का साधन नहीं है; ऐसा मेरा विचार है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · १६ ॥
यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम्। नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते॥

yathaiva sthāvaraṁ vyaktaṁ jaṅgamaṁ ca tathāvidham।
nāyamarthastathā yuktastvadvidho na vipadyate॥

‘जैसे स्थावर भूत धर्माधिकारी न होने पर भी सुखी देखा जाता है, उसी प्रकार जङ्गम प्राणी (पशु आदि) भी सुखी है, यह बात स्पष्ट ही समझ में आती है। यदि कहें, जहाँ धर्म है, वहाँ सुख अवश्य है तो ऐसा भी नहीं कहा जा सकता; क्योंकि उस दशा में आप-जैसे धर्मात्मा पुरुष को विपत्ति में नहीं पड़ना चाहिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · १७ ॥
यद्यधर्मो भवेद् भूतो रावणो नरकं व्रजेत्। भवांश्च धर्मसंयुक्तो नैव व्यसनमाप्नुयात्॥

yadyadharmo bhaved bhūto rāvaṇo narakaṁ vrajet।
bhavāṁśca dharmasaṁyukto naiva vyasanamāpnuyāt॥

‘यदि अधर्म की भी सत्ता होती अर्थात् अधर्म अवश्य ही दुःख का साधन होता तो रावण को नरक में पड़े रहना चाहिये था और आप-जैसे धर्मात्मा पुरुष पर संकट नहीं आना चाहिये था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · १८ ॥
तस्य च व्यसनाभावाद् व्यसनं चागते त्वयि। धर्मो भवत्यधर्मश्च परस्परविरोधिनौ॥

tasya ca vyasanābhāvād vyasanaṁ cāgate tvayi।
dharmo bhavatyadharmaśca parasparavirodhinau॥

‘रावण पर तो कोई संकट नहीं है और आप संकट में पड़ गये हैं; अतः धर्म और अधर्म दोनों परस्परविरोधी हो गये हैं—धर्मात्मा को दुःख और पापात्मा को सुख मिलने लगा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · १९ ॥
धर्मेणोपलभेद् धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः। यद्यधर्मेण युज्येयुर्येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः॥

dharmeṇopalabhed dharmamadharmaṁ cāpyadharmataḥ।
yadyadharmeṇa yujyeyuryeṣvadharmaḥ pratiṣṭhitaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८३ · २० ॥
न धर्मेण वियुज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः। धर्मेणाचरतां तेषां तथा धर्मफलं भवेत्॥

na dharmeṇa viyujyerannādharmarucayo janāḥ।
dharmeṇācaratāṁ teṣāṁ tathā dharmaphalaṁ bhavet॥

॥ १९–२० ॥

‘यदि धर्म से धर्म का फल (सुख) और अधर्म से अधर्म का फल (दुःख) ही मिलने का नियम होता तो जिन रावण आदि में अधर्म ही प्रतिष्ठित है, वे अधर्म के फलभूत दुःख से ही युक्त होते और जो लोग अधर्म में रुचि नहीं रखते हैं, वे धर्म से—धर्म के फलभूत सुख से कभी वञ्चित न होते। धर्ममार्ग से चलनेवाले इन धर्मात्मा पुरुषों को केवल धर्म का फल—सुख ही प्राप्त होता

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · २१ ॥
यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः। क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ॥

yasmādarthā vivardhante yeṣvadharmaḥ pratiṣṭhitaḥ।
kliśyante dharmaśīlāśca tasmādetau nirarthakau॥

‘किंतु जिनमें अधर्म प्रतिष्ठित है, उनके तो धन बढ़ रहे हैं और जो स्वभाव से ही धर्माचरण करनेवाले हैं, वे क्लेश में पड़े हुए हैं। इसलिये ये धर्म और अधर्म—दोनों निरर्थक हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · २२ ॥
वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव। वधकर्महतोऽधर्मः स हतः कं वधिष्यति॥

vadhyante pāpakarmāṇo yadyadharmeṇa rāghava।
vadhakarmahato'dharmaḥ sa hataḥ kaṁ vadhiṣyati॥

‘रघुनन्दन! यदि पापाचारी पुरुष धर्म या अधर्म से मारे जाते हैं तो धर्म या अधर्म क्रियारूप होने के कारण (आदि, मध्य और अन्त) तीन ही क्षणोंतक रह सकता है। चतुर्थ क्षण में तो वह स्वयं ही नष्ट हो जायगा; फिर नष्ट हुआ वह धर्म या अधर्म किसका वध करेगा?

