वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ८८ · ७७ श्लोकाःSarga 88 · 77 ślokas

लक्ष्मण और इन्द्रजित्की परस्पर रोषभरी बातचीत और घोर युद्ध

॥ ६ · ८८ · १ ॥
विभीषणवचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः। अब्रवीत् परुषं वाक्यं क्रोधेनाभ्युत्पपात च॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ।
abravīt paruṣaṁ vākyaṁ krodhenābhyutpapāta ca॥

विभीषण की यह बात सुनकर रावणकुमार इन्द्रजित् क्रोध से मूर्च्छित-सा हो उठा। वह रोषपूर्वक कठोर बातें कहने लगा और उछलकर सामने आ गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · २ ॥
उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे सुसमलंकृते। कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः॥

udyatāyudhanistriṁśo rathe susamalaṁkṛte।
kālāśvayukte mahati sthitaḥ kālāntakopamaḥ॥

उसने खड्ग तथा दूसरे आयुध भी उठा रखे थे। काले घोड़ों से युक्त, सजे-सजाये विशाल रथ पर बैठा हुआ इन्द्रजित् विनाशकारी काल के समान जान पड़ता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ३ ॥
महाप्रमाणमुद्यम्य विपुलं वेगवद् दृढम्। धनुर्भीमबलो भीमं शरांश्चामित्रनाशनान्॥

mahāpramāṇamudyamya vipulaṁ vegavad dṛḍham।
dhanurbhīmabalo bhīmaṁ śarāṁścāmitranāśanān॥

वह भयंकर बलशाली निशाचर बहुत बड़े आकारवाले, लंबे, मजबूत, वेगशाली और भयानक धनुष को तथा शत्रुओं का नाश करने में समर्थ बाणों को भी लेकर युद्ध के लिये उद्यत था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ४ ॥
तं ददर्श महेष्वासो रथस्थः समलंकृतः। अलंकृतममित्रघ्नो रावणस्यात्मजो बली॥ हनूमत्पृष्ठमारूढमुदयस्थरविप्रभम्।

taṁ dadarśa maheṣvāso rathasthaḥ samalaṁkṛtaḥ।
alaṁkṛtamamitraghno rāvaṇasyātmajo balī॥
hanūmatpṛṣṭhamārūḍhamudayastharaviprabham।

वस्त्राभूषणों से अलंकृत होकर रथ पर बैठे हुए उस महाधनुर्धर, शत्रुनाशक बलवान् रावणकुमार ने देखा, लक्ष्मण अपने तेज से ही विभूषित हो हनुमान्जी की पीठ पर आरूढ़ होकर उदयाचल पर विराजमान सूर्यदेव के समान प्रकाशित हो रहे हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ५ ॥
उवाचैनं सुसंरब्धः सौमित्रिं सविभीषणम्॥

uvācainaṁ susaṁrabdhaḥ saumitriṁ savibhīṣaṇam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८८ · ६ ॥
तांश्च वानरशार्दूलान् पश्यध्वं मे पराक्रमम्। अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम्॥ मुक्तवर्षमिवाकाशे धारयिष्यथ संयुगे।

tāṁśca vānaraśārdūlān paśyadhvaṁ me parākramam।
adya matkārmukotsṛṣṭaṁ śaravarṣaṁ durāsadam॥
muktavarṣamivākāśe dhārayiṣyatha saṁyuge।

॥ ५–६ ॥

देखते ही वह अत्यन्त रोष से भर गया और विभीषणसहित सुमित्राकुमार तथा अन्य वानरसिंहों से कहा—‘शत्रुओ! आज मेरा पराक्रम देखना। तुम सब लोग युद्धस्थल में मेरे धनुष से छूटे हुए बाणों की दुःसह वर्षा को अपने अङ्गों पर उसी तरह धारण करोगे, जैसे आकाश में होनेवाली उन्मुक्त वर्षा को भूतल के प्राणी अपने ऊपर धारण करते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ७ ॥
अद्य वो मामका बाणा महाकार्मुकनिःसृताः। विधमिष्यन्ति गात्राणि तूलराशिमिवानलः॥

adya vo māmakā bāṇā mahākārmukaniḥsṛtāḥ।
vidhamiṣyanti gātrāṇi tūlarāśimivānalaḥ॥

‘जैसे आग रूई के ढेर को जला देती है, उसी प्रकार इस विशाल धनुष से छूटे हुए मेरे बाण आज तुम्हारे शरीरों की धज्जियाँ उड़ा देंगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ८ ॥
तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नान् शूलशक्त्यृष्टितोमरैः। अद्य वो गमयिष्यामि सर्वानेव यमक्षयम्॥

tīkṣṇasāyakanirbhinnān śūlaśaktyṛṣṭitomaraiḥ।
adya vo gamayiṣyāmi sarvāneva yamakṣayam॥

‘आज अपने शूल, शक्ति, ऋष्टि और तोमरोंद्वारा तथा तीखे सायकों से छिन्न-भिन्न करके तुम सब लोगों को यमलोक पहुँचा दूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ९ ॥
सृजतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य संयुगे। जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाग्रतः॥

sṛjataḥ śaravarṣāṇi kṣiprahastasya saṁyuge।
jīmūtasyeva nadataḥ kaḥ sthāsyati mamāgrataḥ॥

‘युद्धस्थल में हाथों को बड़ी फुर्ती से चलाकर जब मैं मेघ के समान गर्जता हुआ बाणों की वर्षा आरम्भ करूँगा, उस समय कौन मेरे सामने ठहर सकेगा?

