वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ८५ · ३६ श्लोकाःSarga 85 · 36 ślokas

विभीषणके अनुरोधसे श्रीरामचन्द्रजीका लक्ष्मणको इन्द्रजित्के वधके लिये जानेकी आज्ञा देना और सेनासहित लक्ष्मणका निकुम्भिला-मन्दिरके पास पहुँचना

॥ ६ · ८५ · १ ॥
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राघवः शोककर्शितः। नोपधारयते व्यक्तं यदुक्तं तेन राक्षसा॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā rāghavaḥ śokakarśitaḥ।
nopadhārayate vyaktaṁ yaduktaṁ tena rākṣasā॥

भगवान् श्रीराम शोक से पीड़ित थे, अतः राक्षस विभीषण ने जो कुछ कहा, उनकी उस बात को सुनकर भी वे उसे स्पष्टरूप से समझ न सके—उस पर पूरा ध्यान न दे सके

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · २ ॥
ततो धैर्यमवष्टभ्य रामः परपुरंजयः। विभीषणमुपासीनमुवाच कपिसंनिधौ॥

tato dhairyamavaṣṭabhya rāmaḥ parapuraṁjayaḥ।
vibhīṣaṇamupāsīnamuvāca kapisaṁnidhau॥

तदनन्तर शत्रुनगरी पर विजय पानेवाले श्रीराम धैर्य धारण करके हनुमान्जी के समीप बैठे हुए विभीषण से बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ३ ॥
नैर्ऋताधिपते वाक्यं यदुक्तं ते विभीषण। भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामि ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्॥

nairṛtādhipate vākyaṁ yaduktaṁ te vibhīṣaṇa।
bhūyastacchrotumicchāmi brūhi yatte vivakṣitam॥

‘राक्षसराज विभीषण! तुमने अभी-अभी जो बात कही है, उसे मैं फिर सुनना चाहता हूँ। बोलो, तुम क्या कहना चाहते हो?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ४ ॥
राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः। यत् तत् पुनरिदं वाक्यं बभाषेऽथ विभीषणः॥

rāghavasya vacaḥ śrutvā vākyaṁ vākyaviśāradaḥ।
yat tat punaridaṁ vākyaṁ babhāṣe'tha vibhīṣaṇaḥ॥

श्रीरघुनाथजी की यह बात सुनकर बातचीत में कुशल विभीषण ने, वह जो बात कही थी, उसे पुनः दुहराते हुए इस प्रकार कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ५ ॥
यथाऽऽज्ञप्तं महाबाहो त्वया गुल्मनिवेशनम्। तत् तथानुष्ठितं वीर त्वद्वाक्यसमनन्तरम्॥

yathā''jñaptaṁ mahābāho tvayā gulmaniveśanam।
tat tathānuṣṭhitaṁ vīra tvadvākyasamanantaram॥

‘महाबाहो! आपने जो सेनाओं को यथास्थान स्थापित करने की आज्ञा दी थी, वीर! वह काम तो मैंने आपकी आज्ञा होते ही पूरा कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ६ ॥
तान्यनीकानि सर्वाणि विभक्तानि समन्ततः। विन्यस्ता यूथपाश्चैव यथान्यायं विभागशः॥

tānyanīkāni sarvāṇi vibhaktāni samantataḥ।
vinyastā yūthapāścaiva yathānyāyaṁ vibhāgaśaḥ॥

‘उन सब सेनाओं को विभक्त करके सब ओर के दरवाजों पर स्थापित किया और यथोचित रीति से वहाँ अलग-अलग यूथपतियों को भी नियुक्त कर दिया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ७ ॥
भूयस्तु मम विज्ञाप्यं तच्छृणुष्व महाप्रभो। त्वय्यकारणसंतप्ते संतप्तहृदया वयम्॥

bhūyastu mama vijñāpyaṁ tacchṛṇuṣva mahāprabho।
tvayyakāraṇasaṁtapte saṁtaptahṛdayā vayam॥

‘महाराज! अब पुनः मुझे जो बात आपकी सेवा में निवेदन करनी है, उसे भी सुन लीजिये। बिना किसी कारण के आपके संतप्त होने से हमलोगों के हृदय में भी बड़ा संताप हो रहा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ८ ॥
त्यज राजन्निमं शोकं मिथ्या संतापमागतम्। यदियं त्यज्यतां चिन्ता शत्रुहर्षविवर्धिनी॥

tyaja rājannimaṁ śokaṁ mithyā saṁtāpamāgatam।
yadiyaṁ tyajyatāṁ cintā śatruharṣavivardhinī॥

