वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ८६ · ३५ श्लोकाःSarga 86 · 35 ślokas

वानरों और राक्षसोंका युद्ध, हनुमान्जीके द्वारा राक्षससेनाका संहार और उनका इन्द्रजित्को द्वन्द्वयुद्धके लिये ललकारना तथा लक्ष्मणका उसे देखना

॥ ६ · ८६ · १ ॥
अथ तस्यामवस्थायां लक्ष्मणं रावणानुजः। परेषामहितं वाक्यमर्थसाधकमब्रवीत्॥

atha tasyāmavasthāyāṁ lakṣmaṇaṁ rāvaṇānujaḥ।
pareṣāmahitaṁ vākyamarthasādhakamabravīt॥

उस अवस्था में रावण के छोटे भाई विभीषण ने लक्ष्मण से ऐसी बात कही, जो उनके अभीष्ट अर्थ को सिद्ध करनेवाली तथा शत्रुओं के लिये अहितकर थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · २ ॥
यदेतद् राक्षसानीकं मेघश्यामं विलोक्यते। एतदायोध्यतां शीघ्रं कपिभिश्च शिलायुधैः॥

yadetad rākṣasānīkaṁ meghaśyāmaṁ vilokyate।
etadāyodhyatāṁ śīghraṁ kapibhiśca śilāyudhaiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८६ · ३ ॥
तस्यानीकस्य महतो भेदने यत लक्ष्मण। राक्षसेन्द्रसुतोऽप्यत्र भिन्ने दृश्यो भविष्यति॥

tasyānīkasya mahato bhedane yata lakṣmaṇa।
rākṣasendrasuto'pyatra bhinne dṛśyo bhaviṣyati॥

॥ २–३ ॥

वे बोले—‘लक्ष्मण! यह सामने जो मेघों की काली घटा के समान राक्षसों की सेना दिखायी देती है, उसके साथ शिलारूपी आयुध धारण करनेवाले वानरवीर शीघ्र ही युद्ध छेड़ दें और आप भी इस विशाल वाहिनी के व्यूह का भेदन करने का प्रयत्न करें। इसका मोर्चा टूटने पर राक्षसराज का पुत्र इन्द्रजित् भी हमें यहीं दिखायी देगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ४ ॥
स त्वमिन्द्राशनिप्रख्यैः शरैरवकिरन् परान्। अभिद्रवाशु यावद् वै नैतत् कर्म समाप्यते॥

sa tvamindrāśaniprakhyaiḥ śarairavakiran parān।
abhidravāśu yāvad vai naitat karma samāpyate॥

‘अतः आप इस हवन-कर्म की समाप्ति के पहले ही वज्रतुल्य बाणों की वर्षा करते हुए शत्रुओं पर शीघ्र धावा कीजिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ५ ॥
जहि वीर दुरात्मानं मायापरमधार्मिकम्। रावणिं क्रूरकर्माणं सर्वलोकभयावहम्॥

jahi vīra durātmānaṁ māyāparamadhārmikam।
rāvaṇiṁ krūrakarmāṇaṁ sarvalokabhayāvaham॥

‘वीर! वह दुरात्मा रावणकुमार बड़ा ही मायावी, अधर्मी, क्रूर कर्म करनेवाला और सम्पूर्ण लोकों के लिये भयंकर है; अतः इसका वध कीजिये’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ६ ॥
विभीषणवचः श्रुत्वा लक्ष्मणः शुभलक्षणः। ववर्ष शरवर्षेण राक्षसेन्द्रसुतं प्रति॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ।
vavarṣa śaravarṣeṇa rākṣasendrasutaṁ prati॥

विभीषण की यह बात सुनकर शुभलक्षणसम्पन्न लक्ष्मण ने राक्षसराज के पुत्र को लक्ष्य करके बाणों की वर्षा आरम्भ कर दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ७ ॥
ऋक्षाः शाखामृगाश्चैव द्रुमप्रवरयोधिनः। अभ्यधावन्त सहितास्तदनीकमवस्थितम्॥

ṛkṣāḥ śākhāmṛgāścaiva drumapravarayodhinaḥ।
abhyadhāvanta sahitāstadanīkamavasthitam॥