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · १० ॥
रात्रियुद्धे तदा पूर्वं वज्राशनिसमैः शरैः। शायितौ तौ मया भूयो विसंज्ञौ सपुरःसरौ॥

rātriyuddhe tadā pūrvaṁ vajrāśanisamaiḥ śaraiḥ।
śāyitau tau mayā bhūyo visaṁjñau sapuraḥsarau॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८८ · ११ ॥
स्मृतिर्न तेऽस्ति वा मन्ये व्यक्तं यातो यमक्षयम्। आशीविषसमं क्रुद्धं यन्मां योद्धुमुपस्थितः॥

smṛtirna te'sti vā manye vyaktaṁ yāto yamakṣayam।
āśīviṣasamaṁ kruddhaṁ yanmāṁ yoddhumupasthitaḥ॥

॥ १०–११ ॥

‘लक्ष्मण! उस दिन रात्रियुद्ध में मैंने वज्र और अशनि के समान तेजस्वी बाणोंद्वारा जो पहले तुम दोनों भाइयों को रणभूमि में सुला दिया था और तुमलोग अपने अग्रगामी सैनिकोंसहित मूर्च्छित होकर पड़े थे, मैं समझता हूँ, उसका इस समय तुम्हें स्मरण नहीं हो रहा है। विषधर सर्प के समान रोष से भरे हुए मुझ इन्द्रजित् के साथ जो तुम युद्ध करने के लिये उपस्थित हो गये, उससे स्पष्ट जान पड़ता है कि यमलोक में जाने के लिये उद्यत हो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · १२ ॥
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं राघवस्तदा। अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यमब्रवीत्॥

tacchrutvā rākṣasendrasya garjitaṁ rāghavastadā।
abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṁ vākyamabravīt॥

राक्षसराज के बेटे की वह गर्जना सुनकर रघुकुलनन्दन लक्ष्मण कुपित हो उठे। उनके मुख पर भय का कोई चिह्न नहीं था। वे उस रावणकुमार से बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · १३ ॥
उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया। कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान्॥

uktaśca durgamaḥ pāraḥ kāryāṇāṁ rākṣasa tvayā।
kāryāṇāṁ karmaṇā pāraṁ yo gacchati sa buddhimān॥

‘निशाचर! तुमने केवल वाणीद्वारा अपने शत्रुवध आदि कार्यों की पूर्ति के लिये घोषणा कर दी; परंतु उन कार्यों को पूरा करना तुम्हारे लिये बहुत ही कठिन है। जो क्रियाद्वारा कर्तव्यकर्मों के पार पहुँचता है अर्थात् जो कहता नहीं, काम पूरा करके दिखा देता है, वही पुरुष बुद्धिमान् है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · १४ ॥
स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित्। वाचा व्याहृत्य जानीषे कृतार्थोऽस्मीति दुर्मते॥

sa tvamarthasya hīnārtho duravāpasya kenacit।
vācā vyāhṛtya jānīṣe kṛtārtho'smīti durmate॥

‘दुर्मते! तुम अपने अभीष्ट कार्य को सिद्ध करने में असमर्थ हो। जो कार्य किसीके द्वारा भी सिद्ध होना कठिन है, उसे केवल वाणी के द्वारा कहकर तुम अपने को कृतार्थ मान रहे हो!

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · १५ ॥
अन्तर्धानगतेनाजौ यत्त्वया चरितस्तदा। तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः॥

antardhānagatenājau yattvayā caritastadā।
taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ॥

‘उस दिन संग्राम में अपने को छिपाकर तुमने जिसका आश्रय लिया था, वह चोरों का मार्ग है। वीर पुरुष उसका सेवन नहीं करते

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · १६ ॥
यथा बाणपथं प्राप्य स्थितोऽस्मि तव राक्षस। दर्शयस्वाद्य तत्तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे॥

yathā bāṇapathaṁ prāpya sthito'smi tava rākṣasa।
darśayasvādya tattejo vācā tvaṁ kiṁ vikatthase॥

‘राक्षस! इस समय मैं तुम्हारे बाण के मार्ग में आकर खड़ा हूँ। आज तुम अपना वह तेज दिखाओ। केवल बढ़-बढ़कर बातें क्यों बना रहे हो?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · १७ ॥
एवमुक्तो धनुर्भीमं परामृश्य महाबलः। ससर्ज निशितान् बाणानिन्द्रजित् समितिंजयः॥

evamukto dhanurbhīmaṁ parāmṛśya mahābalaḥ।
sasarja niśitān bāṇānindrajit samitiṁjayaḥ॥

लक्ष्मण के ऐसा कहने पर संग्रामविजयी महाबली इन्द्रजित् ने अपने भयंकर धनुष को दृढ़तापूर्वक पकड़कर पैने बाणों की वृष्टि आरम्भ कर दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · १८ ॥
तेन सृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः। सम्प्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः॥

tena sṛṣṭā mahāvegāḥ śarāḥ sarpaviṣopamāḥ।
samprāpya lakṣmaṇaṁ petuḥ śvasanta iva pannagāḥ॥

उसके छोड़े हुए महान् वेगशाली बाण साँप के विष की तरह जहरीले थे। वे फुफकारते हुए सर्प के समान लक्ष्मण के शरीर पर पड़ने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · १९ ॥
शरैरतिमहावेगैर्वेगवान् रावणात्मजः। सौमित्रिमिन्द्रजिद् युद्धे विव्याध शुभलक्षणम्॥

