वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ८७ · ३० श्लोकाःSarga 87 · 30 ślokas

इन्द्रजित् और विभीषणकी रोषपूर्ण बातचीत

॥ ६ · ८७ · १ ॥
एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः। धनुष्पाणिं तमादाय त्वरमाणो जगाम सः॥

evamuktvā tu saumitriṁ jātaharṣo vibhīṣaṇaḥ।
dhanuṣpāṇiṁ tamādāya tvaramāṇo jagāma saḥ॥

पूर्वोक्त बात कहकर हर्ष से भरे हुए विभीषण धनुर्धर सुमित्राकुमार को साथ लेकर बड़े वेग से आगे बढ़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · २ ॥
अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य तु महद् वनम्। अदर्शयत् तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः॥

avidūraṁ tato gatvā praviśya tu mahad vanam।
adarśayat tatkarma lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ॥

थोड़ी ही दूर जाने पर विभीषण ने एक महान् वन में प्रवेश करके लक्ष्मण को इन्द्रजित् के कर्मानुष्ठान का स्थान दिखाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · ३ ॥
नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम्। तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत्॥

nīlajīmūtasaṁkāśaṁ nyagrodhaṁ bhīmadarśanam।
tejasvī rāvaṇabhrātā lakṣmaṇāya nyavedayat॥

वहाँ एक बरगद का वृक्ष था, जो श्याममेघ के समान सघन और देखने में भयंकर था। रावण के तेजस्वी भ्राता विभीषण ने लक्ष्मण को वहाँ की सब वस्तुएँ दिखाकर कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · ४ ॥
इहोपहारं भूतानां बलवान् रावणात्मजः। उपहृत्य ततः पश्चात् संग्राममभिवर्तते॥

ihopahāraṁ bhūtānāṁ balavān rāvaṇātmajaḥ।
upahṛtya tataḥ paścāt saṁgrāmamabhivartate॥

‘सुमित्रानन्दन! यह बलवान् रावणकुमार प्रतिदिन यहीं आकर पहले भूतों को बलि देता है, उसके बाद युद्ध में प्रवृत्त होता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · ५ ॥
अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः। निहन्ति समरे शत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः॥

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṁ tato bhavati rākṣasaḥ।
nihanti samare śatrūn badhnāti ca śarottamaiḥ॥

‘इसीसे संग्रामभूमि में यह राक्षस सम्पूर्ण भूतों के लिये अदृश्य हो जाता है और उत्तम बाणों से शत्रुओं को मारता तथा बाँध लेता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · ६ ॥
तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम्। विध्वंसय शरैर्दीप्तैः सरथं साश्वसारथिम्॥

tamapraviṣṭaṁ nyagrodhaṁ balinaṁ rāvaṇātmajam।
vidhvaṁsaya śarairdīptaiḥ sarathaṁ sāśvasārathim॥

‘अतः जबतक यह इस बरगद के नीचे आये, उसके पहले ही आप अपने तेजस्वी बाणोंद्वारा इस बलवान् रावणकुमार को रथ, घोड़े और सारथिसहित नष्ट कर दीजिये’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · ७ ॥
तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः। बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन् धनुः॥

tathetyuktvā mahātejāḥ saumitrirmitranandanaḥ।
babhūvāvasthitastatra citraṁ visphārayan dhanuḥ॥

तब ‘बहुत अच्छा’ कहकर मित्रों का आनन्द बढ़ानेवाले महातेजस्वी सुमित्राकुमार अपने विचित्र धनुष की टंकार करते हुए वहाँ खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · ८ ॥
स रथेनाग्निवर्णेन बलवान् रावणात्मजः। इन्द्रजित् कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत॥

sa rathenāgnivarṇena balavān rāvaṇātmajaḥ।
indrajit kavacī khaḍgī sadhvajaḥ pratyadṛśyata॥

इतने में ही बलवान् रावणकुमार इन्द्रजित् अग्नि के समान तेजस्वी रथ पर बैठा हुआ कवच, खड्ग और ध्वजा के साथ दिखायी पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · ९ ॥
तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम्। समाह्वये त्वां समरे सम्यग् युद्धं प्रयच्छ मे॥

tamuvāca mahātejāḥ paulastyamaparājitam।
samāhvaye tvāṁ samare samyag yuddhaṁ prayaccha me॥