साथ ही बड़े-बड़े वृक्ष लेकर युद्ध करनेवाले वानर और भालू भी वहाँ खड़ी हुई राक्षस-सेना पर एक साथ ही टूट पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ८ ॥
राक्षसाश्च शितैर्बाणैरसिभिः शक्तितोमरैः। अभ्यवर्तन्त समरे कपिसैन्यजिघांसवः॥

rākṣasāśca śitairbāṇairasibhiḥ śaktitomaraiḥ।
abhyavartanta samare kapisainyajighāṁsavaḥ॥

उधर से राक्षस भी वानरसेना को नष्ट करने की इच्छा से समराङ्गण में तीखे बाणों, तलवारों, शक्तियों और तोमरों का प्रहार करते हुए उनका सामना करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ९ ॥
स सम्प्रहारस्तुमुलः संजज्ञे कपिरक्षसाम्। शब्देन महता लङ्कां नादयन् वै समन्ततः॥

sa samprahārastumulaḥ saṁjajñe kapirakṣasām।
śabdena mahatā laṅkāṁ nādayan vai samantataḥ॥

इस प्रकार वानरों और राक्षसों में घमासान युद्ध होने लगा। उसके महान् कोलाहल से समूची लङ्कापुरी सब ओर से गूँज उठी

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · १० ॥
शस्त्रैश्च विविधाकारैः शितैर्बाणैश्च पादपैः। उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्च घोरैराकाशमावृतम्॥

śastraiśca vividhākāraiḥ śitairbāṇaiśca pādapaiḥ।
udyatairgiriśṛṅgaiśca ghorairākāśamāvṛtam॥

नाना प्रकार के शस्त्रों, पैने बाणों, उठे हुए वृक्षों और भयानक पर्वत-शिखरों से वहाँ का आकाश आच्छादित हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ११ ॥
राक्षसा वानरेन्द्रेषु विकृताननबाहवः। निवेशयन्तः शस्त्राणि चक्रुस्ते सुमहद्भयम्॥

rākṣasā vānarendreṣu vikṛtānanabāhavaḥ।
niveśayantaḥ śastrāṇi cakruste sumahadbhayam॥

विकट मुँह और बाँहोंवाले राक्षसों ने वानर-यूथपतियों पर (नाना प्रकार के) शस्त्रों का प्रहार करते हुए उनके लिये महान् भय उपस्थित कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · १२ ॥
तथैव सकलैर्वृक्षैर्गिरिशृङ्गैश्च वानराः। अभिजघ्नुर्निजघ्नुश्च समरे सर्वराक्षसान्॥

tathaiva sakalairvṛkṣairgiriśṛṅgaiśca vānarāḥ।
abhijaghnurnijaghnuśca samare sarvarākṣasān॥

उसी प्रकार वानर भी समराङ्गण में सम्पूर्ण वृक्षों और पर्वतशिखरोंद्वारा समस्त राक्षसों को मारने एवं हताहत करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · १३ ॥
ऋक्षवानरमुख्यैश्च महाकायैर्महाबलैः। रक्षसां युध्यमानानां महद्भयमजायत॥

ṛkṣavānaramukhyaiśca mahākāyairmahābalaiḥ।
rakṣasāṁ yudhyamānānāṁ mahadbhayamajāyata॥

मुख्य-मुख्य महाकाय महाबली रीछों और वानरों से जूझते हुए राक्षसों को महान् भय लगने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · १४ ॥
स्वमनीकं विषण्णं तु श्रुत्वा शत्रुभिरर्दितम्। उदतिष्ठत दुर्धर्षः स कर्मण्यननुष्ठिते॥

svamanīkaṁ viṣaṇṇaṁ tu śrutvā śatrubhirarditam।
udatiṣṭhata durdharṣaḥ sa karmaṇyananuṣṭhite॥

रावणकुमार इन्द्रजित् बड़ा दुर्धर्ष वीर था। उसने जब सुना कि मेरी सेना शत्रुओंद्वारा पीड़ित होकर बड़े दुःख में पड़ गयी है, तब अनुष्ठान समाप्त होने के पहले ही वह युद्ध के लिये उठ खड़ा हुआ