śarairatimahāvegairvegavān rāvaṇātmajaḥ।
saumitrimindrajid yuddhe vivyādha śubhalakṣaṇam॥

वेगवान् रावणकुमार इन्द्रजित् ने उन अत्यन्त वेगशाली बाणोंद्वारा युद्ध में शुभलक्षण लक्ष्मण को घायल कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · २० ॥
स शरैरतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः। शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान् विधूम इव पावकः॥

sa śarairatividdhāṅgo rudhireṇa samukṣitaḥ।
śuśubhe lakṣmaṇaḥ śrīmān vidhūma iva pāvakaḥ॥

बाणों से उनका शरीर अत्यन्त क्षत-विक्षत हो गया। वे रक्त से नहा उठे। उस अवस्था में श्रीमान् लक्ष्मण धूमरहित प्रज्वलित अग्नि के समान शोभा पा रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · २१ ॥
इन्द्रजित् त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याभिगम्य च। विनद्य सुमहानादमिदं वचनमब्रवीत्॥

indrajit tvātmanaḥ karma prasamīkṣyābhigamya ca।
vinadya sumahānādamidaṁ vacanamabravīt॥

इन्द्रजित् अपना यह पराक्रम देख लक्ष्मण के पास जा बड़े जोर से गर्जना करके यों बोला—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · २२ ॥
पत्रिणः शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः। आदास्यन्तेऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तकाः॥

patriṇaḥ śitadhārāste śarā matkārmukacyutāḥ।
ādāsyante'dya saumitre jīvitaṁ jīvitāntakāḥ॥

‘सुमित्राकुमार! मेरे धनुष से छूटे हुए तेज धारवाले पंखधारी बाण शत्रु के जीवन का अन्त कर देनेवाले हैं। ये आज तुम्हारे प्राण लेकर ही रहेंगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · २३ ॥
अद्य गोमायुसङ्घाश्च श्येनसङ्घाश्च लक्ष्मण। गृध्राश्च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया॥

adya gomāyusaṅghāśca śyenasaṅghāśca lakṣmaṇa।
gṛdhrāśca nipatantu tvāṁ gatāsuṁ nihataṁ mayā॥

‘लक्ष्मण! आज मेरे द्वारा मारे जाकर जब तुम्हारे प्राण निकल जायँगे, तब तुम्हारी लाश पर झुंड-के-झुंड गीदड़, बाज और गीध टूट पड़ेंगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · २४ ॥
क्षत्रबन्धुं सदानार्यं रामः परमदुर्मतिः। भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रक्ष्यति हतं मया॥

kṣatrabandhuṁ sadānāryaṁ rāmaḥ paramadurmatiḥ।
bhaktaṁ bhrātaramadyaiva tvāṁ drakṣyati hataṁ mayā॥

‘परम दुर्बुद्धि राम तुम-जैसे अनार्य, क्षत्रियाधम एवं अपने भक्त भाई को आज ही मेरे द्वारा मारा गया देखेंगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · २५ ॥
विस्रस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम्। हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वामद्य निहतं मया॥

visrastakavacaṁ bhūmau vyapaviddhaśarāsanam।
hṛtottamāṅgaṁ saumitre tvāmadya nihataṁ mayā॥

‘सुमित्राकुमार! तुम्हारा कवच खिसककर पृथ्वी पर गिर जायगा, धनुष भी दूर जा पड़ेगा और तुम्हारा मस्तक भी धड़ से अलग कर दिया जायगा। इस अवस्था में राम आज मेरे हाथ से मारे गये तुमको देखेंगे’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · २६ ॥
इति ब्रुवाणं संक्रुद्धः परुषं रावणात्मजम्। हेतुमद् वाक्यमर्थज्ञो लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह॥

iti bruvāṇaṁ saṁkruddhaḥ paruṣaṁ rāvaṇātmajam।
hetumad vākyamarthajño lakṣmaṇaḥ pratyuvāca ha॥

इस तरह कठोर बातें कहते हुए रावणकुमार इन्द्रजित् से अपने प्रयोजन को जाननेवाले लक्ष्मण ने कुपित होकर यह युक्तियुक्त उत्तर दिया—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · २७ ॥
वाग्बलं त्यज दुर्बुद्धे क्रूरकर्मन् हि राक्षस। अथ कस्माद् वदस्येतत् सम्पादय सुकर्मणा॥

vāgbalaṁ tyaja durbuddhe krūrakarman hi rākṣasa।
atha kasmād vadasyetat sampādaya sukarmaṇā॥

‘क्रूरकर्म करनेवाले दुर्बुद्धि राक्षस! बकवास का बल छोड़ दे। तू ये सब बातें कहता क्यों है? करके दिखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · २८ ॥
अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थमिह राक्षस। कुरु तत् कर्म येनाहं श्रद्धेयं तव कत्थनम्॥

akṛtvā katthase karma kimarthamiha rākṣasa।
kuru tat karma yenāhaṁ śraddheyaṁ tava katthanam॥

‘निशाचर! जो काम अभी किया नहीं, उसके लिये यहाँ व्यर्थ डींग क्यों हाँकता है? तू जिसे कहता है, उस कार्य को पूरा कर, जिससे मुझे तेरी इस बढ़ा-चढ़ाकर कही हुई बात पर विश्वास हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · २९ ॥
अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किंचिदप्यनवक्षिपन्। अविकत्थन् वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषादन॥

anuktvā paruṣaṁ vākyaṁ kiṁcidapyanavakṣipan।
avikatthan vadhiṣyāmi tvāṁ paśya puruṣādana॥