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · २३ ॥
अथवा विहितेनायं हन्यते हन्ति चापरम्। विधिः स लिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा॥

athavā vihitenāyaṁ hanyate hanti cāparam।
vidhiḥ sa lipyate tena na sa pāpena karmaṇā॥

‘अथवा यह जीव यदि विधिपूर्वक किये गये कर्मविशेष (श्येनयाग आदि)-के द्वारा मारा जाता है या स्वयं वैसा कर्म करके दूसरे को मारता है तो विधि (विहित कर्मजनित अदृष्ट)-को ही हत्या के दोष से लिप्त होना चाहिये, कर्म का अनुष्ठान करनेवाले पुरुष का उस पापकर्म से सम्बन्ध नहीं होना चाहिये। (क्योंकि पुत्र के किये हुए अपराध का दण्ड पिता को नहीं मिलता है)

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · २४ ॥
अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेनासता सता। कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्षण॥

adṛṣṭapratikāreṇa avyaktenāsatā satā।
kathaṁ śakyaṁ paraṁ prāptuṁ dharmeṇārivikarṣaṇa॥

‘शत्रुसूदन! जो चेतन न होने के कारण प्रतीकार-ज्ञान से शून्य है, अव्यक्त है और असत् के समान विद्यमान है, उस धर्म के द्वारा दूसरे (पापात्मा)-को वध्यरूप से प्राप्त करना कैसे सम्भव है?

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · २५ ॥
यदि सत् स्यात् सतां मुख्य नासत् स्यात् तव किंचन। त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात् तन्नोपपद्यते॥

yadi sat syāt satāṁ mukhya nāsat syāt tava kiṁcana।
tvayā yadīdṛśaṁ prāptaṁ tasmāt tannopapadyate॥

‘सत्पुरुषों में श्रेष्ठ रघुवीर! यदि सत्कर्मजनित अदृष्ट सत् या शुभ ही होता तो आपको कुछ भी अशुभ या दुःख नहीं प्राप्त होता। यदि आपको ऐसा दुःख प्राप्त हुआ है तो सत्कर्म-जनित अदृष्ट सत् ही है, इस कथन की संगति नहीं बैठती

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · २६ ॥
अथवा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मोऽनुवर्तते। दुर्बलो हतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः॥

athavā durbalaḥ klībo balaṁ dharmo'nuvartate।
durbalo hatamaryādo na sevya iti me matiḥ॥

‘यदि दुर्बल और कातर (स्वतः कार्य-साधन में असमर्थ) होने के कारण धर्म पुरुषार्थ का अनुसरण करता है, तब तो दुर्बल और फलदान की मर्यादा से रहित धर्म का सेवन ही नहीं करना चाहिये—यह मेरी स्पष्ट राय है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · २७ ॥
बलस्य यदि चेद् धर्मो गुणभूतः पराक्रमैः। धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले॥

balasya yadi ced dharmo guṇabhūtaḥ parākramaiḥ।
dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale॥

‘यदि धर्म बल अथवा पुरुषार्थ का अङ्ग या उपकरणमात्र है तो धर्म को छोड़कर पराक्रमपूर्ण बर्ताव कीजिये। जैसे आप धर्म को प्रधान मानकर धर्म में लगे हैं, उसी प्रकार बल को प्रधान मानकर बल या पुरुषार्थ में ही प्रवृत्त होइये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · २८ ॥
अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः किल परंतप। अनृतं त्वय्यकरणे किं न बद्धस्त्वया विना॥

atha cet satyavacanaṁ dharmaḥ kila paraṁtapa।
anṛtaṁ tvayyakaraṇe kiṁ na baddhastvayā vinā॥

‘शत्रुओं को संताप देनेवाले रघुनन्दन! यदि आप सत्यभाषणरूप धर्म का पालन करते हैं अर्थात् पिता की आज्ञा को स्वीकार करके उनके सत्य की रक्षारूप धर्म का अनुष्ठान करते हैं तो आप ज्येष्ठ पुत्र के प्रति युवराजपद पर अभिषिक्त करने की जो बात पिता ने कही थी, उस सत्य का पालन न करने पर पिता को जो असत्यरूप अधर्म प्राप्त हुआ, उसीके कारण वे आपसे वियुक्त होकर मर गये। ऐसी दशा में क्या आप राजा के पहले कहे हुए अभिषेक-सम्बन्धी सत्य वचन से नहीं बँधे हुए थे? उस सत्य का पालन करने के लिये बाध्य नहीं थे (यदि आपने पिता के पहले कहे हुए वचन का ही पालन करके युवराजपद पर अपना अभिषेक करा लिया होता तो न पिता की मृत्यु हुई होती और न सीता-हरण आदि अनर्थ ही संघटित हुए होते)

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · २९ ॥
यदि धर्मो भवेद् भूत अधर्मो वा परंतप। न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः॥

yadi dharmo bhaved bhūta adharmo vā paraṁtapa।
na sma hatvā muniṁ vajrī kuryādijyāṁ śatakratuḥ॥

