वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ७८ · २१ श्लोकाःSarga 78 · 21 ślokas

रावणकी आज्ञासे मकराक्षका युद्धके लिये प्रस्थान

॥ ६ · ७८ · १ ॥
निकुम्भं निहतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम्। रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानलो यथा॥

nikumbhaṁ nihataṁ śrutvā kumbhaṁ ca vinipātitam।
rāvaṇaḥ paramāmarṣī prajajvālānalo yathā॥

निकुम्भ और कुम्भ को मारा गया सुनकर रावण को बड़ा क्रोध हुआ। वह आग के समान जल उठा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · २ ॥
नैर्ऋतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्च्छितः। खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत्॥

nairṛtaḥ krodhaśokābhyāṁ dvābhyāṁ tu parimūrcchitaḥ।
kharaputraṁ viśālākṣaṁ makarākṣamacodayat॥

रावण ने क्रोध और शोक दोनों से व्याकुल हो विशाल नेत्रोंवाले खरपुत्र मकराक्ष से कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · ३ ॥
गच्छ पुत्र मयाऽऽज्ञप्तो बलेनाभिसमन्वितः। राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तौ सवनौकसौ॥

gaccha putra mayā''jñapto balenābhisamanvitaḥ।
rāghavaṁ lakṣmaṇaṁ caiva jahi tau savanaukasau॥

‘बेटा! मेरी आज्ञा से विशाल सेना के साथ जाओ और बंदरोंसहित उन दोनों भाई राम तथा लक्ष्मण को मार डालो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · ४ ॥
रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरमानी खरात्मजः। बाढमित्यब्रवीद्धृष्टो मकराक्षो निशाचरम्॥

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā śūramānī kharātmajaḥ।
bāḍhamityabravīddhṛṣṭo makarākṣo niśācaram॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७८ · ५ ॥
सोऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। निर्जगाम गृहाच्छुभ्राद् रावणस्याज्ञया बली॥

so'bhivādya daśagrīvaṁ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam।
nirjagāma gṛhācchubhrād rāvaṇasyājñayā balī॥

॥ ४–५ ॥

रावण की यह बात सुनकर अपनेको शूरवीर माननेवाले खरपुत्र मकराक्ष ने हर्षपूर्वक कहा—‘बहुत अच्छा’। फिर उस बली वीर ने निशाचरराज रावण को प्रणाम करके उसकी परिक्रमा की और उसकी आज्ञा लेकर वह उज्ज्वल राजभवन से बाहर निकला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · ६ ॥
समीपस्थं बलाध्यक्षं खरपुत्रोऽब्रवीद् वचः। रथमानीयतां तूर्णं सैन्यं त्वानीयतां त्वरात्॥

samīpasthaṁ balādhyakṣaṁ kharaputro'bravīd vacaḥ।
rathamānīyatāṁ tūrṇaṁ sainyaṁ tvānīyatāṁ tvarāt॥

पास ही सेनाध्यक्ष खड़ा था। खर के पुत्र ने उससे कहा—‘सेनापते! शीघ्र रथ ले आओ और तुरंत ही सेना को भी बुलवाओ’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · ७ ॥
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः। स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत्॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā balādhyakṣo niśācaraḥ।
syandanaṁ ca balaṁ caiva samīpaṁ pratyapādayat॥

मकराक्ष की यह बात सुनकर निशाचर सेनापति ने रथ और सेना उसके पास लाकर खड़ी कर दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · ८ ॥
प्रदक्षिणं रथं कृत्वा समारुह्य निशाचरः। सूतं संचोदयामास शीघ्रं वै रथमावह॥

pradakṣiṇaṁ rathaṁ kṛtvā samāruhya niśācaraḥ।
sūtaṁ saṁcodayāmāsa śīghraṁ vai rathamāvaha॥

