वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ७६ · ९४ श्लोकाःSarga 76 · 94 ślokas

अङ्गदके द्वारा कम्पन और प्रजङ्घका, द्विविदके द्वारा शोणिताक्षका, मैन्दके द्वारा यूपाक्षका और सुग्रीवके द्वारा कुम्भका वध

॥ ६ · ७६ · १ ॥
प्रवृत्ते संकुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये। अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः॥

pravṛtte saṁkule tasmin ghore vīrajanakṣaye।
aṅgadaḥ kampanaṁ vīramāsasāda raṇotsukaḥ॥

जब वीरजनों का विनाश करनेवाला वह घोर घमासान युद्ध चल रहा था, उस समय अङ्गद संग्राम के लिये उत्सुक होकर वीर कम्पन का सामना करने के लिये आये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · २ ॥
आहूय सोऽङ्गदं कोपात् ताडयामास वेगितः। गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः॥

āhūya so'ṅgadaṁ kopāt tāḍayāmāsa vegitaḥ।
gadayā kampanaḥ pūrvaṁ sa cacāla bhṛśāhataḥ॥

कम्पन ने अङ्गद को क्रोधपूर्वक ललकारकर बड़े वेग से उनके ऊपर पहले गदा का प्रहार किया। इससे उनको बड़ी चोट पहुँची और वे काँपकर बेहोश हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ३ ॥
स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः। अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि॥

sa saṁjñāṁ prāpya tejasvī cikṣepa śikharaṁ gireḥ।
arditaśca prahāreṇa kampanaḥ patito bhuvi॥

फिर चेत होने पर तेजस्वी वीर अङ्गद ने एक पर्वत का शिखर उठाकर उस राक्षस पर दे मारा। उस प्रहार से पीड़ित हो कम्पन पृथ्वी पर गिर पड़ा—उसके प्राण-पखेरू उड़ गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ४ ॥
ततस्तु कम्पनं दृष्ट्वा शोणिताक्षो हतं रणे। रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रं तत्राङ्गदमभीतवत्॥

tatastu kampanaṁ dṛṣṭvā śoṇitākṣo hataṁ raṇe।
rathenābhyapatat kṣipraṁ tatrāṅgadamabhītavat॥

कम्पन को युद्ध में मारा गया देख शोणिताक्ष ने रथ पर बैठकर तुरंत ही निर्भय हो अङ्गद पर धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ५ ॥
सोऽङ्गदं निशितैर्बाणैस्तदा विव्याध वेगितः। शरीरदारणैस्तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः॥

so'ṅgadaṁ niśitairbāṇaistadā vivyādha vegitaḥ।
śarīradāraṇaistīkṣṇaiḥ kālāgnisamavigrahaiḥ॥

उसने शरीर को विदीर्ण करने में समर्थ और कालाग्नि के समान आकारवाले तीखे तथा पैने बाणोंद्वारा बड़े वेग से उस समय अङ्गद को चोट पहुँचायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ६ ॥
क्षुरक्षुरप्रनाराचैर्वत्सदन्तैः शिलीमुखैः। कर्णिशल्यविपाठैश्च बहुभिर्निशितैः शरैः॥

kṣurakṣurapranārācairvatsadantaiḥ śilīmukhaiḥ।
karṇiśalyavipāṭhaiśca bahubhirniśitaiḥ śaraiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७६ · ७ ॥
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रः प्रतापवान्। धनुरुग्रं रथं बाणान् ममर्द तरसा बली॥

aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputraḥ pratāpavān।
dhanurugraṁ rathaṁ bāṇān mamarda tarasā balī॥

॥ ६–७ ॥

उसके चलाये हुए क्षुर, क्षुरप्र, नाराच, वत्सदन्त, शिलीमुख, कर्णी, शल्य और विपाठ नामक बहुसंख्यक तीखे बाणों से जब प्रतापी वालिपुत्र अङ्गद के सारे अङ्ग बिंध गये, तब उन बलवान् वीर ने बड़े वेग से उस राक्षस के भयंकर धनुष, रथ और बाणों को कुचल डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ८ ॥
शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे। उत्पपात तदा क्रुद्धो वेगवानविचारयन्॥

