वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ७७ · २४ श्लोकाःSarga 77 · 24 ślokas

हनुमान्के द्वारा निकुम्भका वध

॥ ६ · ७७ · १ ॥
निकुम्भो भ्रातरं दृष्ट्वा सुग्रीवेण निपातितम्। प्रदहन्निव कोपेन वानरेन्द्रमुदैक्षत॥

nikumbho bhrātaraṁ dṛṣṭvā sugrīveṇa nipātitam।
pradahanniva kopena vānarendramudaikṣata॥

सुग्रीव के द्वारा अपने भाई कुम्भ को मारा गया देख निकुम्भ ने वानरराज की ओर इस प्रकार देखा, मानो उन्हें अपने क्रोध से दग्ध कर देगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · २ ॥
ततः स्रग्दामसंनद्धं दत्तपञ्चाङ्गुलं शुभम्। आददे परिघं धीरो महेन्द्रशिखरोपमम्॥

tataḥ sragdāmasaṁnaddhaṁ dattapañcāṅgulaṁ śubham।
ādade parighaṁ dhīro mahendraśikharopamam॥

उस धीर-वीर ने महेन्द्र पर्वत के शिखर-जैसा एक सुन्दर एवं विशाल परिघ हाथ में लिया, जो फूलों की लड़ियों से अलंकृत था और जिसमें पाँच-पाँच अंगुल के चौड़े लोहे के पत्र जड़े गये थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · ३ ॥
हेमपट्टपरिक्षिप्तं वज्रविद्रुमभूषितम्। यमदण्डोपमं भीमं रक्षसां भयनाशनम्॥

hemapaṭṭaparikṣiptaṁ vajravidrumabhūṣitam।
yamadaṇḍopamaṁ bhīmaṁ rakṣasāṁ bhayanāśanam॥

उस परिघ में सोने के पत्र भी जड़े थे और उसे हीरे तथा मूँगों से भी विभूषित किया गया था। वह परिघ यमदण्ड के समान भयंकर तथा राक्षसों के भय का नाश करनेवाला था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · ४ ॥
तमाविध्य महातेजाः शक्रध्वजसमौजसम्। निननाद विवृत्तास्यो निकुम्भो भीमविक्रमः॥

tamāvidhya mahātejāḥ śakradhvajasamaujasam।
ninanāda vivṛttāsyo nikumbho bhīmavikramaḥ॥

उस इन्द्रध्वज के समान तेजस्वी परिघ को घुमाता हुआ वह महातेजस्वी भयानक पराक्रमी राक्षस निकुम्भ मुँह फैलाकर जोर-जोर से गर्जना करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · ५ ॥
उरोगतेन निष्केण भुजस्थैरङ्गदैरपि। कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यां मालया च सचित्रया॥

urogatena niṣkeṇa bhujasthairaṅgadairapi।
kuṇḍalābhyāṁ ca citrābhyāṁ mālayā ca sacitrayā॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७७ · ६ ॥
निकुम्भो भूषणैर्भाति तेन स्म परिघेण च। यथेन्द्रधनुषा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान्॥

nikumbho bhūṣaṇairbhāti tena sma parigheṇa ca।
yathendradhanuṣā meghaḥ savidyutstanayitnumān॥

॥ ५–६ ॥

उसके वक्षःस्थल में सोने का पदक था। भुजाओं में बाजूबंद शोभा देते थे। कानों में विचित्र कुण्डल झलमला रहे थे और गले में विचित्र माला जगमगा रही थी। इन सब आभूषणों से और उस परिघ से भी निकुम्भ की वैसी ही शोभा हो रही थी, जैसे विद्युत् और गर्जना से युक्त मेघ इन्द्र-धनुष से सुशोभित होता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · ७ ॥
परिघाग्रेण पुस्फोट वातग्रन्थिर्महात्मनः। प्रजज्वाल सघोषश्च विधूम इव पावकः॥

parighāgreṇa pusphoṭa vātagranthirmahātmanaḥ।
prajajvāla saghoṣaśca vidhūma iva pāvakaḥ॥

उस महाकाय राक्षस के परिघ के अग्रभाग से टकराकर प्रवह-आवह आदि सात महावायुओं की संधि टूट-फूट गयी तथा वह भारी गड़गड़ाहट के साथ धूमरहित अग्नि की भाँति प्रज्वलित हो उठा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · ८ ॥
नगर्या विटपावत्या गन्धर्वभवनोत्तमैः। सतारागणनक्षत्रं सचन्द्रसमहाग्रहम्। निकुम्भपरिघाघूर्णं भ्रमतीव नभस्थलम्॥

nagaryā viṭapāvatyā gandharvabhavanottamaiḥ।
satārāgaṇanakṣatraṁ sacandrasamahāgraham।
nikumbhaparighāghūrṇaṁ bhramatīva nabhasthalam॥