तब महातेजस्वी लक्ष्मण ने पराजित न होनेवाले पुलस्त्य-कुलनन्दन इन्द्रजित् से कहा—‘राक्षसकुमार! मैं तुम्हें युद्ध के लिये ललकारता हूँ। तुम अच्छी तरह सँभलकर मेरे साथ युद्ध करो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · १० ॥
एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः। अब्रवीत् परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम्॥

evamukto mahātejā manasvī rāvaṇātmajaḥ।
abravīt paruṣaṁ vākyaṁ tatra dṛṣṭvā vibhīṣaṇam॥

लक्ष्मण के ऐसा कहने पर महातेजस्वी और मनस्वी रावणकुमार ने वहाँ विभीषण को उपस्थित देख कठोर शब्दों में कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · ११ ॥
इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षात् भ्राता पितुर्मम। कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस॥

iha tvaṁ jātasaṁvṛddhaḥ sākṣāt bhrātā piturmama।
kathaṁ druhyasi putrasya pitṛvyo mama rākṣasa॥

‘राक्षस! यहीं तुम्हारा जन्म हुआ और यहीं बढ़कर तुम इतने बड़े हुए। तुम मेरे पिता के सगे भाई और मेरे चाचा हो। फिर तुम अपने पुत्र से—मुझसे क्यों द्रोह करते हो?

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · १२ ॥
न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते। प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मो धर्मदूषण॥

na jñātitvaṁ na sauhārdaṁ na jātistava durmate।
pramāṇaṁ na ca saudaryaṁ na dharmo dharmadūṣaṇa॥

‘दुर्मते! तुममें न तो कुटुम्बीजनों के प्रति अपनापन का भाव है, न आत्मीयजनों के प्रति स्नेह है और न अपनी जाति का अभिमान ही है। तुममें कर्तव्य-अकर्तव्य की मर्यादा, भ्रातृप्रेम और धर्म कुछ भी नहीं है। तुम राक्षस-धर्म को कलंकित करनेवाले हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · १३ ॥
शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः। यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः॥

śocyastvamasi durbuddhe nindanīyaśca sādhubhiḥ।
yastvaṁ svajanamutsṛjya parabhṛtyatvamāgataḥ॥

‘दुर्बुद्धे! तुमने स्वजनों का परित्याग करके दूसरों की गुलामी स्वीकार की है। अतः तुम सत्पुरुषोंद्वारा निन्दनीय और शोक के योग्य हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · १४ ॥
नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम्। क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीच पराश्रयः॥

naitacchithilayā buddhyā tvaṁ vetsi mahadantaram।
kva ca svajanasaṁvāsaḥ kva ca nīca parāśrayaḥ॥

‘नीच निशाचर! तुम अपनी शिथिल बुद्धि के द्वारा इस महान् अन्तर को नहीं समझ पा रहे हो कि कहाँ तो स्वजनों के साथ रहकर स्वच्छन्दता का आनन्द लेना और कहाँ दूसरों की गुलामी करके जीना है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · १५ ॥
गुणवान् वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा। निर्गुणः स्वजनः श्रेयान् यः परः पर एव सः॥

guṇavān vā parajanaḥ svajano nirguṇo'pi vā।
nirguṇaḥ svajanaḥ śreyān yaḥ paraḥ para eva saḥ॥

‘दूसरे लोग कितने ही गुणवान् क्यों न हों और स्वजन गुणहीन ही क्यों न हो? वह गुणहीन स्वजन भी दूसरों की अपेक्षा श्रेष्ठ ही है; क्योंकि दूसरा दूसरा ही होता है (वह कभी अपना नहीं हो सकता)

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · १६ ॥
यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते। स स्वपक्षे क्षयं याते पश्चात् तैरेव हन्यते॥

yaḥ svapakṣaṁ parityajya parapakṣaṁ niṣevate।
sa svapakṣe kṣayaṁ yāte paścāt taireva hanyate॥

‘जो अपने पक्ष को छोड़कर दूसरे पक्ष के लोगों का सेवन करता है, वह अपने पक्ष के नष्ट हो जाने पर फिर उन्हींके द्वारा मार डाला जाता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · १७ ॥
निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर। स्वजनेन त्वया शक्यं पौरुषं रावणानुज॥

niranukrośatā ceyaṁ yādṛśī te niśācara।
svajanena tvayā śakyaṁ pauruṣaṁ rāvaṇānuja॥