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · १५ ॥
वृक्षान्धकारान्निर्गत्य जातक्रोधः स रावणिः। आरुरोह रथं सज्जं पूर्वयुक्तं सुसंयतम्॥

vṛkṣāndhakārānnirgatya jātakrodhaḥ sa rāvaṇiḥ।
āruroha rathaṁ sajjaṁ pūrvayuktaṁ susaṁyatam॥

उस समय उसके मन में बड़ा क्रोध उत्पन्न हुआ था। वह वृक्षों के अन्धकार से निकलकर एक सुसज्जित रथ पर आरूढ़ हुआ, जो पहले से ही जोतकर तैयार रखा गया था। वह रथ बहुत ही सुदृढ़ था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · १६ ॥
स भीमकार्मुकशरः कृष्णाञ्जनचयोपमः। रक्तास्यनयनो भीमो बभौ मृत्युरिवान्तकः॥

sa bhīmakārmukaśaraḥ kṛṣṇāñjanacayopamaḥ।
raktāsyanayano bhīmo babhau mṛtyurivāntakaḥ॥

इन्द्रजित् के हाथ में भयंकर धनुष और बाण थे। वह काले कोयले के ढेर-सा जान पड़ता था। उसके मुँह और नेत्र लाल थे। वह भयंकर राक्षस विनाशकारी मृत्यु के समान प्रतीत होता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · १७ ॥
दृष्ट्वैव तु रथस्थं तं पर्यवर्तत तद् बलम्। रक्षसां भीमवेगानां लक्ष्मणेन युयुत्सताम्॥

dṛṣṭvaiva tu rathasthaṁ taṁ paryavartata tad balam।
rakṣasāṁ bhīmavegānāṁ lakṣmaṇena yuyutsatām॥

इन्द्रजित् रथ पर बैठ गया, यह देखते ही लक्ष्मण के साथ युद्ध की इच्छा रखनेवाले भयंकर वेगशाली राक्षसों की वह सेना उसके आसपास सब ओर खड़ी हो गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · १८ ॥
तस्मिंस्तु काले हनुमानरुजत् स दुरासदम्। धरणीधरसंकाशो महावृक्षमरिंदमः॥

tasmiṁstu kāle hanumānarujat sa durāsadam।
dharaṇīdharasaṁkāśo mahāvṛkṣamariṁdamaḥ॥

उस समय शत्रुओं का दमन करनेवाले पर्वत के समान विशालकाय हनुमान्जी ने एक बहुत बड़े वृक्ष को, जिसे तोड़ना या उखाड़ना कठिन था, उखाड़ लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · १९ ॥
स राक्षसानां तत् सैन्यं कालाग्निरिव निर्दहन्। चकार बहुभिर्वृक्षैर्निःसंज्ञं युधि वानरः॥

sa rākṣasānāṁ tat sainyaṁ kālāgniriva nirdahan।
cakāra bahubhirvṛkṣairniḥsaṁjñaṁ yudhi vānaraḥ॥

फिर तो वे वानरवीर प्रलयाग्नि के समान प्रज्वलित हो उठे और युद्धस्थल में राक्षसों की उस सेना को दग्ध करते हुए बहुसंख्यक वृक्षों की मार से अचेत करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · २० ॥
विध्वंसयन्तं तरसा दृष्ट्वैव पवनात्मजम्। राक्षसानां सहस्राणि हनूमन्तमवाकिरन्॥

vidhvaṁsayantaṁ tarasā dṛṣṭvaiva pavanātmajam।
rākṣasānāṁ sahasrāṇi hanūmantamavākiran॥

पवनकुमार हनुमान्जी बड़े वेग से राक्षस-सेना का विध्वंस कर रहे हैं, यह देखते ही सहस्रों राक्षस उनपर अस्त्र-शस्त्रों की वर्षा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · २१ ॥
शितशूलधराः शूलैरसिभिश्चासिपाणयः। शक्तिहस्ताश्च शक्तीभिः पट्टिशैः पट्टिशायुधाः॥

śitaśūladharāḥ śūlairasibhiścāsipāṇayaḥ।
śaktihastāśca śaktībhiḥ paṭṭiśaiḥ paṭṭiśāyudhāḥ॥