‘नरभक्षी राक्षस! तू देख लेना, मैं कोई कठोर बात न कहकर तेरे ऊपर किसी तरह का आक्षेप न करके आत्मप्रशंसा किये बिना ही तेरा वध करूँगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ३० ॥
इत्युक्त्वा पञ्च नाराचानाकर्णापूरितान् शरान्। विजघान महावेगाल्लक्ष्मणो राक्षसोरसि॥

ityuktvā pañca nārācānākarṇāpūritān śarān।
vijaghāna mahāvegāllakṣmaṇo rākṣasorasi॥

ऐसा कहकर लक्ष्मण ने उस राक्षस की छाती में बड़े वेग से पाँच नाराच मारे, जो धनुष को कानतक खींचकर छोड़े गये थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ३१ ॥
सुपत्रवाजिता बाणा ज्वलिता इव पन्नगाः। नैर्ऋतोरस्यभासन्त सवितू रश्मयो यथा॥

supatravājitā bāṇā jvalitā iva pannagāḥ।
nairṛtorasyabhāsanta savitū raśmayo yathā॥

सुन्दर पंखों के कारण अत्यन्त वेग से जानेवाले और प्रज्वलित सर्प के समान दिखायी देनेवाले वे बाण उस राक्षस की छाती पर सूर्य की किरणों के समान प्रकाशित हो रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ३२ ॥
स शरैराहतस्तेन सरोषो रावणात्मजः। सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम्॥

sa śarairāhatastena saroṣo rāvaṇātmajaḥ।
suprayuktaistribhirbāṇaiḥ prativivyādha lakṣmaṇam॥

लक्ष्मण के बाणों से आहत होकर रावणकुमार रोष से आगबबूला हो उठा। उसने अच्छी तरह चलाये हुए तीन बाणों से लक्ष्मण को भी घायल करके बदला चुकाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ३३ ॥
स बभूव महाभीमो नरराक्षससिंहयोः। विमर्दस्तुमुलो युद्धे परस्परजयैषिणोः॥

sa babhūva mahābhīmo nararākṣasasiṁhayoḥ।
vimardastumulo yuddhe parasparajayaiṣiṇoḥ॥

एक ओर पुरुषसिंह लक्ष्मण थे तो दूसरी ओर राक्षससिंह इन्द्रजित्। दोनों युद्धस्थल में एक-दूसरे पर विजय पाना चाहते थे। उन दोनों का वह तुमुल संग्राम महाभयंकर था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ३४ ॥
विक्रान्तौ बलसम्पन्नावुभौ विक्रमशालिनौ। उभौ परमदुर्जेयावतुल्यबलतेजसौ॥

vikrāntau balasampannāvubhau vikramaśālinau।
ubhau paramadurjeyāvatulyabalatejasau॥

वे दोनों वीर पराक्रमी, बलसम्पन्न, विक्रमशाली, परम दुर्जय तथा अनुपम बल और तेज से युक्त होने के कारण अत्यन्त दुर्जय थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ३५ ॥
युयुधाते तदा वीरौ ग्रहाविव नभोगतौ। बलवृत्राविव हि तौ युधि वै दुष्प्रधर्षणौ॥

yuyudhāte tadā vīrau grahāviva nabhogatau।
balavṛtrāviva hi tau yudhi vai duṣpradharṣaṇau॥

जैसे आकाश में दो ग्रह टकरा गये हों, उसी तरह वे दोनों वीर परस्पर जूझ रहे थे। उस युद्धस्थल में वे इन्द्र और वृत्रासुर के समान दुर्धर्ष जान पड़ते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ३६ ॥
युयुधाते महात्मानौ तदा केसरिणाविव। बहूनवसृजन्तौ हि मार्गणौघानवस्थितौ। नरराक्षसमुख्यौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम्॥

yuyudhāte mahātmānau tadā kesariṇāviva।
bahūnavasṛjantau hi mārgaṇaughānavasthitau।
nararākṣasamukhyau tau prahṛṣṭāvabhyayudhyatām॥

वे महामनस्वी नरश्रेष्ठ तथा राक्षसप्रवर वीर जैसे दो सिंह आपस में लड़ रहे हों उसी प्रकार युद्ध करते थे और बहुत-से बाणों की वर्षा करते हुए युद्धभूमि में डटे हुए थे। दोनों ही बड़े हर्ष और उत्साह के साथ एक-दूसरे का सामना करते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ३७ ॥
ततः शरान् दाशरथिः संधायामित्रकर्षणः। ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्॥

tataḥ śarān dāśarathiḥ saṁdhāyāmitrakarṣaṇaḥ।
sasarja rākṣasendrāya kruddhaḥ sarpa iva śvasan॥

तदनन्तर दशरथनन्दन शत्रुसूदन लक्ष्मण ने कुपित हुए सर्प की भाँति लंबी साँस खींचते हुए अपने धनुष पर अनेक बाण रखे और उन सबको राक्षसराज इन्द्रजित् पर चलाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ३८ ॥
तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा राक्षसाधिपः। विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत॥

tasya jyātalanirghoṣaṁ sa śrutvā rākṣasādhipaḥ।
vivarṇavadano bhūtvā lakṣmaṇaṁ samudaikṣata॥

