वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ८१ · ३४ श्लोकाःSarga 81 · 34 ślokas

इन्द्रजित्के द्वारा मायामयी सीताका वध

॥ ६ · ८१ · १ ॥
विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः। स निवृत्याहवात् तस्मात् प्रविवेश पुरं ततः॥

vijñāya tu manastasya rāghavasya mahātmanaḥ।
sa nivṛtyāhavāt tasmāt praviveśa puraṁ tataḥ॥

महात्मा रघुनाथजी के मनोभाव को समझकर इन्द्रजित् युद्ध से निवृत्त हो लङ्कापुरी में चला गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · २ ॥
सोऽनुस्मृत्य वधं तेषां राक्षसानां तरस्विनाम्। क्रोधताम्रेक्षणः शूरो निर्जगामाथ रावणिः॥

so'nusmṛtya vadhaṁ teṣāṁ rākṣasānāṁ tarasvinām।
krodhatāmrekṣaṇaḥ śūro nirjagāmātha rāvaṇiḥ॥

वहाँ जाने पर बलवान् राक्षसों के वध का स्मरण हो आने से शूरवीर रावणकुमार की आँखें क्रोध से लाल हो गयीं। वह पुनः युद्ध के लिये निकला

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ३ ॥
स पश्चिमेन द्वारेण निर्ययौ राक्षसैर्वृतः। इन्द्रजित् सुमहावीर्यः पौलस्त्यो देवकण्टकः॥

sa paścimena dvāreṇa niryayau rākṣasairvṛtaḥ।
indrajit sumahāvīryaḥ paulastyo devakaṇṭakaḥ॥

पुलस्त्यकुल में उत्पन्न महापराक्रमी इन्द्रजित् देवताओं के लिये कण्टकरूप था। वह राक्षसों की बहुत बड़ी सेना साथ लेकर नगर के पश्चिम द्वार से पुनः बाहर आया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ४ ॥
इन्द्रजित्तु ततो दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। रणायाभ्युद्यतौ वीरौ मायां प्रादुष्करोत् तदा॥

indrajittu tato dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau।
raṇāyābhyudyatau vīrau māyāṁ prāduṣkarot tadā॥

दोनों भाई वीर श्रीराम और लक्ष्मण को युद्ध के लिये उद्यत देख इन्द्रजित् ने उस समय माया प्रकट की

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ५ ॥
इन्द्रजित्तु रथे स्थाप्य सीतां मायामयीं तदा। बलेन महतावृत्य तस्या वधमरोचयत्॥

indrajittu rathe sthāpya sītāṁ māyāmayīṁ tadā।
balena mahatāvṛtya tasyā vadhamarocayat॥

उसने मायामयी सीता का निर्माण करके उसे अपने रथ पर बिठा लिया और विशाल सेना के घेरे में रखकर उसका वध करने का विचार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ६ ॥
मोहनार्थं तु सर्वेषां बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मतिः। हन्तुं सीतां व्यवसितो वानराभिमुखो ययौ॥

mohanārthaṁ tu sarveṣāṁ buddhiṁ kṛtvā sudurmatiḥ।
hantuṁ sītāṁ vyavasito vānarābhimukho yayau॥

उसकी बुद्धि बहुत ही खोटी थी। उसने सबको मोह में डालने का विचार करके माया से बनी हुई सीता को मारने का निश्चय किया। इसी अभिप्राय से वह वानरों के सामने गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ७ ॥
तं दृष्ट्वा त्वभिनिर्यान्तं सर्वे ते काननौकसः। उत्पेतुरभिसंक्रुद्धाः शिलाहस्ता युयुत्सवः॥

taṁ dṛṣṭvā tvabhiniryāntaṁ sarve te kānanaukasaḥ।
utpeturabhisaṁkruddhāḥ śilāhastā yuyutsavaḥ॥

उसे युद्ध के लिये निकलते देख सभी वानर क्रोध से भर गये और हाथ में शिला उठाये युद्ध की इच्छा से उसके ऊपर टूट पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ८ ॥
हनूमान् पुरतस्तेषां जगाम कपिकुञ्जरः। प्रगृह्य सुमहच्छृङ्गं पर्वतस्य दुरासदम्॥

hanūmān puratasteṣāṁ jagāma kapikuñjaraḥ।
pragṛhya sumahacchṛṅgaṁ parvatasya durāsadam॥