‘शत्रुदमन महाराज! यदि केवल धर्म अथवा अधर्म ही प्रधानरूप से अनुष्ठान के योग्य होता तो वज्रधारी इन्द्र पौरुषद्वारा विश्वरूप मुनि की हत्या (अधर्म) करके फिर यज्ञ (धर्म)-का अनुष्ठान नहीं करते

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ३० ॥
अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव। सर्वमेतद् यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः॥

adharmasaṁśrito dharmo vināśayati rāghava।
sarvametad yathākāmaṁ kākutstha kurute naraḥ॥

‘रघुनन्दन! धर्म से भिन्न जो पुरुषार्थ है, उससे मिला हुआ धर्म ही शत्रुओं का नाश करता है। अतः काकुत्स्थ! प्रत्येक मनुष्य आवश्यकता एवं रुचि के अनुसार इन सबका (धर्म एवं पुरुषार्थ का) अनुष्ठान करता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ३१ ॥
मम चेदं मतं तात धर्मोऽयमिति राघव। धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा॥

mama cedaṁ mataṁ tāta dharmo'yamiti rāghava।
dharmamūlaṁ tvayā chinnaṁ rājyamutsṛjatā tadā॥

‘तात राघव! इस प्रकार समयानुसार धर्म एवं पुरुषार्थ में से किसी एक का आश्रय लेना धर्म ही है; ऐसा मेरा मत है। आपने उस दिन राज्य का त्याग करके धर्म के मूलभूत अर्थ का उच्छेद कर डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ३२ ॥
अर्थेभ्योऽथ प्रवृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्यस्ततस्ततः। क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः॥

arthebhyo'tha pravṛddhebhyaḥ saṁvṛttebhyastatastataḥ।
kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ॥

‘जैसे पर्वतों से नदियाँ निकलती हैं, उसी तरह जहाँ-तहाँ से संग्रह करके लाये और बढ़े हुए अर्थ से सारी क्रियाएँ (चाहे वे योगप्रधान हों या भोगप्रधान) सम्पन्न होती हैं (निष्काम भाव होने पर सभी क्रियाएँ योगप्रधान हो जाती हैं और सकाम भाव होने पर भोगप्रधान)

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ३३ ॥
अर्थेन हि विमुक्तस्य पुरुषस्याल्पचेतसः। विच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा॥

arthena hi vimuktasya puruṣasyālpacetasaḥ।
vicchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā॥

‘जो मन्दबुद्धि मानव अर्थ से वञ्चित है, उसकी सारी क्रियाएँ उसी तरह छिन्न-भिन्न हो जाती हैं, जैसे ग्रीष्म-ऋतु में छोटी-छोटी नदियाँ सूख जाती हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ३४ ॥
सोऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः। पापमाचरते कर्तुं तदा दोषः प्रवर्तते॥

so'yamarthaṁ parityajya sukhakāmaḥ sukhaidhitaḥ।
pāpamācarate kartuṁ tadā doṣaḥ pravartate॥

‘जो पुरुष सुख में पला हुआ है, वह यदि प्राप्त हुए अर्थ को त्यागकर सुख चाहता है तो उस अभीष्ट सुख के लिये अन्यायपूर्वक अर्थोपार्जन करने में प्रवृत्त होता है; इसलिये उसे ताड़न, बन्धन आदि दोष प्राप्त होते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ३५ ॥
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः। यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः॥

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ।
yasyārthāḥ sa pumām̐lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ॥

‘जिसके पास धन है, उसीके अधिक मित्र होते हैं। जिसके पास धन का संग्रह है, उसीके सब लोग भाई-बन्धु बनते हैं। जिसके यहाँ पर्याप्त धन है, वही संसार में श्रेष्ठ पुरुष कहलाता है और जिसके पास धन है, वही विद्वान् समझा जाता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ३६ ॥
यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान्। यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स गुणाधिकः॥

yasyārthāḥ sa ca vikrānto yasyārthāḥ sa ca buddhimān।
yasyārthāḥ sa mahābhāgo yasyārthāḥ sa guṇādhikaḥ॥

‘जिसके यहाँ धनराशि एकत्र है, वह पराक्रमी कहा जाता है। जिसके पास धन की अधिकता है, वह बुद्धिमान् माना जाता है। जिसके यहाँ अर्थसंग्रह है, वह महान् भाग्यशाली कहलाता है तथा जिसके यहाँ धन-सम्पत्ति है, वह गुणों में भी बढ़ा-चढ़ा समझा जाता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ३७ ॥
अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया। राज्यमुत्सृजता धीर येन बुद्धिस्त्वया कृता॥

arthasyaite parityāge doṣāḥ pravyāhṛtā mayā।
rājyamutsṛjatā dhīra yena buddhistvayā kṛtā॥

