वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ८४ · २३ श्लोकाःSarga 84 · 23 ślokas

विभीषणका श्रीरामको इन्द्रजित्की मायाका रहस्य बताकर सीताके जीवित होनेका विश्वास दिलाना और लक्ष्मणको सेनासहित निकुम्भिला-मन्दिरमें भेजनेके लिये अनुरोध करना

॥ ६ · ८४ · १ ॥
राममाश्वासमाने तु लक्ष्मणे भ्रातृवत्सले। निक्षिप्य गुल्मान् स्वस्थाने तत्रागच्छद् विभीषणः॥

rāmamāśvāsamāne tu lakṣmaṇe bhrātṛvatsale।
nikṣipya gulmān svasthāne tatrāgacchad vibhīṣaṇaḥ॥

भ्रातृभक्त लक्ष्मण जब श्रीराम को इस प्रकार आश्वासन दे रहे थे, उसी समय विभीषण वानरसैनिकों को अपने-अपने स्थान पर स्थापित करके वहाँ आये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · २ ॥
नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिरभिसंवृतः। नीलाञ्जनचयाकारैर्मातंगैरिव यूथपैः॥

nānāpraharaṇairvīraiścaturbhirabhisaṁvṛtaḥ।
nīlāñjanacayākārairmātaṁgairiva yūthapaiḥ॥

नाना प्रकार के अस्त्र-शस्त्र धारण किये चार निशाचर वीर, जो काली कज्जल-राशि के समान काले शरीरवाले यूथपति गजराजों के समान जान पड़ते थे, चारों ओर से घेरकर उनकी रक्षा कर रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · ३ ॥
सोऽभिगम्य महात्मानं राघवं शोकलालसम्। वानरांश्चापि ददृशे बाष्पपर्याकुलेक्षणान्॥

so'bhigamya mahātmānaṁ rāghavaṁ śokalālasam।
vānarāṁścāpi dadṛśe bāṣpaparyākulekṣaṇān॥

वहाँ आकर उन्होंने देखा महात्मा लक्ष्मण शोक में मग्न हैं तथा वानरों के नेत्रों में भी आँसू भरे हुए हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · ४ ॥
राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्। ददर्श मोहमापन्नं लक्ष्मणस्याङ्कमाश्रितम्॥

rāghavaṁ ca mahātmānamikṣvākukulanandanam।
dadarśa mohamāpannaṁ lakṣmaṇasyāṅkamāśritam॥

साथ ही इक्ष्वाकुकुलनन्दन महात्मा श्रीरघुनाथजी पर भी उनकी दृष्टि पड़ी, जो मूर्च्छित हो लक्ष्मण की गोद में लेटे हुए थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · ५ ॥
व्रीडितं शोकसंतप्तं दृष्ट्वा रामं विभीषणः। अन्तर्दुःखेन दीनात्मा किमेतदिति सोऽब्रवीत्॥

vrīḍitaṁ śokasaṁtaptaṁ dṛṣṭvā rāmaṁ vibhīṣaṇaḥ।
antarduḥkhena dīnātmā kimetaditi so'bravīt॥

श्रीरामचन्द्रजी को लज्जित तथा शोक से संतप्त देख विभीषण का हृदय आन्तरिक दुःख से दीन हो गया। उन्होंने पूछा—‘यह क्या बात है?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · ६ ॥
विभीषणमुखं दृष्ट्वा सुग्रीवं तांश्च वानरान्। लक्ष्मणोवाच मन्दार्थमिदं बाष्पपरिप्लुतः॥

vibhīṣaṇamukhaṁ dṛṣṭvā sugrīvaṁ tāṁśca vānarān।
lakṣmaṇovāca mandārthamidaṁ bāṣpapariplutaḥ॥

तब लक्ष्मण ने विभीषण के मुँह की ओर देखकर तथा सुग्रीव और दूसरे-दूसरे वानरों पर दृष्टिपात करके आँसू बहाते हुए मन्दस्वर में कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · ७ ॥
हता इन्द्रजिता सीता इति श्रुत्वैव राघवः। हनूमद्वचनात् सौम्य ततो मोहमुपाश्रितः॥

hatā indrajitā sītā iti śrutvaiva rāghavaḥ।
hanūmadvacanāt saumya tato mohamupāśritaḥ॥

‘सौम्य! हनुमान्जी के मुँह से यह सुनकर कि ‘इन्द्रजित् ने सीताजी को मार डाला’ श्रीरघुनाथजी तत्काल मूर्च्छित हो गये हैं’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · ८ ॥
कथयन्तं तु सौमित्रिं संनिवार्य विभीषणः। पुष्कलार्थमिदं वाक्यं विसंज्ञं राममब्रवीत्॥

kathayantaṁ tu saumitriṁ saṁnivārya vibhīṣaṇaḥ।
puṣkalārthamidaṁ vākyaṁ visaṁjñaṁ rāmamabravīt॥