कपिकुञ्जर हनुमान्जी उन सबके आगे-आगे चले। उन्होंने पर्वत का एक बहुत बड़ा शिखर ले रखा था, जिसे उठाना दूसरे के लिये नितान्त कठिन था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ९ ॥
स ददर्श हतानन्दां सीतामिन्द्रजितो रथे। एकवेणीधरां दीनामुपवासकृशाननाम्॥

sa dadarśa hatānandāṁ sītāmindrajito rathe।
ekaveṇīdharāṁ dīnāmupavāsakṛśānanām॥

उन्होंने इन्द्रजित् के रथ पर सीता को देखा। उनकी खुशी मारी गयी थी। वे एक वेणी धारण किये बहुत दुःखी दिखायी देती थीं और उपवास करने के कारण उनका मुख दुबला-पतला हो गया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · १० ॥
परिक्लिष्टैकवसनाममृजां राघवप्रियाम्। रजोमलाभ्यामालिप्तैः सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम्॥

parikliṣṭaikavasanāmamṛjāṁ rāghavapriyām।
rajomalābhyāmāliptaiḥ sarvagātrairvarastriyam॥

उनके शरीर पर एक ही मलिन वस्त्र था। श्रीरघुनाथजी की प्रिया सीता के अङ्गों में उबटन आदि नहीं लगे थे। उनके सारे शरीर में धूल और मैल भरी थी तो भी वे श्रेष्ठ और सुन्दर दिखायी देती थीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ११ ॥
तां निरीक्ष्य मुहूर्तं तु मैथिलीमध्यवस्य च। बभूवाचिरदृष्टा हि तेन सा जनकात्मजा॥

tāṁ nirīkṣya muhūrtaṁ tu maithilīmadhyavasya ca।
babhūvāciradṛṣṭā hi tena sā janakātmajā॥

हनुमान्जी कुछ देरतक उनकी ओर देखते रहे। अन्त में यह निश्चय किया कि ये मिथिलेशकुमारी ही हैं। उन्होंने जनककिशोरी को थोड़े ही दिन पहले देखा था, इसलिये वे शीघ्र ही उन्हें पहचान सके थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · १२ ॥
अब्रवीत् तां तु शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनीम्। दृष्ट्वा रथस्थितां दीनां राक्षसेन्द्रसुताश्रिताम्॥

abravīt tāṁ tu śokārtāṁ nirānandāṁ tapasvinīm।
dṛṣṭvā rathasthitāṁ dīnāṁ rākṣasendrasutāśritām॥

राक्षसराज के पुत्र इन्द्रजित् के पास रथ पर बैठी हुई तपस्विनी सीता शोक से पीड़ित, दीन एवं आनन्दशून्य हो रही थीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · १३ ॥
किं समर्थितमस्येति चिन्तयन् स महाकपिः। सह तैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावत रावणिम्॥

kiṁ samarthitamasyeti cintayan sa mahākapiḥ।
saha tairvānaraśreṣṭhairabhyadhāvata rāvaṇim॥

सीता को वहाँ देखकर महाकपि हनुमान्जी यह सोचने लगे कि आखिर इस राक्षस का अभिप्राय क्या है? फिर वे मुख्य-मुख्य वानरों को साथ लेकर रावणपुत्र की ओर दौड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · १४ ॥
तद् वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः। कृत्वा विकोशं निस्त्रिंशं मूर्ध्नि सीतामकर्षयत्॥

tad vānarabalaṁ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ।
kṛtvā vikośaṁ nistriṁśaṁ mūrdhni sītāmakarṣayat॥

वानरों की उस सेना को अपनी ओर आती देख रावणकुमार के क्रोध की सीमा न रही। उसने तलवार को म्यान से बाहर निकाला और सीता के सिर के केश पकड़कर उन्हें घसीटा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · १५ ॥
तां स्त्रियं पश्यतां तेषां ताडयामास राक्षसः। क्रोशन्तीं राम रामेति मायया योजितां रथे॥

tāṁ striyaṁ paśyatāṁ teṣāṁ tāḍayāmāsa rākṣasaḥ।
krośantīṁ rāma rāmeti māyayā yojitāṁ rathe॥