‘अर्थ का त्याग करने से जो मित्र का अभाव आदि दोष प्राप्त होते हैं, उनका मैंने स्पष्टरूप से वर्णन किया है। आपने राज्य छोड़ते समय क्या लाभ सोचकर अपनी बुद्धि में अर्थ-त्याग की भावना को स्थान दिया, यह मैं नहीं जानता

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ३८ ॥
यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम्। अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता॥

yasyārthā dharmakāmārthāstasya sarvaṁ pradakṣiṇam।
adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vicinvatā॥

‘जिसके पास धन है, उसके धर्म और कामरूप सारे प्रयोजन सिद्ध होते हैं। उसके लिये सब कुछ अनुकूल बन जाता है। जो निर्धन है, वह अर्थ की इच्छा रखकर उसका अनुसंधान करने पर भी पुरुषार्थ के बिना उसे नहीं पा सकता

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ३९ ॥
हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः। अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप॥

harṣaḥ kāmaśca darpaśca dharmaḥ krodhaḥ śamo damaḥ।
arthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa॥

‘नरेश्वर! हर्ष, काम, दर्प, धर्म, क्रोध, शम और दम—ये सब धन होने से ही सफल होते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ४० ॥
येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम्। तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः॥

yeṣāṁ naśyatyayaṁ lokaścaratāṁ dharmacāriṇām।
te'rthāstvayi na dṛśyante durdineṣu yathā grahāḥ॥

‘जो धर्म का आचरण करनेवाले और तपस्या में लगे हुए हैं, उन पुरुषों का यह लोक (ऐहिक पुरुषार्थ) अर्थाभाव के कारण ही नष्ट हो जाता है; यह स्पष्ट देखा जाता है। वही अर्थ इस दुर्दिन में आपके पास उसी तरह नहीं दिखायी देता है, जैसे आकाश में बादल घिर आने पर ग्रहों के दर्शन नहीं होते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ४१ ॥
त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते। रक्षसापहृता भार्या प्राणैः प्रियतरा तव॥

tvayi pravrajite vīra gurośca vacane sthite।
rakṣasāpahṛtā bhāryā prāṇaiḥ priyatarā tava॥

‘वीर! आप पूज्य पिता की आज्ञा पालन करने के लिये राज्य छोड़कर वन में चले आये और सत्य के पालन पर ही डटे रहे; परंतु राक्षस ने आपकी पत्नी को, जो आपको प्राणों से भी अधिक प्यारी थी, हर लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ४२ ॥
तदद्य विपुलं वीर दुःखमिन्द्रजिता कृतम्। कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्मादुत्तिष्ठ राघव॥

tadadya vipulaṁ vīra duḥkhamindrajitā kṛtam।
karmaṇā vyapaneṣyāmi tasmāduttiṣṭha rāghava॥

‘वीर रघुनन्दन! आज इन्द्रजित् ने हमलोगों को जो महान् दुःख दिया है, उसे मैं अपने पराक्रम से दूर करूँगा; अतः चिन्ता छोड़कर उठिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ४३ ॥
उत्तिष्ठ नरशार्दूल दीर्घबाहो धृतव्रत। किमात्मानं महात्मानमात्मानं नावबुध्यसे॥

uttiṣṭha naraśārdūla dīrghabāho dhṛtavrata।
kimātmānaṁ mahātmānamātmānaṁ nāvabudhyase॥

‘नरश्रेष्ठ! उत्तम व्रत का पालन करनेवाले महाबाहो! उठिये। आप परम बुद्धिमान् और परमात्मा हैं, इस रूप में अपने-आपको क्यों नहीं समझ रहे हैं?

English translation coming soon.

॥ ६ · ८३ · ४४ ॥
अयमनघ तवोदितः प्रियार्थं जनकसुतानिधनं निरीक्ष्य रुष्टः। सरथगजहयां सराक्षसेन्द्रां भृशमिषुभिर्विनिपातयामि लङ्काम्॥

ayamanagha tavoditaḥ priyārthaṁ
janakasutānidhanaṁ nirīkṣya ruṣṭaḥ।
sarathagajahayāṁ sarākṣasendrāṁ
bhṛśamiṣubhirvinipātayāmi laṅkām॥

‘निष्पाप रघुवीर! यह मैंने आपसे जो कुछ कहा है, वह सब आपका प्रिय करने के लिये—आपका ध्यान शोक की ओर से हटाकर पुरुषार्थ की ओर आकृष्ट करने के लिये कहा है। अब जनकनन्दिनी की मृत्यु का वृत्तान्त जानकर मेरा रोष बढ़ गया है, अतः आज अपने बाणोंद्वारा हाथी, घोड़े, रथ और राक्षसराज रावणसहित सारी लङ्का को धूल में मिला दूँगा’

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें तिरासीवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ८३ ॥