उनके धनुष की डोरी से प्रकट होनेवाली टंकार-ध्वनि सुनकर राक्षसराज इन्द्रजित् का मुँह उदास हो गया और वह चुपचाप लक्ष्मण की ओर देखने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ३९ ॥
विवर्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम्। सौमित्रिं युद्धसंयुक्तं प्रत्युवाच विभीषणः॥

vivarṇavadanaṁ dṛṣṭvā rākṣasaṁ rāvaṇātmajam।
saumitriṁ yuddhasaṁyuktaṁ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ॥

रावणकुमार इन्द्रजित् का मुँह उदास देखकर विभीषण ने युद्ध में लगे हुए सुमित्राकुमार से कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ४० ॥
निमित्तान्युपपश्यामि यान्यस्मिन् रावणात्मजे। त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः॥

nimittānyupapaśyāmi yānyasmin rāvaṇātmaje।
tvara tena mahābāho bhagna eṣa na saṁśayaḥ॥

‘महाबाहो! इस समय रावणपुत्र इन्द्रजित् में मुझे जो लक्षण दिखायी दे रहे हैं, उनसे जान पड़ता है कि निःसंदेह इसका उत्साह भंग हो गया है; अतः आप इसके वध के लिये शीघ्रता करें’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ४१ ॥
ततः संधाय सौमित्रिः शरानाशीविषोपमान्। मुमोच विशिखांस्तस्मिन् सर्पानिव विषोल्बणान्॥

tataḥ saṁdhāya saumitriḥ śarānāśīviṣopamān।
mumoca viśikhāṁstasmin sarpāniva viṣolbaṇān॥

तब सुमित्राकुमार ने विषधर सर्पों के समान भयंकर बाणों को धनुष पर चढ़ाया और उन्हें इन्द्रजित् को लक्ष्य करके चला दिया। वे बाण क्या थे महाविषैले सर्प थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ४२ ॥
शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः। मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः॥

śakrāśanisamasparśairlakṣmaṇenāhataḥ śaraiḥ।
muhūrtamabhavanmūḍhaḥ sarvasaṁkṣubhitendriyaḥ॥

उन बाणों का स्पर्श इन्द्र के वज्र की भाँति दुःसह था। लक्ष्मण के चलाये हुए उन बाणों की चोट खाकर इन्द्रजित् दो घड़ी के लिये मूर्च्छित हो गया। उसकी सारी इन्द्रियाँ विक्षुब्ध हो उठीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ४३ ॥
उपलभ्य मुहूर्तेन संज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः। ददर्शावस्थितं वीरमाजौ दशरथात्मजम्। सोऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः॥

upalabhya muhūrtena saṁjñāṁ pratyāgatendriyaḥ।
dadarśāvasthitaṁ vīramājau daśarathātmajam।
so'bhicakrāma saumitriṁ roṣāt saṁraktalocanaḥ॥

थोड़ी देर में जब होश हुआ और इन्द्रियाँ सुस्थिर हुईं, तब उसने रणभूमि में दशरथकुमार वीर लक्ष्मण को खड़ा देखा। देखते ही उसके नेत्र रोष से लाल हो गये और वह सुमित्राकुमार के सामने गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ४४ ॥
अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः। किं न स्मरसि तद् युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम्। निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे॥

abravīccainamāsādya punaḥ sa paruṣaṁ vacaḥ।
kiṁ na smarasi tad yuddhe prathame matparākramam।
nibaddhastvaṁ saha bhrātrā yadā yudhi viceṣṭase॥

वहाँ पहुँचकर वह उनसे कठोर वाणी में बोला—‘सुमित्राकुमार! पहले युद्ध में मैंने जो पराक्रम दिखाया था, उसे क्या तुम भूल गये? उस दिन तुमको और तुम्हारे भाई को भी मैंने बाँध लिया था। उस समय तुम युद्धभूमि में पड़े-पड़े छटपटा रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ४५ ॥
युवां खलु महायुद्धे वज्राशनिसमैः शरैः। शायितौ प्रथमं भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ॥

yuvāṁ khalu mahāyuddhe vajrāśanisamaiḥ śaraiḥ।
śāyitau prathamaṁ bhūmau visaṁjñau sapuraḥsarau॥

‘उस महायुद्ध में वज्र एवं अशनि के समान तेजस्वी बाणोंद्वारा मैंने तुम दोनों भाइयों को पहले धरती पर सुला दिया था। तुम दोनों अपने अग्रगामी सैनिकों के साथ मूर्च्छित होकर पड़े थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ४६ ॥
स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम्। गन्तुमिच्छसि यन्मां त्वमाधर्षयितुमिच्छसि॥

smṛtirvā nāsti te manye vyaktaṁ vā yamasādanam।
gantumicchasi yanmāṁ tvamādharṣayitumicchasi॥

‘अथवा मालूम होता है कि तुम्हें उन सब बातों की याद नहीं आ रही है। यह स्पष्ट जान पड़ता है कि तुम यमलोक में जाना चाहते हो। इसीलिये तुम मुझे पराजित करने की इच्छा रखते हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ४७ ॥
यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः। अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः॥

yadi te prathame yuddhe na dṛṣṭo matparākramaḥ।
adya tvāṁ darśayiṣyāmi tiṣṭhedānīṁ vyavasthitaḥ॥