तब मकराक्ष ने रथ की प्रदक्षिणा की और उसपर आरूढ़ होकर सारथि को आदेश दिया—‘रथ को शीघ्रतापूर्वक ले चलो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · ९ ॥
अथ तान् राक्षसान् सर्वान् मकराक्षोऽब्रवीदिदम्। यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान्मम राक्षसाः॥

atha tān rākṣasān sarvān makarākṣo'bravīdidam।
yūyaṁ sarve prayudhyadhvaṁ purastānmama rākṣasāḥ॥

इसके बाद मकराक्ष ने समस्त राक्षसों से कहा—‘निशाचरो! तुमलोग मेरे आगे रहकर युद्ध करो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · १० ॥
अहं राक्षसराजेन रावणेन महात्मना। आज्ञप्तः समरे हन्तुं तावुभौ रामलक्ष्मणौ॥

ahaṁ rākṣasarājena rāvaṇena mahātmanā।
ājñaptaḥ samare hantuṁ tāvubhau rāmalakṣmaṇau॥

‘मुझे महामना राक्षसराज रावण ने समरभूमि में राम और लक्ष्मण दोनों भाइयों को मारने की आज्ञा दी है

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · ११ ॥
अद्य रामं वधिष्यामि लक्ष्मणं च निशाचराः। शाखामृगं च सुग्रीवं वानरांश्च शरोत्तमैः॥

adya rāmaṁ vadhiṣyāmi lakṣmaṇaṁ ca niśācarāḥ।
śākhāmṛgaṁ ca sugrīvaṁ vānarāṁśca śarottamaiḥ॥

‘राक्षसो! आज मैं राम, लक्ष्मण, वानरराज सुग्रीव तथा दूसरे-दूसरे वानरों का अपने उत्तम बाणोंद्वारा वध करूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · १२ ॥
अद्य शूलनिपातैश्च वानराणां महाचमूम्। प्रदहिष्यामि सम्प्राप्तां शुष्केन्धनमिवानलः॥

adya śūlanipātaiśca vānarāṇāṁ mahācamūm।
pradahiṣyāmi samprāptāṁ śuṣkendhanamivānalaḥ॥

‘जैसे आग सूखी लकड़ी को जला देती है, उसी प्रकार आज मैं शूलों की मार से सामने आयी हुई वानरों की विशाल वाहिनी को दग्ध कर डालूँगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · १३ ॥
मकराक्षस्य तच्छ्रुत्वा वचनं ते निशाचराः। सर्वे नानायुधोपेता बलवन्तः समाहिताः॥

makarākṣasya tacchrutvā vacanaṁ te niśācarāḥ।
sarve nānāyudhopetā balavantaḥ samāhitāḥ॥

मकराक्ष का यह वचन सुनकर नाना प्रकार के अस्त्र-शस्त्रों से सम्पन्न वे समस्त बलवान् निशाचर युद्ध के लिये सावधान हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · १४ ॥
ते कामरूपिणः क्रूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः। मातंगा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयावहाः॥

te kāmarūpiṇaḥ krūrā daṁṣṭriṇaḥ piṅgalekṣaṇāḥ।
mātaṁgā iva nardanto dhvastakeśā bhayāvahāḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७८ · १५ ॥
परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम्। अभिजग्मुस्ततो हृष्टाश्चालयन्तो वसुन्धराम्॥

parivārya mahākāyā mahākāyaṁ kharātmajam।
abhijagmustato hṛṣṭāścālayanto vasundharām॥

॥ १४–१५ ॥

वे सब-के-सब इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले और क्रूर स्वभाव के थे। उनकी दाढ़ें बड़ी-बड़ी और आँखें भूरी थीं। उनके केश सब ओर बिखरे हुए थे; इसलिये वे बड़े भयानक जान पड़ते थे। हाथी के समान चिग्घाड़ते हुए वे विशालकाय निशाचर खर के पुत्र महाकाय मकराक्ष को चारों ओर से घेरकर पृथ्वी को कँपाते हुए बड़े हर्ष के साथ युद्धभूमि की ओर चले