चमकीले शूल धारण करनेवाले राक्षस शूलों से, जिनके हाथों में तलवारें थीं वे तलवारों से, शक्तिधारी शक्तियों से और पट्टिशधारी राक्षस पट्टिशों से उनपर प्रहार करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · २२ ॥
परिघैश्च गदाभिश्च कुन्तैश्च शुभदर्शनैः। शतशश्च शतघ्नीभिरायसैरपि मुद्गरैः॥

parighaiśca gadābhiśca kuntaiśca śubhadarśanaiḥ।
śataśaśca śataghnībhirāyasairapi mudgaraiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८६ · २३ ॥
घोरैः परशुभिश्चैव भिन्दिपालैश्च राक्षसाः। मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्च तलैरशनिसंनिभैः॥

ghoraiḥ paraśubhiścaiva bhindipālaiśca rākṣasāḥ।
muṣṭibhirvajrakalpaiśca talairaśanisaṁnibhaiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८६ · २४ ॥
अभिजघ्नुः समासाद्य समन्तात् पर्वतोपमम्। तेषामपि च संक्रुद्धश्चकार कदनं महत्॥

abhijaghnuḥ samāsādya samantāt parvatopamam।
teṣāmapi ca saṁkruddhaścakāra kadanaṁ mahat॥

॥ २२–२४ ॥

बहुत-से परिघों, गदाओं, सुन्दर भालों, सैकड़ों शतघ्नियों, लोहे के बने हुए मुद्गरों, भयानक फरसों, भिन्दिपालों, वज्र के समान मुक्कों और अशनितुल्य थप्पड़ों से वे समस्त राक्षस पास आकर सब ओर से पर्वताकार हनुमान्जी पर प्रहार करने लगे। हनुमान्जी ने कुपित होकर उनका भी महान् संहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · २५ ॥
स ददर्श कपिश्रेष्ठमचलोपममिन्द्रजित्। सूदमानमसंत्रस्तममित्रान् पवनात्मजम्॥

sa dadarśa kapiśreṣṭhamacalopamamindrajit।
sūdamānamasaṁtrastamamitrān pavanātmajam॥

इन्द्रजित् ने देखा, कपिवर पवनकुमार हनुमान् पर्वत के समान अचल हो निःशङ्कभाव से अपने शत्रुओं का संहार कर रहे हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · २६ ॥
स सारथिमुवाचेदं याहि यत्रैष वानरः। क्षयमेव हि नः कुर्याद् राक्षसानामुपेक्षितः॥

sa sārathimuvācedaṁ yāhi yatraiṣa vānaraḥ।
kṣayameva hi naḥ kuryād rākṣasānāmupekṣitaḥ॥

यह देखकर उसने अपने सारथि से कहा—‘जहाँ यह वानर युद्ध करता है, वहीं चलो। यदि उसकी उपेक्षा की गयी तो यह हम सब राक्षसों का विनाश ही कर डालेगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · २७ ॥
इत्युक्तः सारथिस्तेन ययौ यत्र स मारुतिः। वहन् परमदुर्धर्षं स्थितमिन्द्रजितं रथे॥

ityuktaḥ sārathistena yayau yatra sa mārutiḥ।
vahan paramadurdharṣaṁ sthitamindrajitaṁ rathe॥

उसके ऐसा कहने पर सारथि रथ पर बैठे हुए अत्यन्त दुर्जय वीर इन्द्रजित् को ढोता हुआ उस स्थान पर गया, जहाँ पवनपुत्र हनुमान्जी विराजमान थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · २८ ॥
सोऽभ्युपेत्य शरान् खड्गान् पट्टिशांश्च परश्वधान्। अभ्यवर्षत दुर्धर्षः कपिमूर्ध्नि राक्षसः॥

so'bhyupetya śarān khaḍgān paṭṭiśāṁśca paraśvadhān।
abhyavarṣata durdharṣaḥ kapimūrdhni rākṣasaḥ॥