‘यदि पहले युद्ध में तुमने मेरा पराक्रम नहीं देखा है तो आज तुम्हें दिखा दूँगा। इस समय सुस्थिरभाव से खड़े रहो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ४८ ॥
इत्युक्त्वा सप्तभिर्बाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम्। दशभिस्तु हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः॥

ityuktvā saptabhirbāṇairabhivivyādha lakṣmaṇam।
daśabhistu hanūmantaṁ tīkṣṇadhāraiḥ śarottamaiḥ॥

ऐसा कहकर तीखी धारवाले सात बाणों से उसने लक्ष्मण को घायल कर दिया और दस उत्तम सायकोंद्वारा हनुमान्जी पर प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ४९ ॥
ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान्। क्रोधाद् द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम्॥

tataḥ śaraśatenaiva suprayuktena vīryavān।
krodhād dviguṇasaṁrabdho nirbibheda vibhīṣaṇam॥

तत्पश्चात् दूने रोष से भरे हुए उस पराक्रमी निशाचर ने अच्छी तरह से छोड़े गये सौ बाणोंद्वारा विभीषण को क्रोधपूर्वक क्षत-विक्षत कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ५० ॥
तद् दृष्ट्वेन्द्रजिता कर्म कृतं रामानुजस्तदा। अचिन्तयित्वा प्रहसन्नैतत् किंचिदिति ब्रुवन्॥

tad dṛṣṭvendrajitā karma kṛtaṁ rāmānujastadā।
acintayitvā prahasannaitat kiṁciditi bruvan॥

इन्द्रजित्द्वारा किये गये इस पराक्रम को देखकर श्रीराम के छोटे भाई लक्ष्मण ने उसकी कोई परवा नहीं की और हँसते-हँसते कहा—‘यह तो कुछ नहीं है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ५१ ॥
मुमोच च शरान् घोरान् संगृह्य नरपुंगवः। अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि॥

mumoca ca śarān ghorān saṁgṛhya narapuṁgavaḥ।
abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṁ lakṣmaṇo yudhi॥

साथ ही उन नरश्रेष्ठ लक्ष्मण ने मुख पर भय की छायातक नहीं आने दी। उन्होंने युद्धस्थल में कुपित हो भयंकर बाण हाथ में लिये और उन्हें रावणकुमार को लक्ष्य करके चला दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ५२ ॥
नैवं रणगताः शूराः प्रहरन्ति निशाचर। लघवश्चाल्पवीर्याश्च शरा हीमे सुखास्तव॥

naivaṁ raṇagatāḥ śūrāḥ praharanti niśācara।
laghavaścālpavīryāśca śarā hīme sukhāstava॥

फिर वे बोले—‘निशाचर! रणभूमि में आये हुए शूरवीर इस तरह प्रहार नहीं करते। तुम्हारे ये बाण बहुत हल्के और कमजोर हैं। इनसे कष्ट नहीं होता—सुख ही मिलता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ५३ ॥
नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे युद्धकाङ्क्षिणः। इत्येवं तं ब्रुवन् धन्वी शरैरभिववर्ष ह॥

naivaṁ śūrāstu yudhyante samare yuddhakāṅkṣiṇaḥ।
ityevaṁ taṁ bruvan dhanvī śarairabhivavarṣa ha॥

‘युद्ध की इच्छा रखनेवाले शूरवीर समराङ्गण में इस तरह युद्ध नहीं करते हैं।’ ऐसा कहते हुए धनुर्धर वीर लक्ष्मण ने उस राक्षस पर बाणों की वर्षा आरम्भ कर दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ५४ ॥
तस्य बाणैः सुविध्वस्तं कवचं काञ्चनं महत्। व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात्॥

tasya bāṇaiḥ suvidhvastaṁ kavacaṁ kāñcanaṁ mahat।
vyaśīryata rathopasthe tārājālamivāmbarāt॥

लक्ष्मण के बाणों से इन्द्रजित् का महान् कवच, जो सोने का बना हुआ था, टूटकर रथ की बैठक में बिखर गया, मानो आकाश से ताराओं का समूह टूटकर गिर पड़ा हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ५५ ॥
विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः। इन्द्रजित् समरे वीरः प्रत्यूषे भानुमानिव॥

vidhūtavarmā nārācairbabhūva sa kṛtavraṇaḥ।
indrajit samare vīraḥ pratyūṣe bhānumāniva॥

कवच कट जाने पर नाराचों के प्रहार से वीर इन्द्रजित् के सारे अङ्गों में घाव हो गये। वह समराङ्गण में रक्त से रञ्जित हो प्रातःकाल के सूर्य की भाँति दिखायी देने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ५६ ॥
ततः शरसहस्रेण संक्रुद्धो रावणात्मजः। बिभेद समरे वीरो लक्ष्मणं भीमविक्रमः॥

tataḥ śarasahasreṇa saṁkruddho rāvaṇātmajaḥ।
bibheda samare vīro lakṣmaṇaṁ bhīmavikramaḥ॥

तब भयानक पराक्रमी वीर रावणकुमार ने अत्यन्त कुपित हो समरभूमि में लक्ष्मण को सहस्रों बाणों से घायल कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ५७ ॥
व्यशीर्यत महद्दिव्यं कवचं लक्ष्मणस्य तु। कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुररिंदमौ॥

vyaśīryata mahaddivyaṁ kavacaṁ lakṣmaṇasya tu।
kṛtapratikṛtānyonyaṁ babhūvaturariṁdamau॥