‘रावण के छोटे भाई निशाचर! तुमने लक्ष्मण को इस स्थानतक ले आकर मेरा वध कराने के लिये प्रयत्न करके यह जैसी निर्दयता दिखायी है, ऐसा पुरुषार्थ तुम्हारे-जैसा स्वजन ही कर सकता है—तुम्हारे सिवा दूसरे किसी स्वजन के लिये ऐसा करना सम्भव नहीं है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · १८ ॥
इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः। अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे॥

ityukto bhrātṛputreṇa pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ।
ajānanniva macchīlaṁ kiṁ rākṣasa vikatthase॥

अपने भतीजे के ऐसा कहने पर विभीषण ने उत्तर दिया—‘राक्षस! तू आज ऐसी शेखी क्यों बघारता है? जान पड़ता है तुझे मेरे स्वभाव का पता ही नहीं है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · १९ ॥
राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात्। कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम्। गुणो यः प्रथमो नृणां तन्मे शीलमराक्षसम्॥

rākṣasendrasutāsādho pāruṣyaṁ tyaja gauravāt।
kule yadyapyahaṁ jāto rakṣasāṁ krūrakarmaṇām।
guṇo yaḥ prathamo nṛṇāṁ tanme śīlamarākṣasam॥

‘अधम! राक्षसराजकुमार! बड़ों के बड़प्पन का खयाल करके तू इस कठोरता का परित्याग कर दे। यद्यपि मेरा जन्म क्रूरकर्मा राक्षसों के कुल में ही हुआ है, तथापि मेरा शील-स्वभाव राक्षसों का-सा नहीं है। सत्पुरुषों का जो प्रधान गुण सत्त्व है, मैंने उसीका आश्रय ले रखा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · २० ॥
न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे। भ्रात्रा विषमशीलोऽपि कथं भ्राता निरस्यते॥

na rame dāruṇenāhaṁ na cādharmeṇa vai rame।
bhrātrā viṣamaśīlo'pi kathaṁ bhrātā nirasyate॥

‘क्रूरतापूर्ण कर्म में मेरा मन नहीं लगता। अधर्म में मेरी रुचि नहीं होती। यदि अपने भाई का शील-स्वभाव अपने से न मिलता हो तो भी बड़ा भाई छोटे भाई को कैसे घर से निकाल सकता है? (परंतु मुझे घर से निकाल दिया गया, फिर मैं दूसरे सत्पुरुष का आश्रय क्यों न लूँ?)

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · २१ ॥
धर्मात् प्रच्युतशीलं हि पुरुषं पापनिश्चयम्। त्यक्त्वा सुखमवाप्नोति हस्तादाशीविषं यथा॥

dharmāt pracyutaśīlaṁ hi puruṣaṁ pāpaniścayam।
tyaktvā sukhamavāpnoti hastādāśīviṣaṁ yathā॥

‘जिसका शील-स्वभाव धर्म से भ्रष्ट हो गया हो, जिसने पाप करने का दृढ़ निश्चय कर लिया हो, ऐसे पुरुष का त्याग करके प्रत्येक प्राणी उसी प्रकार सुखी होता है, जैसे हाथ पर बैठे हुए जहरीले सर्प को त्याग देने से मनुष्य निर्भय हो जाता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · २२ ॥
परस्वहरणे युक्तं परदाराभिमर्शकम्। त्याज्यमाहुर्दुरात्मानं वेश्म प्रज्वलितं यथा॥

parasvaharaṇe yuktaṁ paradārābhimarśakam।
tyājyamāhurdurātmānaṁ veśma prajvalitaṁ yathā॥

‘जो दूसरों का धन लूटता हो और परायी स्त्री पर हाथ लगाता हो, उस दुरात्मा को जलते हुए घर की भाँति त्याग देने योग्य बताया गया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · २३ ॥
परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम्। सुहृदामतिशङ्का च त्रयो दोषाः क्षयावहाः॥

parasvānāṁ ca haraṇaṁ paradārābhimarśanam।
suhṛdāmatiśaṅkā ca trayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ॥