इस प्रकार कहते हुए लक्ष्मण को विभीषण ने रोका और अचेत पड़े हुए श्रीरामचन्द्रजी से यह निश्चित बात कही—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · ९ ॥
मनुजेन्द्रार्तरूपेण यदुक्तस्त्वं हनूमता। तदयुक्तमहं मन्ये सागरस्येव शोषणम्॥

manujendrārtarūpeṇa yaduktastvaṁ hanūmatā।
tadayuktamahaṁ manye sāgarasyeva śoṣaṇam॥

‘महाराज! हनुमान्जी ने दुःखी होकर जो आपको समाचार सुनाया है, उसे मैं समुद्र को सोख लेने के समान असम्भव मानता हूँ

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · १० ॥
अभिप्रायं तु जानामि रावणस्य दुरात्मनः। सीतां प्रति महाबाहो न च घातं करिष्यति॥

abhiprāyaṁ tu jānāmi rāvaṇasya durātmanaḥ।
sītāṁ prati mahābāho na ca ghātaṁ kariṣyati॥

‘महाबाहो! दुरात्मा रावण का सीता के प्रति क्या भाव है, यह मैं अच्छी तरह जानता हूँ। वह उनका वध कदापि नहीं करने देगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · ११ ॥
याच्यमानः सुबहुशो मया हितचिकीर्षुणा। वैदेहीमुत्सृजस्वेति न च तत् कृतवान् वचः॥

yācyamānaḥ subahuśo mayā hitacikīrṣuṇā।
vaidehīmutsṛjasveti na ca tat kṛtavān vacaḥ॥

‘मैंने उसका हित करने की इच्छा से अनेक बार यह अनुरोध किया कि विदेहकुमारी को छोड़ दो; किंतु उसने मेरी बात नहीं मानी

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · १२ ॥
नैव साम्ना न दानेन न भेदेन कुतो युधा। सा द्रष्टुमपि शक्येत नैव चान्येन केनचित्॥

naiva sāmnā na dānena na bhedena kuto yudhā।
sā draṣṭumapi śakyeta naiva cānyena kenacit॥

‘सीता को दूसरा कोई पुरुष साम, दाम और भेदनीति के द्वारा भी नहीं देख सकता; फिर युद्ध के द्वारा कैसे देख सकता है?

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · १३ ॥
वानरान् मोहयित्वा तु प्रतियातः स राक्षसः। मायामयीं महाबाहो तां विद्धि जनकात्मजाम्॥

vānarān mohayitvā tu pratiyātaḥ sa rākṣasaḥ।
māyāmayīṁ mahābāho tāṁ viddhi janakātmajām॥

‘महाबाहो! राक्षस इन्द्रजित् वानरों को मोह में डालकर चला गया है। जिसका उसने वध किया था, वह मायामयी जानकी थीं, ऐसा निश्चित समझिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · १४ ॥
चैत्यं निकुम्भिलामद्य प्राप्य होमं करिष्यति। हुतवानुपयातो हि देवैरपि सवासवैः॥ दुराधर्षो भवत्येष संग्रामे रावणात्मजः।

caityaṁ nikumbhilāmadya prāpya homaṁ kariṣyati।
hutavānupayāto hi devairapi savāsavaiḥ॥
durādharṣo bhavatyeṣa saṁgrāme rāvaṇātmajaḥ।

‘वह इस समय निकुम्भिला-मन्दिर में जाकर होम करेगा और जब होम करके लौटेगा, उस समय उस रावणकुमार को संग्राम में परास्त करना इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताओं के लिये भी कठिन होगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · १५ ॥
तेन मोहयता नूनमेषा माया प्रयोजिता॥ विघ्नमन्विच्छता तत्र वानराणां पराक्रमे।

tena mohayatā nūnameṣā māyā prayojitā॥
vighnamanvicchatā tatra vānarāṇāṁ parākrame।

‘निश्चय ही उसने हमलोगों को मोह में डालने के लिये ही यह माया का प्रयोग किया है। उसने सोचा होगा—यदि वानरों का पराक्रम चलता रहा तो मेरे इस कार्य में विघ्न पड़ेगा (इसीलिये उसने ऐसा किया है)

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · १६ ॥
ससैन्यास्तत्र गच्छामो यावत्तन्न समाप्यते॥ त्यजैनं नरशार्दूल मिथ्या संतापमागतम्।

sasainyāstatra gacchāmo yāvattanna samāpyate॥
tyajainaṁ naraśārdūla mithyā saṁtāpamāgatam।