मायाद्वारा रथ पर बैठायी हुई वह स्त्री ‘हा राम, हा राम’ कहकर चिल्ला रही थी और वह राक्षस उन सबके देखते-देखते उस स्त्री को पीट रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · १६ ॥
गृहीतमूर्धजां दृष्ट्वा हनूमान् दैन्यमागतः। दुःखजं वारि नेत्राभ्यामुत्सृजन् मारुतात्मजः॥

gṛhītamūrdhajāṁ dṛṣṭvā hanūmān dainyamāgataḥ।
duḥkhajaṁ vāri netrābhyāmutsṛjan mārutātmajaḥ॥

सीता का केश पकड़ा गया देख हनुमान्जी को बड़ा दुःख हुआ। वे पवनकुमार हनुमान् अपने नेत्रों से दुःखजनित आँसू बहाने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · १७ ॥
तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं रामस्य महिषीं प्रियाम्। अब्रवीत् परुषं वाक्यं क्रोधाद् रक्षोधिपात्मजम्॥

tāṁ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṁ rāmasya mahiṣīṁ priyām।
abravīt paruṣaṁ vākyaṁ krodhād rakṣodhipātmajam॥

श्रीरामचन्द्रजी की सर्वाङ्गसुन्दरी प्यारी पटरानी सीता को उस अवस्था में देख हनुमान्जी कुपित हो उठे और उस राक्षसराजकुमार इन्द्रजित् से कठोर वाणी में बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · १८ ॥
दुरात्मन्नात्मनाशाय केशपक्षे परामृशः। ब्रह्मर्षीणां कुले जातो राक्षसीं योनिमाश्रितः॥

durātmannātmanāśāya keśapakṣe parāmṛśaḥ।
brahmarṣīṇāṁ kule jāto rākṣasīṁ yonimāśritaḥ॥

‘दुरात्मन्! तू अपने विनाश के लिये ही तुला हुआ है, तभी सीता के केशों का स्पर्श कर रहा है। तेरा जन्म ब्रह्मर्षियों के कुल में हुआ है तथापि तूने राक्षस-जाति के स्वभाव का ही आश्रय लिया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · १९ ॥
धिक् त्वां पापसमाचारं यस्य ते मतिरीदृशी। नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम। अनार्यस्येदृशं कर्म घृणा ते नास्ति निर्घृण॥

dhik tvāṁ pāpasamācāraṁ yasya te matirīdṛśī।
nṛśaṁsānārya durvṛtta kṣudra pāpaparākrama।
anāryasyedṛśaṁ karma ghṛṇā te nāsti nirghṛṇa॥

‘अरे! तेरी बुद्धि ऐसी बिगड़ी हुई है? धिक्कार है तुझ-जैसे पापाचारी को! नृशंस! अनार्य! दुराचारी तथा पापपूर्ण पराक्रम करनेवाले नीच! तेरी यह करतूत नीच पुरुषों के ही योग्य है। निर्दयी! तेरे हृदय में तनिक भी दया नहीं है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · २० ॥
च्युता गृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च मैथिली। किं तवैषापराद्धा हि यदेनां हंसि निर्दय॥

cyutā gṛhācca rājyācca rāmahastācca maithilī।
kiṁ tavaiṣāparāddhā hi yadenāṁ haṁsi nirdaya॥

‘बेचारी मिथिलेशकुमारी घर से, राज्य से और श्रीरामचन्द्रजी के करकमलों के आश्रय से भी बिछुड़ गयी हैं। निष्ठुर! इन्होंने तेरा क्या अपराध किया है, जो तू इन्हें इतनी निर्दयता से मार रहा है?