निकुम्भ के परिघ घुमाने से विटपावती नगरी (अलकापुरी), गन्धर्वों के उत्तम भवन, तारे, नक्षत्र, चन्द्रमा तथा बड़े-बड़े ग्रहों के साथ समस्त आकाशमण्डल घूमता-सा प्रतीत होता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · ९ ॥
दुरासदश्च संजज्ञे परिघाभरणप्रभः। क्रोधेन्धनो निकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः॥

durāsadaśca saṁjajñe parighābharaṇaprabhaḥ।
krodhendhano nikumbhāgniryugāntāgnirivotthitaḥ॥

परिघ और आभूषण ही जिसकी प्रभा थे, क्रोध ही जिसके लिये ईंधन का काम कर रहा था, वह निकुम्भ नामक अग्नि प्रलयकाल की आग के समान उठी और अत्यन्त दुर्जय हो गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · १० ॥
राक्षसा वानराश्चापि न शेकुः स्पन्दितुं भयात्। हनुमांस्तु विवृत्योरस्तस्थौ प्रमुखतो बली॥

rākṣasā vānarāścāpi na śekuḥ spandituṁ bhayāt।
hanumāṁstu vivṛtyorastasthau pramukhato balī॥

उस समय राक्षस और वानर भय के मारे हिल-डुल भी न सके। केवल महाबली हनुमान् अपनी छाती खोलकर उस राक्षस के सामने खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · ११ ॥
परिघोपमबाहुस्तु परिघं भास्करप्रभम्। बली बलवतस्तस्य पातयामास वक्षसि॥

parighopamabāhustu parighaṁ bhāskaraprabham।
balī balavatastasya pātayāmāsa vakṣasi॥

निकुम्भ की भुजाएँ परिघ के समान थीं। उस महाबली राक्षस ने उस सूर्यतुल्य तेजस्वी परिघ को बलवान् वीर हनुमान्जी की छाती पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · १२ ॥
स्थिरे तस्योरसि व्यूढे परिघः शतधा कृतः। विकीर्यमाणः सहसा उल्काशतमिवाम्बरे॥

sthire tasyorasi vyūḍhe parighaḥ śatadhā kṛtaḥ।
vikīryamāṇaḥ sahasā ulkāśatamivāmbare॥

हनुमान्जी की छाती बड़ी सुदृढ़ और विशाल थी। उससे टकराते ही उस परिघ के सहसा सैकड़ों टुकड़े होकर बिखर गये, मानो आकाश में सौ-सौ उल्काएँ एक साथ गिरी हों

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · १३ ॥
स तु तेन प्रहारेण न चचाल महाकपिः। परिघेण समाधूतो यथा भूमिचलेऽचलः॥

sa tu tena prahāreṇa na cacāla mahākapiḥ।
parigheṇa samādhūto yathā bhūmicale'calaḥ॥

महाकपि हनुमान्जी परिघ से आहत होने पर भी उस प्रहार से विचलित नहीं हुए, जैसे भूकम्प होने पर भी पर्वत नहीं गिरता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · १४ ॥
स तथाभिहतस्तेन हनूमान् प्लवगोत्तमः। मुष्टिं संवर्तयामास बलेनातिमहाबलः॥

sa tathābhihatastena hanūmān plavagottamaḥ।
muṣṭiṁ saṁvartayāmāsa balenātimahābalaḥ॥

अत्यन्त महान् बलशाली वानरशिरोमणि हनुमान्जी ने इस प्रकार परिघ की मार खाकर बलपूर्वक अपनी मुट्ठी बाँधी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · १५ ॥
तमुद्यम्य महातेजा निकुम्भोरसि वीर्यवान्। अभिचिक्षेप वेगेन वेगवान् वायुविक्रमः॥

tamudyamya mahātejā nikumbhorasi vīryavān।
abhicikṣepa vegena vegavān vāyuvikramaḥ॥

वे महान् तेजस्वी, पराक्रमी, वेगवान् और वायु के समान बल-विक्रम से सम्पन्न थे। उन्होंने मुक्का तानकर बड़े वेग से निकुम्भ की छाती पर मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · १६ ॥
तत्र पुस्फोट वर्मास्य प्रसुस्राव च शोणितम्। मुष्टिना तेन संजज्ञे मेघे विद्युदिवोत्थिता॥

tatra pusphoṭa varmāsya prasusrāva ca śoṇitam।
muṣṭinā tena saṁjajñe meghe vidyudivotthitā॥

उस मुक्के की चोट से वहाँ उसका कवच फट गया और छाती से रक्त बहने लगा; मानो मेघ में बिजली चमक उठी हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · १७ ॥
स तु तेन प्रहारेण निकुम्भो विचचाल च। स्वस्थश्चापि निजग्राह हनूमन्तं महाबलम्॥

sa tu tena prahāreṇa nikumbho vicacāla ca।
svasthaścāpi nijagrāha hanūmantaṁ mahābalam॥