‘राजन्! मिथ्या प्राप्त हुए इस शोक और संताप को त्याग दीजिये; साथ ही इस चिन्ता को भी अपने मन से निकाल दीजिये; क्योंकि यह शत्रुओं का हर्ष बढ़ानेवाली है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ९ ॥
उद्यमः क्रियतां वीर हर्षः समुपसेव्यताम्। प्राप्तव्या यदि ते सीता हन्तव्याश्च निशाचराः॥

udyamaḥ kriyatāṁ vīra harṣaḥ samupasevyatām।
prāptavyā yadi te sītā hantavyāśca niśācarāḥ॥

‘वीर! यदि आप सीता को पाना और निशाचरों का वध करना चाहते हैं तो उद्योग कीजिये; हर्ष और उत्साह का सहारा लीजिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · १० ॥
रघुनन्दन वक्ष्यामि श्रूयतां मे हितं वचः। साध्वयं यातु सौमित्रिर्बलेन महता वृतः॥ निकुम्भिलायां सम्प्राप्तं हन्तुं रावणिमाहवे।

raghunandana vakṣyāmi śrūyatāṁ me hitaṁ vacaḥ।
sādhvayaṁ yātu saumitrirbalena mahatā vṛtaḥ॥
nikumbhilāyāṁ samprāptaṁ hantuṁ rāvaṇimāhave।

‘रघुनन्दन! मैं एक आवश्यक बात बताता हूँ, मेरी इस हितकर बात को सुनिये। रावणकुमार इन्द्रजित् निकुम्भिला-मन्दिर की ओर गया है, अतः ये सुमित्राकुमार लक्ष्मण विशाल सेना साथ लेकर अभी उस पर आक्रमण करें—युद्ध में उस रावणपुत्र का वध करने के लिये उस पर चढ़ाई कर दें—यही अच्छा होगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ११ ॥
धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैराशीविषविषोपमैः॥ शरैर्हन्तुं महेष्वासो रावणिं समितिंजयः।

dhanurmaṇḍalanirmuktairāśīviṣaviṣopamaiḥ॥
śarairhantuṁ maheṣvāso rāvaṇiṁ samitiṁjayaḥ।

‘युद्धविजयी महाधनुर्धर लक्ष्मण अपने मण्डलाकार धनुष द्वारा छोड़े गये विषधर सर्पों के तुल्य भयानक बाणों से रावणपुत्र का वध करने में समर्थ हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · १२ ॥
तेन वीरेण तपसा वरदानात् स्वयंभुवः। अस्त्रं ब्रह्मशिरः प्राप्तं कामगाश्च तुरङ्गमाः॥

tena vīreṇa tapasā varadānāt svayaṁbhuvaḥ।
astraṁ brahmaśiraḥ prāptaṁ kāmagāśca turaṅgamāḥ॥

‘उस वीर ने तपस्या करके ब्रह्माजी के वरदान से ब्रह्मशिर नामक अस्त्र और मनचाही गति से चलनेवाले घोड़े प्राप्त किये हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · १३ ॥
स एष किल सैन्येन प्राप्तः किल निकुम्भिलाम्। यद्युत्तिष्ठेत् कृतं कर्म हतान् सर्वांश्च विद्धि नः॥

sa eṣa kila sainyena prāptaḥ kila nikumbhilām।
yadyuttiṣṭhet kṛtaṁ karma hatān sarvāṁśca viddhi naḥ॥

‘निश्चय ही इस समय सेना के साथ वह निकुम्भिला में गया है। वहाँ से अपना हवन-कर्म समाप्त करके यदि वह उठेगा तो हम सब लोगों को उसके हाथ से मरा ही समझिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · १४ ॥
निकुम्भिलामसम्प्राप्तमकृताग्निं च यो रिपुः। त्वामाततायिनं हन्यादिन्द्रशत्रो स ते वधः॥

nikumbhilāmasamprāptamakṛtāgniṁ ca yo ripuḥ।
tvāmātatāyinaṁ hanyādindraśatro sa te vadhaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८५ · १५ ॥
वरो दत्तो महाबाहो सर्वलोकेश्वरेण वै। इत्येवं विहितो राजन् वधस्तस्यैष धीमतः॥

varo datto mahābāho sarvalokeśvareṇa vai।
ityevaṁ vihito rājan vadhastasyaiṣa dhīmataḥ॥