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · २१ ॥
सीतां हत्वा तु न चिरं जीविष्यसि कथंचन। वधार्ह कर्मणा तेन मम हस्तगतो ह्यसि॥

sītāṁ hatvā tu na ciraṁ jīviṣyasi kathaṁcana।
vadhārha karmaṇā tena mama hastagato hyasi॥

‘सीता को मारकर तू अधिक कालतक किसी तरह जीवित नहीं रह सकेगा। वध के योग्य नीच! तू अपने पापकर्म के कारण मेरे हाथ में पड़ गया है (अब तेरा जीना कठिन है)

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · २२ ॥
ये च स्त्रीघातिनां लोका लोकवध्यैश्च कुत्सिताः। इह जीवितमुत्सृज्य प्रेत्य तान् प्रति लप्स्यसे॥

ye ca strīghātināṁ lokā lokavadhyaiśca kutsitāḥ।
iha jīvitamutsṛjya pretya tān prati lapsyase॥

‘लोक में अपने पाप के कारण वध के योग्य माने गये जो चोर आदि हैं, वे भी जिन लोकों की निन्दा करते हैं तथा जो स्त्री-हत्यारों को ही मिलते हैं, तू यहाँ अपने प्राणों का परित्याग करके उन्हीं नरक-लोकों में जायगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · २३ ॥
इति ब्रुवाणो हनुमान् सायुधैर्हरिभिर्वृतः। अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धो राक्षसेन्द्रसुतं प्रति॥

iti bruvāṇo hanumān sāyudhairharibhirvṛtaḥ।
abhyadhāvat susaṁkruddho rākṣasendrasutaṁ prati॥

ऐसी बातें कहते हुए हनुमान्जी अत्यन्त कुपित हो शिला आदि आयुध धारण करनेवाले वानरवीरों के साथ राक्षसराजकुमार पर टूट पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · २४ ॥
आपतन्तं महावीर्यं तदनीकं वनौकसाम्। रक्षसां भीमकोपानामनीकेन न्यवारयत्॥

āpatantaṁ mahāvīryaṁ tadanīkaṁ vanaukasām।
rakṣasāṁ bhīmakopānāmanīkena nyavārayat॥

वानरों के उस महापराक्रमी सैन्य-समुदाय को आक्रमण करते देख इन्द्रजित् ने भयानक क्रोधवाले राक्षसों की सेना के द्वारा उसे आगे बढ़ने से रोका

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · २५ ॥
स तां बाणसहस्रेण विक्षोभ्य हरिवाहिनीम्। हनूमन्तं हरिश्रेष्ठमिन्द्रजित् प्रत्युवाच ह॥

sa tāṁ bāṇasahasreṇa vikṣobhya harivāhinīm।
hanūmantaṁ hariśreṣṭhamindrajit pratyuvāca ha॥

फिर सहस्रों बाणोंद्वारा उस वानरवाहिनी में हलचल मचाकर इन्द्रजित् ने कपिश्रेष्ठ हनुमान्जी से कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · २६ ॥
सुग्रीवस्त्वं च रामश्च यन्निमित्तमिहागताः। तां वधिष्यामि वैदेहीमद्यैव तव पश्यतः॥

sugrīvastvaṁ ca rāmaśca yannimittamihāgatāḥ।
tāṁ vadhiṣyāmi vaidehīmadyaiva tava paśyataḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ८१ · २७ ॥
इमां हत्वा ततो रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर। सुग्रीवं च वधिष्यामि तं चानार्यं विभीषणम्॥

imāṁ hatvā tato rāmaṁ lakṣmaṇaṁ tvāṁ ca vānara।
sugrīvaṁ ca vadhiṣyāmi taṁ cānāryaṁ vibhīṣaṇam॥

॥ २६–२७ ॥

‘वानर! सुग्रीव, राम और तुम सब लोग जिसके लिये यहाँतक आये हो, उस विदेहकुमारी सीता को मैं अभी तुम्हारे देखते-देखते मार डालूँगा। इसे मारकर मैं क्रमशः राम-लक्ष्मण का, तुम्हारा, सुग्रीव का तथा उस अनार्य विभीषण का भी वध कर डालूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · २८ ॥
न हन्तव्याः स्त्रियश्चेति यद् ब्रवीषि प्लवंगम। पीडाकरममित्राणां यच्च कर्तव्यमेव तत्॥

na hantavyāḥ striyaśceti yad bravīṣi plavaṁgama।
pīḍākaramamitrāṇāṁ yacca kartavyameva tat॥