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · १६ ॥
शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानां समन्ततः। क्ष्वेलितास्फोटितानां च तत्र शब्दो महानभूत्॥

śaṅkhabherīsahasrāṇāmāhatānāṁ samantataḥ।
kṣvelitāsphoṭitānāṁ ca tatra śabdo mahānabhūt॥

उस समय चारों ओर सहस्रों शङ्खों की ध्वनि हो रही थी। हजारों डंके पीटे जाते थे। योद्धाओं के गर्जने और ताल ठोंकने की आवाज भी उनके साथ मिली हुई थी। इस प्रकार वहाँ बड़ा भारी कोलाहल मच गया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · १७ ॥
प्रभ्रष्टोऽथ करात् तस्य प्रतोदः सारथेस्तदा। पपात सहसा दैवाद् ध्वजस्तस्य तु रक्षसः॥

prabhraṣṭo'tha karāt tasya pratodaḥ sārathestadā।
papāta sahasā daivād dhvajastasya tu rakṣasaḥ॥

उस समय मकराक्ष के सारथि के हाथ से चाबुक छूटकर नीचे गिर पड़ा और दैववश उस राक्षस का ध्वज भी सहसा धराशायी हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · १८ ॥
तस्य ते रथसंयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः। चरणैराकुलैर्गत्वा दीनाः सास्रमुखा ययुः॥

tasya te rathasaṁyuktā hayā vikramavarjitāḥ।
caraṇairākulairgatvā dīnāḥ sāsramukhā yayuḥ॥

उसके रथ में जुते हुए घोड़े विक्रमरहित हो गये—वे अपनी नाना प्रकार की विचित्र चालें भूल गये। पहले तो कुछ दूरतक आकुल—लड़खड़ाते हुए पैरों से गये; फिर ठीक से चलने लगे। परंतु भीतर से वे बहुत दुःखी थे। उनके मुख पर आँसू की धारा बह रही थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · १९ ॥
प्रवाति पवनस्तस्मिन् सपांसुः खरदारुणः। निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः॥

pravāti pavanastasmin sapāṁsuḥ kharadāruṇaḥ।
niryāṇe tasya raudrasya makarākṣasya durmateḥ॥

दुष्ट बुद्धिवाले उस भयंकर राक्षस मकराक्ष की यात्रा के समय धूल से भरी हुई दारुण एवं प्रचण्ड वायु चलने लगी थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · २० ॥
तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः। अचिन्त्य निर्गताः सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ॥

tāni dṛṣṭvā nimittāni rākṣasā vīryavattamāḥ।
acintya nirgatāḥ sarve yatra tau rāmalakṣmaṇau॥

उन सब अपशकुनों को देखकर भी वे महाबलशाली राक्षस उनकी कोई परवा न करके सब-के-सब उस स्थान पर गये, जहाँ श्रीराम और लक्ष्मण विद्यमान थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७८ · २१ ॥
घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः समरमुखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः। अहमहमिति युद्धकौशलास्ते रजनिचराः परिबभ्रमुर्मुहुस्ते॥

ghanagajamahiṣāṅgatulyavarṇāḥ
samaramukheṣvasakṛdgadāsibhinnāḥ।
ahamahamiti yuddhakauśalāste
rajanicarāḥ paribabhramurmuhuste॥

उन राक्षसों की अङ्गकान्ति मेघ, हाथी और भैंसों के समान काली थी। वे युद्ध के मुहाने पर अनेक बार गदाओं और तलवारों की चोट से घायल हो चुके थे। उनमें युद्धविषयक कौशल विद्यमान था। वे निशाचर ‘पहले मैं युद्ध करूँगा, पहले मैं युद्ध करूँगा’ ऐसा बारंबार कहते हुए वहाँ सब ओर चक्कर लगाने लगे

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टसप्ततितमः सर्गः॥ ७८ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अठहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ७८ ॥