॥ १४–१५ ॥

‘महाबाहो! सम्पूर्ण लोकों के स्वामी ब्रह्माजी ने उसे वरदान देते हुए कहा था—‘इन्द्रशत्रो! निकुम्भिला नामक वटवृक्ष के पास पहुँचने तथा हवन-सम्बन्धी कार्य पूर्ण करने के पहले ही जो शत्रु तुझ आततायी (शस्त्रधारी) को मारने के लिये आक्रमण करेगा, उसी के हाथ से तुम्हारा वध होगा।’ राजन्! इस प्रकार बुद्धिमान् इन्द्रजित् की मृत्यु का विधान किया गया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · १६ ॥
वधायेन्द्रजितो राम संदिशस्व महाबलम्। हते तस्मिन् हतं विद्धि रावणं ससुहृद्गणम्॥

vadhāyendrajito rāma saṁdiśasva mahābalam।
hate tasmin hataṁ viddhi rāvaṇaṁ sasuhṛdgaṇam॥

‘इसलिये श्रीराम! आप इन्द्रजित् का वध करने के लिये महाबली लक्ष्मण को आज्ञा दीजिये। उसके मारे जाने पर रावण को अपने सुहृदोंसहित मरा ही समझिये’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · १७ ॥
विभीषणवचः श्रुत्वा रामो वाक्यमथाब्रवीत्। जानामि तस्य रौद्रस्य मायां सत्यपराक्रम॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāmo vākyamathābravīt।
jānāmi tasya raudrasya māyāṁ satyaparākrama॥

विभीषण के वचन सुनकर श्रीरामचन्द्रजी शोक का परित्याग करके बोले—‘सत्यपराक्रमी विभीषण! उस भयंकर राक्षस की माया को मैं जानता हूँ

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · १८ ॥
स हि ब्रह्मास्त्रवित् प्राज्ञो महामायो महाबलः। करोत्यसंज्ञान् संग्रामे देवान् सवरुणानपि॥

sa hi brahmāstravit prājño mahāmāyo mahābalaḥ।
karotyasaṁjñān saṁgrāme devān savaruṇānapi॥

‘वह ब्रह्मास्त्र का ज्ञाता, बुद्धिमान्, बहुत बड़ा मायावी और महान् बलवान् है। वरुणसहित सम्पूर्ण देवताओं को भी वह युद्ध में अचेत कर सकता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · १९ ॥
तस्यान्तरिक्षे चरतः सरथस्य महायशः। न गतिर्ज्ञायते वीर सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे॥

tasyāntarikṣe carataḥ sarathasya mahāyaśaḥ।
na gatirjñāyate vīra sūryasyevābhrasamplave॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८५ · २० ॥
राघवस्तु रिपोर्ज्ञात्वा मायावीर्यं दुरात्मनः। लक्ष्मणं कीर्तिसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत्॥

rāghavastu riporjñātvā māyāvīryaṁ durātmanaḥ।
lakṣmaṇaṁ kīrtisampannamidaṁ vacanamabravīt॥

॥ १९–२० ॥

‘महायशस्वी वीर! जब इन्द्रजित् रथसहित आकाश में विचरने लगता है, उस समय बादलों में छिपे हुए सूर्य की भाँति उसकी गति का कुछ पता ही नहीं चलता।’ विभीषण से ऐसा कहकर भगवान् श्रीराम ने अपने शत्रु दुरात्मा इन्द्रजित् की मायाशक्ति को जानकर यशस्वी वीर लक्ष्मण से यह बात कही—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · २१ ॥
यद् वानरेन्द्रस्य बलं तेन सर्वेण संवृतः। हनूमत्प्रमुखैश्चैव यूथपैः सह लक्ष्मण॥

yad vānarendrasya balaṁ tena sarveṇa saṁvṛtaḥ।
hanūmatpramukhaiścaiva yūthapaiḥ saha lakṣmaṇa॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८५ · २२ ॥
जाम्बवेनर्क्षपतिना सह सैन्येन संवृतः। जहि तं राक्षससुतं मायाबलसमन्वितम्॥

jāmbavenarkṣapatinā saha sainyena saṁvṛtaḥ।
jahi taṁ rākṣasasutaṁ māyābalasamanvitam॥