‘बंदर! तुम जो यह कह रहे थे कि स्त्रियों को मारना नहीं चाहिये, उसके उत्तर में मुझे यह कहना है कि जिस कार्य के करने से शत्रुओं को अधिक कष्ट पहुँचे, वह कर्तव्य ही माना गया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · २९ ॥
तमेवमुक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं च ताम्। शितधारेण खड्गेन निजघानेन्द्रजित् स्वयम्॥

tamevamuktvā rudatīṁ sītāṁ māyāmayīṁ ca tām।
śitadhāreṇa khaḍgena nijaghānendrajit svayam॥

हनुमान्जी से ऐसा कहकर इन्द्रजित् ने स्वयं ही तेज धारवाली तलवार से उस रोती हुई मायामयी सीता पर घातक प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ३० ॥
यज्ञोपवीतमार्गेण छिन्ना तेन तपस्विनी। सा पृथिव्यां पृथुश्रोणी पपात प्रियदर्शना॥

yajñopavītamārgeṇa chinnā tena tapasvinī।
sā pṛthivyāṁ pṛthuśroṇī papāta priyadarśanā॥

शरीर में यज्ञोपवीत धारण करने का जो स्थान है, उसी जगह से उस मायामयी सीता के दो टुकड़े हो गये और वह स्थूल कटिप्रदेशवाली प्रियदर्शना तपस्विनी पृथ्वी पर गिर पड़ी

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ३१ ॥
तामिन्द्रजित् स्त्रियं हत्वा हनूमन्तमुवाच ह। मया रामस्य पश्येमां प्रियां शस्त्रनिषूदिताम्। एषा विशस्ता वैदेही निष्फलो वः परिश्रमः॥

tāmindrajit striyaṁ hatvā hanūmantamuvāca ha।
mayā rāmasya paśyemāṁ priyāṁ śastraniṣūditām।
eṣā viśastā vaidehī niṣphalo vaḥ pariśramaḥ॥

उस स्त्री का वध करके इन्द्रजित् ने हनुमान् से कहा—‘देख लो, मैंने राम की इस प्यारी पत्नी को तलवार से काट डाला। यह रही कटी हुई विदेह-राजकुमारी सीता। अब तुमलोगों का युद्ध के लिये परिश्रम व्यर्थ है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ३२ ॥
ततः खड्गेन महता हत्वा तामिन्द्रजित्स्वयम्। हृष्टः स रथमास्थाय ननाद च महास्वनम्॥

tataḥ khaḍgena mahatā hatvā tāmindrajitsvayam।
hṛṣṭaḥ sa rathamāsthāya nanāda ca mahāsvanam॥

इस प्रकार स्वयं इन्द्रजित् विशाल खड्ग से उस मायामयी स्त्री का वध करके रथ पर बैठा-बैठा बड़े हर्ष के साथ जोर-जोर से सिंहनाद करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ३३ ॥
वानराः शुश्रुवुः शब्दमदूरे प्रत्यवस्थिताः। व्यादितास्यस्य नदतस्तद्दुर्गं संश्रितस्य तु॥

vānarāḥ śuśruvuḥ śabdamadūre pratyavasthitāḥ।
vyāditāsyasya nadatastaddurgaṁ saṁśritasya tu॥

पास ही खड़े हुए वानरों ने उसकी उस गर्जना को सुना। वह उस दुर्गम रथ पर बैठकर मुँह बाये विकट सिंहनाद करता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ८१ · ३४ ॥
तथा तु सीतां विनिहत्य दुर्मतिः प्रहृष्टचेताः स बभूव रावणिः। तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य वानरा विषण्णरूपाः समभिप्रदुद्रुवुः॥

tathā tu sītāṁ vinihatya durmatiḥ
prahṛṣṭacetāḥ sa babhūva rāvaṇiḥ।
taṁ hṛṣṭarūpaṁ samudīkṣya vānarā
viṣaṇṇarūpāḥ samabhipradudruvuḥ॥

रावण के उस पुत्र की बुद्धि बड़ी खोटी थी। उसने इस प्रकार मायामयी सीता का वध करके अपने मन में बड़ी प्रसन्नता का अनुभव किया। उसे हर्ष से उत्फुल्ल देख वानर विषादग्रस्त हो भाग खड़े हुए

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥ ८१ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें इक्यासीवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ८१ ॥