‘जबतक उसका होमकर्म समाप्त नहीं होता, उसके पहले ही हमलोग सेनासहित निकुम्भिला-मन्दिर में चले चलें। नरश्रेष्ठ! झूठे ही प्राप्त हुए इस संताप को त्याग दीजिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · १७ ॥
सीदते हि बलं सर्वं दृष्ट्वा त्वां शोककर्शितम्॥

sīdate hi balaṁ sarvaṁ dṛṣṭvā tvāṁ śokakarśitam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८४ · १८ ॥
इह त्वं स्वस्थहृदयस्तिष्ठ सत्त्वसमुच्छ्रितः। लक्ष्मणं प्रेषयास्माभिः सह सैन्यानुकर्षिभिः॥

iha tvaṁ svasthahṛdayastiṣṭha sattvasamucchritaḥ।
lakṣmaṇaṁ preṣayāsmābhiḥ saha sainyānukarṣibhiḥ॥

॥ १७–१८ ॥

‘प्रभो! आपको शोक से संतप्त होते देख सारी सेना दुःख में पड़ी हुई है। आप तो धैर्य में सबसे बढ़े-चढ़े हैं; अतः स्वस्थचित्त होकर यहीं रहिये और सेना को लेकर जाते हुए हमलोगों के साथ लक्ष्मणजी को भेज दीजिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · १९ ॥
एष तं नरशार्दूलो रावणिं निशितैः शरैः। त्याजयिष्यति तत्कर्म ततो वध्यो भविष्यति॥

eṣa taṁ naraśārdūlo rāvaṇiṁ niśitaiḥ śaraiḥ।
tyājayiṣyati tatkarma tato vadhyo bhaviṣyati॥

‘ये नरश्रेष्ठ लक्ष्मण अपने पैने बाणों से मारकर रावणकुमार को वह होमकर्म त्याग देने के लिये विवश कर देंगे। इससे वह मारा जा सकेगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · २० ॥
तस्यैते निशितास्तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः। पतत्त्रिण इवासौम्याः शराः पास्यन्ति शोणितम्॥

tasyaite niśitāstīkṣṇāḥ patripatrāṅgavājinaḥ।
patattriṇa ivāsaumyāḥ śarāḥ pāsyanti śoṇitam॥

‘लक्ष्मण के ये पैने बाण जो पक्षियों के अङ्गभूत परों से युक्त होने के कारण बड़े वेगशाली हैं, कंक आदि क्रूर पक्षियों के समान इन्द्रजित् के रक्त का पान करेंगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · २१ ॥
तत् संदिश महाबाहो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्। राक्षसस्य विनाशाय वज्रं वज्रधरो यथा॥

tat saṁdiśa mahābāho lakṣmaṇaṁ śubhalakṣaṇam।
rākṣasasya vināśāya vajraṁ vajradharo yathā॥

‘अतः महाबाहो! जैसे वज्रधारी इन्द्र दैत्यों के वध के लिये वज्र का प्रयोग करते हैं, उसी प्रकार आप उस राक्षस के विनाश के लिये शुभलक्षण-सम्पन्न लक्ष्मण को जाने की आज्ञा दीजिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · २२ ॥
मनुजवर न कालविप्रकर्षो रिपुनिधनं प्रति यत्क्षमोऽद्य कर्तुम्। त्वमतिसृज रिपोर्वधाय वज्रं दिविजरिपोर्मथने यथा महेन्द्रः॥

manujavara na kālaviprakarṣo
ripunidhanaṁ prati yatkṣamo'dya kartum।
tvamatisṛja riporvadhāya vajraṁ
divijaripormathane yathā mahendraḥ॥

‘नरेश्वर! शत्रु का विनाश करने में अब यह कालक्षेप करना उचित नहीं है। इसलिये आप शत्रुवध के लिये उसी तरह लक्ष्मण को भेजिये, जैसे देवद्रोही दैत्यों के विनाश के लिये देवराज इन्द्र वज्र का प्रयोग करते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८४ · २३ ॥
समाप्तकर्मा हि स राक्षसर्षभो भवत्यदृश्यः समरे सुरासुरैः। युयुत्सता तेन समाप्तकर्मणा भवेत् सुराणामपि संशयो महान्॥

samāptakarmā hi sa rākṣasarṣabho
bhavatyadṛśyaḥ samare surāsuraiḥ।
yuyutsatā tena samāptakarmaṇā
bhavet surāṇāmapi saṁśayo mahān॥

‘वह राक्षसशिरोमणि इन्द्रजित् जब अपना अनुष्ठान पूरा कर लेगा, तब समराङ्गण में देवता और असुर भी उसे देख नहीं सकेंगे। अपना कर्म पूरा करके जब वह युद्ध की इच्छा से रणभूमि में खड़ा होगा, उस समय देवताओं को भी अपने जीवन की रक्षा के विषय में महान् संदेह होने लगेगा’

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः॥ ८४ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें चौरासीवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ८४ ॥