इससे लक्ष्मण का भी दिव्य एवं विशाल कवच छिन्न-भिन्न हो गया। वे दोनों शत्रुदमन वीर एक-दूसरे के प्रहार का जवाब देने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ५८ ॥
अभीक्ष्णं निःश्वसन्तौ तौ युध्येतां तुमुलं युधि। शरसंकृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ॥

abhīkṣṇaṁ niḥśvasantau tau yudhyetāṁ tumulaṁ yudhi।
śarasaṁkṛttasarvāṅgau sarvato rudhirokṣitau॥

वे बारंबार हाँफते हुए भयानक युद्ध करने लगे। युद्धस्थल में बाणों के आघात से दोनों के सारे अङ्ग क्षत-विक्षत हो गये थे। अतः वे दोनों सब ओर से लहूलुहान हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ५९ ॥
सुदीर्घकालं तौ वीरावन्योन्यं निशितैः शरैः। ततक्षतुर्महात्मानौ रणकर्मविशारदौ। बभूवतुश्चात्मजये यत्तौ भीमपराक्रमौ॥

sudīrghakālaṁ tau vīrāvanyonyaṁ niśitaiḥ śaraiḥ।
tatakṣaturmahātmānau raṇakarmaviśāradau।
babhūvatuścātmajaye yattau bhīmaparākramau॥

दोनों वीर दीर्घकालतक एक-दूसरे पर पैने बाणों का प्रहार करते रहे। दोनों ही महामनस्वी तथा युद्ध की कला में निपुण थे। दोनों भयंकर पराक्रम प्रकट करते थे और अपनी-अपनी विजय के लिये प्रयत्नशील थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ६० ॥
तौ शरौघैस्तथाकीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ। सृजन्तौ रुधिरं चोष्णं जलं प्रस्रवणाविव॥

tau śaraughaistathākīrṇau nikṛttakavacadhvajau।
sṛjantau rudhiraṁ coṣṇaṁ jalaṁ prasravaṇāviva॥

दोनों के शरीर बाण-समूहों से व्याप्त थे। दोनों के ही कवच और ध्वज कट गये थे। जैसे दो झरने जल बहा रहे हों, उसी तरह वे दोनों अपने शरीर से गरम-गरम रक्त बहा रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ६१ ॥
शरवर्षं ततो घोरं मुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम्। सासारयोरिवाकाशे नीलयोः कालमेघयोः॥

śaravarṣaṁ tato ghoraṁ muñcatorbhīmaniḥsvanam।
sāsārayorivākāśe nīlayoḥ kālameghayoḥ॥

दोनों ही भयंकर गर्जना के साथ बाणों की घोर वर्षा कर रहे थे, मानो प्रलयकाल के दो नील मेघ आकाश में जल की धारा बरसा रहे हों

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ६२ ॥
तयोरथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः। न च तौ युद्धवैमुख्यं क्लमं चाप्युपजग्मतुः॥

tayoratha mahān kālo vyatīyād yudhyamānayoḥ।
na ca tau yuddhavaimukhyaṁ klamaṁ cāpyupajagmatuḥ॥

वहाँ जूझते हुए उन दोनों वीरों का बहुत अधिक समय व्यतीत हो गया; परंतु वे दोनों न तो युद्ध से विमुख हुए और न उन्हें थकावट ही हुई

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ६३ ॥
अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः। शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः॥

astrāṇyastravidāṁ śreṣṭhau darśayantau punaḥ punaḥ।
śarānuccāvacākārānantarikṣe babandhatuḥ॥

दोनों ही अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ थे और बारंबार अपने अस्त्रों का प्रदर्शन करते थे। उन्होंने आकाश में छोटे-बड़े बाणों का जाल-सा बाँध दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ६४ ॥
व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघु चित्रं च सुष्ठु च। उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ॥

vyapetadoṣamasyantau laghu citraṁ ca suṣṭhu ca।
ubhau tu tumulaṁ ghoraṁ cakraturnararākṣasau॥

वे मनुष्य और राक्षस—दोनों वीर बड़ी फुर्ती के साथ अद्भुत और सुन्दर ढंग से बाणों का प्रहार करते थे। उनके बाण चलाने की कला में कोई दोष नहीं दिखायी देता था। वे दोनों घोर घमासान युद्ध कर रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ६५ ॥
तयोः पृथक् पृथग् भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः। स कम्पं जनयामास निर्घात इव दारुणः॥

tayoḥ pṛthak pṛthag bhīmaḥ śuśruve talanisvanaḥ।
sa kampaṁ janayāmāsa nirghāta iva dāruṇaḥ॥

बाण चलाते समय उन दोनों की हथेली और प्रत्यञ्चा का भयंकर एवं तुमुल नाद पृथक्-पृथक् सुनायी देता था, जो भयंकर वज्रपात की आवाज के समान श्रोताओं के हृदय में कम्प उत्पन्न कर देता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ६६ ॥
तयोः स भ्राजते शब्दस्तथा समरमत्तयोः। सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेघयोरिव॥

tayoḥ sa bhrājate śabdastathā samaramattayoḥ।
sughorayorniṣṭanatorgagane meghayoriva॥

उन दोनों रणोन्मत्त वीरों का वह शब्द आकाश में परस्पर टकराते हुए दो महाभयंकर मेघों की गड़गड़ाहट के समान सुशोभित होता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ६७ ॥
सुवर्णपुंखैर्नाराचैर्बलवन्तौ कृतव्रणौ। प्रसुस्रुवाते रुधिरं कीर्तिमन्तौ जये धृतौ॥

suvarṇapuṁkhairnārācairbalavantau kṛtavraṇau।
prasusruvāte rudhiraṁ kīrtimantau jaye dhṛtau॥