॥ २१–२२ ॥

‘लक्ष्मण! वानरराज सुग्रीव की जो भी सेना है, वह सब साथ ले हनुमान् आदि यूथपतियों, ऋक्षराज जाम्बवान् तथा अन्य सैनिकों से घिरे रहकर तुम मायाबल से सम्पन्न राक्षसराजकुमार इन्द्रजित् का वध करो

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · २३ ॥
अयं त्वां सचिवैः सार्धं महात्मा रजनीचरः। अभिज्ञस्तस्य मायानां पृष्ठतोऽनुगमिष्यति॥

ayaṁ tvāṁ sacivaiḥ sārdhaṁ mahātmā rajanīcaraḥ।
abhijñastasya māyānāṁ pṛṣṭhato'nugamiṣyati॥

‘ये महामना राक्षसराज विभीषण उसकी मायाओं से अच्छी तरह परिचित हैं, अतः अपने मन्त्रियों के साथ ये भी तुम्हारे पीछे-पीछे जायँगे’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · २४ ॥
राघवस्य वचः श्रुत्वा लक्ष्मणः सविभीषणः। जग्राह कार्मुकश्रेष्ठमन्यद् भीमपराक्रमः॥

rāghavasya vacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ।
jagrāha kārmukaśreṣṭhamanyad bhīmaparākramaḥ॥

श्रीरघुनाथजी की यह बात सुनकर विभीषणसहित भयानक पराक्रमी लक्ष्मण ने अपना श्रेष्ठ धनुष हाथ में लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · २५ ॥
संनद्धः कवची खड्गी सशरी वामचापभृत्। रामपादावुपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिरब्रवीत्॥

saṁnaddhaḥ kavacī khaḍgī saśarī vāmacāpabhṛt।
rāmapādāvupaspṛśya hṛṣṭaḥ saumitrirabravīt॥

वे युद्ध की सब सामग्री लेकर तैयार हो गये। उन्होंने कवच धारण किया, तलवार बाँध ली और उत्तम बाण तथा बायें हाथ में धनुष ले लिये। तत्पश्चात् श्रीरामचन्द्रजी के चरण छूकर हर्ष से भरे हुए सुमित्राकुमार ने कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · २६ ॥
अद्य मत्कार्मुकोन्मुक्ताः शरा निर्भिद्य रावणिम्। लङ्कामभिपतिष्यन्ति हंसाः पुष्करिणीमिव॥

adya matkārmukonmuktāḥ śarā nirbhidya rāvaṇim।
laṅkāmabhipatiṣyanti haṁsāḥ puṣkariṇīmiva॥

‘आर्य! आज मेरे धनुष से छूटे हुए बाण रावणकुमार को विदीर्ण करके उसी तरह लङ्का में गिरेंगे, जैसे हंस कमलों से भरे हुए सरोवर में उतरते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · २७ ॥
अद्यैव तस्य रौद्रस्य शरीरं मामकाः शराः। विधमिष्यन्ति भित्त्वा तं महाचापगुणच्युताः॥

adyaiva tasya raudrasya śarīraṁ māmakāḥ śarāḥ।
vidhamiṣyanti bhittvā taṁ mahācāpaguṇacyutāḥ॥

‘इस विशाल धनुष से छूटे हुए मेरे बाण आज ही उस भयंकर राक्षस के शरीर को विदीर्ण करके उसे काल के गाल में डाल देंगे’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · २८ ॥
एवमुक्त्वा तु वचनं द्युतिमान् भ्रातुरग्रतः। स रावणिवधाकाङ्क्षी लक्ष्मणस्त्वरितं ययौ॥

evamuktvā tu vacanaṁ dyutimān bhrāturagrataḥ।
sa rāvaṇivadhākāṅkṣī lakṣmaṇastvaritaṁ yayau॥

इन्द्रजित् के वध की अभिलाषा रखनेवाले तेजस्वी लक्ष्मण अपने भाई के सामने ऐसी बात कहकर तुरंत वहाँ से चल दिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · २९ ॥
सोऽभिवाद्य गुरोः पादौ कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। निकुम्भिलामभिययौ चैत्यं रावणिपालितम्॥

so'bhivādya guroḥ pādau kṛtvā cāpi pradakṣiṇam।
nikumbhilāmabhiyayau caityaṁ rāvaṇipālitam॥