वहाँ पहुँचकर उस दुर्जय राक्षस ने हनुमान्जी के मस्तक पर बाणों, तलवारों, पट्टिशों और फरसों की वर्षा आरम्भ कर दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · २९ ॥
तानि शस्त्राणि घोराणि प्रतिगृह्य स मारुतिः। रोषेण महताविष्टो वाक्यं चेदमुवाच ह॥

tāni śastrāṇi ghorāṇi pratigṛhya sa mārutiḥ।
roṣeṇa mahatāviṣṭo vākyaṁ cedamuvāca ha॥

उन भयानक शस्त्रों को अपने शरीर पर झेलकर पवनपुत्र हनुमान्जी महान् रोष से भर गये और इस प्रकार बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ३० ॥
युध्यस्व यदि शूरोऽसि रावणात्मज दुर्मते। वायुपुत्रं समासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि॥

yudhyasva yadi śūro'si rāvaṇātmaja durmate।
vāyuputraṁ samāsādya na jīvan pratiyāsyasi॥

‘दुर्बुद्धि रावणकुमार! यदि बड़े शूरवीर हो तो आओ, मेरे साथ मल्लयुद्ध करो। इस वायुपुत्र से भिड़कर जीवित नहीं लौट सकोगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ३१ ॥
बाहुभ्यां सम्प्रयुध्यस्व यदि मे द्वन्द्वमाहवे। वेगं सहस्व दुर्बुद्धे ततस्त्वं रक्षसां वरः॥

bāhubhyāṁ samprayudhyasva yadi me dvandvamāhave।
vegaṁ sahasva durbuddhe tatastvaṁ rakṣasāṁ varaḥ॥

‘दुर्मते! अपनी भुजाओंद्वारा मेरे साथ द्वन्द्वयुद्ध करो। इस बाहुयुद्ध में यदि मेरा वेग सह लो तो तुम राक्षसों में श्रेष्ठ वीर समझे जाओगे’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ३२ ॥
हनूमन्तं जिघांसन्तं समुद्यतशरासनम्। रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषणः॥

hanūmantaṁ jighāṁsantaṁ samudyataśarāsanam।
rāvaṇātmajamācaṣṭe lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ॥

रावणकुमार इन्द्रजित् धनुष उठाकर हनुमान्जी का वध करना चाहता था। इसी अवस्था में विभीषण ने लक्ष्मण को उसका परिचय दिया—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ३३ ॥
यः स वासवनिर्जेता रावणस्यात्मसम्भवः। स एष रथमास्थाय हनूमन्तं जिघांसति॥

yaḥ sa vāsavanirjetā rāvaṇasyātmasambhavaḥ।
sa eṣa rathamāsthāya hanūmantaṁ jighāṁsati॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८६ · ३४ ॥
तमप्रतिमसंस्थानैः शरैः शत्रुनिवारणैः। जीवितान्तकरैर्घोरैः सौमित्रे रावणिं जहि॥

tamapratimasaṁsthānaiḥ śaraiḥ śatrunivāraṇaiḥ।
jīvitāntakarairghoraiḥ saumitre rāvaṇiṁ jahi॥

॥ ३३–३४ ॥

‘सुमित्रानन्दन! रावण का जो पुत्र इन्द्र को भी जीत चुका है, वही यह रथ पर बैठकर हनुमान्जी का वध करना चाहता है। अतः आप शत्रुओं का विदारण करनेवाले, अनुपम आकार-प्रकार से युक्त एवं प्राणान्तकारी भयंकर बाणोंद्वारा उस रावणकुमार को मार डालिये’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८६ · ३५ ॥
इत्येवमुक्तस्तु तदा महात्मा विभीषणेनारिविभीषणेन। ददर्श तं पर्वतसंनिकाशं रथस्थितं भीमबलं दुरासदम्॥

ityevamuktastu tadā mahātmā
vibhīṣaṇenārivibhīṣaṇena।
dadarśa taṁ parvatasaṁnikāśaṁ
rathasthitaṁ bhīmabalaṁ durāsadam॥

शत्रुओं को भयभीत करनेवाले विभीषण के ऐसा कहने पर उस समय महात्मा लक्ष्मण ने रथ पर बैठे हुए उस भयंकर बलशाली पर्वताकार दुर्जय राक्षस को देखा

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षडशीतितमः सर्गः॥ ८६ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें छियासीवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ८६ ॥