वे दोनों बलवान् योद्धा सोने के पंखवाले नाराचों से घायल हो शरीर से खून बहा रहे थे। दोनों ही यशस्वी थे और अपनी-अपनी विजय के लिये प्रयत्न कर रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ६८ ॥
ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुंखाः शरा युधि। असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम्॥

te gātrayornipatitā rukmapuṁkhāḥ śarā yudhi।
asṛgdigdhā viniṣpeturviviśurdharaṇītalam॥

युद्ध में उन दोनों के चलाये हुए सुवर्णमय पंखवाले बाण एक-दूसरे के शरीर पर पड़ते, रक्त से भीगकर निकलते और धरती में समा जाते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ६९ ॥
अन्ये सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे संजघट्टिरे। बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैव तयोर्बाणाः सहस्रशः॥

anye suniśitaiḥ śastrairākāśe saṁjaghaṭṭire।
babhañjuścicchiduścaiva tayorbāṇāḥ sahasraśaḥ॥

उनके हजारों बाण आकाश में तीखे शस्त्रों से टकराते और उन्हें तोड़कर टुकड़े-टुकड़े कर डालते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ७० ॥
स बभूव रणो घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः। अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः॥

sa babhūva raṇo ghorastayorbāṇamayaścayaḥ।
agnibhyāmiva dīptābhyāṁ satre kuśamayaścayaḥ॥

वह बड़ा भयंकर युद्ध हो रहा था। उसमें उन दोनों के बाणों का समूह यज्ञ में गार्हपत्य और आहवनीय नामक दो प्रज्वलित अग्नियों के साथ बिछे हुए कुशों के ढेर की भाँति जान पड़ता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ७१ ॥
तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः। सुपुष्पाविव निष्पत्रौ वने किंशुकशाल्मली॥

tayoḥ kṛtavraṇau dehau śuśubhāte mahātmanoḥ।
supuṣpāviva niṣpatrau vane kiṁśukaśālmalī॥

उन दोनों महामनस्वी वीरों के क्षत-विक्षत शरीर वन में पत्रहीन एवं लाल पुष्पों से भरे हुए पलाश और सेमल के वृक्षों के समान सुशोभित होते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ७२ ॥
चक्रतुस्तुमुलं घोरं संनिपातं मुहुर्मुहुः। इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैव परस्परजयैषिणौ॥

cakratustumulaṁ ghoraṁ saṁnipātaṁ muhurmuhuḥ।
indrajillakṣmaṇaścaiva parasparajayaiṣiṇau॥

एक-दूसरे को जीतने की इच्छावाले इन्द्रजित् और लक्ष्मण रह-रहकर बारंबार भयंकर मार-काट मचाते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ७३ ॥
लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम्। अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रतिपद्यताम्॥

lakṣmaṇo rāvaṇiṁ yuddhe rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam।
anyonyaṁ tāvabhighnantau na śramaṁ pratipadyatām॥

लक्ष्मण रणभूमि में रावणकुमार पर चोट करते थे और रावणकुमार लक्ष्मण पर। इस तरह एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए वे वीर थकते नहीं थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ७४ ॥
बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ। शुशुभाते महावीर्यौ प्ररूढाविव पर्वतौ॥

bāṇajālaiḥ śarīrasthairavagāḍhaistarasvinau।
śuśubhāte mahāvīryau prarūḍhāviva parvatau॥

उन दोनों वेगशाली वीरों के शरीर में बाणों के समूह धँस गये थे, इसलिये वे दोनों महापराक्रमी योद्धा जिनपर बहुत-से वृक्ष उग आये हों, उन दो पर्वतों के समान शोभा पाते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ७५ ॥
तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम्। बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः॥

tayo rudhirasiktāni saṁvṛtāni śarairbhṛśam।
babhrājuḥ sarvagātrāṇi jvalanta iva pāvakāḥ॥

बाणों से ढके और खून से भीगे हुए उन दोनों के सारे अङ्ग जलती हुई आग के समान उद्दीप्त हो रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ७६ ॥
तयोरथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः। न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं चाप्यभिजग्मतुः॥

tayoratha mahān kālo vyatīyād yudhyamānayoḥ।
na ca tau yuddhavaimukhyaṁ śramaṁ cāpyabhijagmatuḥ॥

इस तरह युद्ध करते-करते उन दोनों का बहुत समय व्यतीत हो गया; परंतु वे दोनों न तो युद्ध से विमुख हुए और न उन्हें थकावट ही हुई

English translation coming soon.

॥ ६ · ८८ · ७७ ॥
अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य। प्रियहितमुपपादयन् महात्मा समरमुपेत्य विभीषणोऽवतस्थे॥

atha samarapariśramaṁ nihantuṁ
samaramukheṣvajitasya lakṣmaṇasya।
priyahitamupapādayan mahātmā
samaramupetya vibhīṣaṇo'vatasthe॥

युद्ध के मुहाने पर पराजित न होनेवाले लक्ष्मण के युद्धजनित श्रम का निवारण तथा उनके प्रिय एवं हित का सम्पादन करने के लिये महात्मा विभीषण युद्धभूमि में आकर खड़े हो गये

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अट्ठासीवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ८८ ॥