‘पराये धन का अपहरण, परस्त्री के साथ संसर्ग और अपने हितैषी सुहृदों पर अधिक शङ्का—अविश्वास—ये तीन दोष विनाशकारी बताये गये हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · २४ ॥
महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः। अभिमानश्च रोषश्च वैरित्वं प्रतिकूलता॥

maharṣīṇāṁ vadho ghoraḥ sarvadevaiśca vigrahaḥ।
abhimānaśca roṣaśca vairitvaṁ pratikūlatā॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८७ · २५ ॥
एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः। गुणान् प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः॥

ete doṣā mama bhrāturjīvitaiśvaryanāśanāḥ।
guṇān pracchādayāmāsuḥ parvatāniva toyadāḥ॥

॥ २४–२५ ॥

‘महर्षियों का भयंकर वध, सम्पूर्ण देवताओं के साथ विरोध, अभिमान, रोष, वैर और धर्म के प्रतिकूल चलना—ये दोष मेरे भाई में मौजूद हैं, जो उसके प्राण और ऐश्वर्य दोनों का नाश करनेवाले हैं। जैसे बादल पर्वतों को आच्छादित कर देते हैं, उसी प्रकार इन दोषों ने मेरे भाई के सारे गुणों को ढक दिया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · २६ ॥
दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव। नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता॥

doṣairetaiḥ parityakto mayā bhrātā pitā tava।
neyamasti purī laṅkā na ca tvaṁ na ca te pitā॥

‘इन्हीं दोषों के कारण मैंने अपने भाई एवं तेरे पिता का त्याग किया है। अब न तो यह लङ्कापुरी रहेगी, न तू रहेगा और न तेरे पिता ही रह जायँगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · २७ ॥
अतिमानश्च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस। बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि॥

atimānaśca bālaśca durvinītaśca rākṣasa।
baddhastvaṁ kālapāśena brūhi māṁ yad yadicchasi॥

‘राक्षस! तू अत्यन्त अभिमानी, उद्दण्ड और बालक (मूर्ख) है, काल के पाश में बँधा हुआ है; इसलिये तेरी जो-जो इच्छा हो, मुझे कह ले

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · २८ ॥
अद्येह व्यसनं प्राप्तं यन्मां परुषमुक्तवान्। प्रवेष्टुं न त्वया शक्यं न्यग्रोधं राक्षसाधम॥

adyeha vyasanaṁ prāptaṁ yanmāṁ paruṣamuktavān।
praveṣṭuṁ na tvayā śakyaṁ nyagrodhaṁ rākṣasādhama॥

‘नीच राक्षस! तूने मुझसे जो कठोर बात कही है, उसीका यह फल है कि आज तुझपर यहाँ घोर संकट आया है। अब तू बरगद के नीचेतक नहीं जा सकता

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · २९ ॥
धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यं जीवितुं त्वया। युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह। हतस्त्वं देवताकार्यं करिष्यसि यमक्षयम्॥

dharṣayitvā ca kākutsthaṁ na śakyaṁ jīvituṁ tvayā।
yudhyasva naradevena lakṣmaṇena raṇe saha।
hatastvaṁ devatākāryaṁ kariṣyasi yamakṣayam॥

‘ककुत्स्थकुलभूषण लक्ष्मण का तिरस्कार करके तू जीवित नहीं रह सकता; अतः इन नरदेव लक्ष्मण के साथ रणभूमि में युद्ध कर। यहाँ मारा जाकर तू यमलोक में पहुँचेगा और देवताओं का कार्य करेगा (उन्हें संतुष्ट करेगा)

English translation coming soon.

॥ ६ · ८७ · ३० ॥
निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम्। न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं त्वमद्य जीवन् सबलो गमिष्यसि॥

nidarśayasvātmabalaṁ samudyataṁ
kuruṣva sarvāyudhasāyakavyayam।
na lakṣmaṇasyaitya hi bāṇagocaraṁ
tvamadya jīvan sabalo gamiṣyasi॥

‘अब तू अपना बढ़ा हुआ सारा बल दिखा’ समस्त आयुधों और सायकों का व्यय कर ले; परंतु लक्ष्मण के बाणों का निशाना बनकर आज तू सेनासहित जीवित नहीं लौट सकेगा’

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सतासीवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ८७ ॥