पहले उन्होंने अपने बड़े भाई के चरणों में प्रणाम किया, फिर उनकी परिक्रमा करके रावणकुमार द्वारा पालित निकुम्भिला-मन्दिर की ओर प्रस्थान किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ३० ॥
विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान्। कृतस्वस्त्ययनो भ्रात्रा लक्ष्मणस्त्वरितो ययौ॥

vibhīṣaṇena sahito rājaputraḥ pratāpavān।
kṛtasvastyayano bhrātrā lakṣmaṇastvarito yayau॥

भाई श्रीराम द्वारा स्वस्तिवाचन किये जाने के पश्चात् विभीषणसहित प्रतापी राजकुमार लक्ष्मण बड़ी उतावली के साथ चले

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ३१ ॥
वानराणां सहस्रैस्तु हनूमान् बहुभिर्वृतः। विभीषणश्च सामात्यो लक्ष्मणं त्वरितं ययौ॥

vānarāṇāṁ sahasraistu hanūmān bahubhirvṛtaḥ।
vibhīṣaṇaśca sāmātyo lakṣmaṇaṁ tvaritaṁ yayau॥

कई हजार वानरवीरों के साथ हनुमान् और मन्त्रियोंसहित विभीषण भी लक्ष्मण के पीछे शीघ्रतापूर्वक प्रस्थित हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ३२ ॥
महता हरिसैन्येन सवेगमभिसंवृतः। ऋक्षराजबलं चैव ददर्श पथि विष्ठितम्॥

mahatā harisainyena savegamabhisaṁvṛtaḥ।
ṛkṣarājabalaṁ caiva dadarśa pathi viṣṭhitam॥

विशाल वानर-सेनासहित घिरे हुए लक्ष्मण ने वेगपूर्वक आगे बढ़कर मार्ग में खड़ी हुई ऋक्षराज जाम्बवान् की सेना को देखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ३३ ॥
स गत्वा दूरमध्वानं सौमित्रिर्मित्रनन्दनः। राक्षसेन्द्रबलं दूरादपश्यद् व्यूहमाश्रितम्॥

sa gatvā dūramadhvānaṁ saumitrirmitranandanaḥ।
rākṣasendrabalaṁ dūrādapaśyad vyūhamāśritam॥

दूरतक का रास्ता तै कर लेने पर मित्रों को आनन्दित करनेवाले सुमित्राकुमार ने कुछ दूर से ही देखा, राक्षसराज रावण की सेना मोर्चा बाँधे खड़ी है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ३४ ॥
स सम्प्राप्य धनुष्पाणिर्मायायोगमरिंदमः। तस्थौ ब्रह्मविधानेन विजेतुं रघुनन्दनः॥

sa samprāpya dhanuṣpāṇirmāyāyogamariṁdamaḥ।
tasthau brahmavidhānena vijetuṁ raghunandanaḥ॥

शत्रुओं का दमन करनेवाले रघुकुलनन्दन लक्ष्मण हाथ में धनुष ले ब्रह्माजी के निश्चित किये हुए विधान के अनुसार उस मायावी राक्षस को जीतने के लिये निकुम्भिला नामक स्थान में पहुँचकर एक जगह खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ३५ ॥
विभीषणेन सहितो राजपुत्रः प्रतापवान्। अङ्गदेन च वीरेण तथानिलसुतेन च॥

vibhīṣaṇena sahito rājaputraḥ pratāpavān।
aṅgadena ca vīreṇa tathānilasutena ca॥

उस समय प्रतापी राजकुमार लक्ष्मण के साथ विभीषण, वीर अङ्गद तथा पवनकुमार हनुमान् भी थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८५ · ३६ ॥
विविधममलशस्त्रभास्वरं तद् ध्वजगहनं गहनं महारथैश्च। प्रतिभयतममप्रमेयवेगं तिमिरमिव द्विषतां बलं विवेश॥

vividhamamalaśastrabhāsvaraṁ tad
dhvajagahanaṁ gahanaṁ mahārathaiśca।
pratibhayatamamaprameyavegaṁ
timiramiva dviṣatāṁ balaṁ viveśa॥

चमकीले अस्त्र-शस्त्रों से जो प्रकाशित हो रही थी, ध्वजों और महारथियों के कारण गहन दिखायी देती थी, जिसके वेग का कोई माप नहीं था तथा जो अनेक प्रकार की वेश-भूषा में दृष्टिगोचर होती थी, अन्धकार के समान काली उस शत्रुसेना में विभीषण आदि के साथ लक्ष्मण ने प्रवेश किया

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः॥ ८५ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें पचासीवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ८५ ॥