उस प्रहार से निकुम्भ विचलित हो उठा; फिर थोड़ी ही देर में सँभलकर उसने महाबली हनुमान्जी को पकड़ लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · १८ ॥
चुक्रुशुश्च तदा संख्ये भीमं लङ्कानिवासिनः। निकुम्भेनोद्यतं दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम्॥

cukruśuśca tadā saṁkhye bhīmaṁ laṅkānivāsinaḥ।
nikumbhenodyataṁ dṛṣṭvā hanūmantaṁ mahābalam॥

उस समय युद्धस्थल में निकुम्भ के द्वारा महाबली हनुमान्जी का अपहरण होता देख लङ्कानिवासी राक्षस भयानक स्वर में विजयसूचक गर्जना करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · १९ ॥
स तथा ह्रियमाणोऽपि हनूमांस्तेन रक्षसा। आजघानानिलसुतो वज्रकल्पेन मुष्टिना॥

sa tathā hriyamāṇo'pi hanūmāṁstena rakṣasā।
ājaghānānilasuto vajrakalpena muṣṭinā॥

उस राक्षस के द्वारा इस प्रकार अपहृत होने पर भी पवनपुत्र हनुमान्जी ने अपने वज्रतुल्य मुक्के से उसपर प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · २० ॥
आत्मानं मोक्षयित्वाथ क्षितावभ्यवपद्यत। हनूमानुन्ममाथाशु निकुम्भं मारुतात्मजः॥

ātmānaṁ mokṣayitvātha kṣitāvabhyavapadyata।
hanūmānunmamāthāśu nikumbhaṁ mārutātmajaḥ॥

फिर वे अपनेको उसके चंगुल से छुड़ाकर पृथ्वी पर खड़े हो गये। तदनन्तर वायुपुत्र हनुमान् ने तत्काल ही निकुम्भ को पृथ्वी पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · २१ ॥
निक्षिप्य परमायत्तो निकुम्भं निष्पिपेष च। उत्पत्य चास्य वेगेन पपातोरसि वेगवान्॥

nikṣipya paramāyatto nikumbhaṁ niṣpipeṣa ca।
utpatya cāsya vegena papātorasi vegavān॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७७ · २२ ॥
परिगृह्य च बाहुभ्यां परिवृत्य शिरोधराम्। उत्पाटयामास शिरो भैरवं नदतो महत्॥

parigṛhya ca bāhubhyāṁ parivṛtya śirodharām।
utpāṭayāmāsa śiro bhairavaṁ nadato mahat॥

॥ २१–२२ ॥

इसके बाद उन वेगशाली वीर ने बड़े प्रयास से निकुम्भ को पृथ्वी पर गिराया और खूब रगड़ा। फिर वेग से उछलकर वे उसकी छाती पर चढ़ बैठे और दोनों हाथों से गला मरोड़कर उन्होंने उसके मस्तक को उखाड़ लिया। गला मरोड़ते समय वह राक्षस भयंकर आर्तनाद कर रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · २३ ॥
अथ निनदति सादिते निकुम्भे पवनसुतेन रणे बभूव युद्धम्। दशरथसुतराक्षसेन्द्रसून्वो- र्भृशतरमागतरोषयोः सुभीमम्॥

atha ninadati sādite nikumbhe
pavanasutena raṇe babhūva yuddham।
daśarathasutarākṣasendrasūnvo-
rbhṛśataramāgataroṣayoḥ subhīmam॥

रणभूमि में वायुपुत्र हनुमान्जी के द्वारा गर्जना करनेवाले निकुम्भ के मारे जाने पर एक-दूसरे पर अत्यन्त कुपित हुए श्रीराम और मकराक्ष में बड़ा भयंकर युद्ध हुआ

English translation coming soon.

॥ ६ · ७७ · २४ ॥
व्यपेते तु जीवे निकुम्भस्य हृष्टा विनेदुः प्लवंगा दिशः सस्वनुश्च। चचालेव चोर्वी पपातेव सा द्यौ- र्बलं राक्षसानां भयं चाविवेश॥

vyapete tu jīve nikumbhasya hṛṣṭā
vineduḥ plavaṁgā diśaḥ sasvanuśca।
cacāleva corvī papāteva sā dyau-
rbalaṁ rākṣasānāṁ bhayaṁ cāviveśa॥

निकुम्भ के प्राणत्याग करने पर सभी वानर बड़े हर्ष के साथ गर्जने लगे। सम्पूर्ण दिशाएँ कोलाहल से भर गयीं। पृथ्वी चलती-सी जान पड़ी, आकाश मानो फट पड़ा हो, ऐसा प्रतीत होने लगा तथा राक्षसों की सेना में भय समा गया

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तसप्ततितमः सर्गः॥ ७७ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सतहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ७७ ॥