śoṇitākṣastataḥ kṣipramasicarma samādade।
utpapāta tadā kruddho vegavānavicārayan॥

तदनन्तर वेगवान् निशाचर शोणिताक्ष ने कुपित हो तत्काल ही ढाल और तलवार हाथ में ले ली तथा वह बिना सोचे-विचारे रथ से कूद पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ९ ॥
तं क्षिप्रतरमाप्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली। करेण तस्य तं खड्गं समाच्छिद्य ननाद च॥

taṁ kṣiprataramāplutya parāmṛśyāṅgado balī।
kareṇa tasya taṁ khaḍgaṁ samācchidya nanāda ca॥

इतने ही में बलवान् अङ्गद ने शीघ्रतापूर्वक उछलकर उसे पकड़ लिया और अपने हाथ से उसकी उस तलवार को छीनकर बड़े जोर से सिंहनाद किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · १० ॥
तस्यांसफलके खड्गं निजघान ततोऽङ्गदः। यज्ञोपवीतवच्चैनं चिच्छेद कपिकुञ्जरः॥

tasyāṁsaphalake khaḍgaṁ nijaghāna tato'ṅgadaḥ।
yajñopavītavaccainaṁ ciccheda kapikuñjaraḥ॥

फिर कपिकुञ्जर अङ्गद ने उसके कंधे पर तलवार का वार किया और उसके शरीर को इस तरह चीर दिया मानो उसने यज्ञोपवीत पहन रखा हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ११ ॥
तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनः पुनः। वालिपुत्रोऽभिदुद्राव रणशीर्षे परानरीन्॥

taṁ pragṛhya mahākhaḍgaṁ vinadya ca punaḥ punaḥ।
vāliputro'bhidudrāva raṇaśīrṣe parānarīn॥

इसके बाद वालिपुत्र ने उस विशाल खड्ग को लेकर बारम्बार गर्जना करते हुए युद्ध के मुहाने पर दूसरे शत्रुओं पर धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · १२ ॥
प्रजङ्घसहितो वीरो यूपाक्षस्तु ततो बली। रथेनाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम्॥

prajaṅghasahito vīro yūpākṣastu tato balī।
rathenābhiyayau kruddho vāliputraṁ mahābalam॥

इतने ही में प्रजङ्घ को साथ लिये बलवान् वीर यूपाक्ष ने कुपित हो रथ के द्वारा महाबली वालिपुत्र पर आक्रमण किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · १३ ॥
आयसीं तु गदां गृह्य स वीरः कनकाङ्गदः। शोणिताक्षः समाश्वस्य तमेवानुपपात ह॥

āyasīṁ tu gadāṁ gṛhya sa vīraḥ kanakāṅgadaḥ।
śoṇitākṣaḥ samāśvasya tamevānupapāta ha॥

इसी बीच में सोने के बाजूबंद पहने वीर शोणिताक्ष ने अपने को सँभालकर लोहे की गदा उठायी और अङ्गद का ही पीछा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · १४ ॥
प्रजङ्घस्तु महावीरो यूपाक्षसहितो बली। गदयाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम्॥

prajaṅghastu mahāvīro yūpākṣasahito balī।
gadayābhiyayau kruddho vāliputraṁ mahābalam॥

फिर यूपाक्षसहित बलवान् महावीर प्रजङ्घ कुपित हो महाबली वालिपुत्र पर गदा लेकर चढ़ आया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · १५ ॥
तयोर्मध्ये कपिश्रेष्ठः शोणिताक्षप्रजङ्घयोः। विशाखयोर्मध्यगतः पूर्णचन्द्र इवाबभौ॥

tayormadhye kapiśreṣṭhaḥ śoṇitākṣaprajaṅghayoḥ।
viśākhayormadhyagataḥ pūrṇacandra ivābabhau॥

शोणिताक्ष और प्रजङ्घ दोनों राक्षसों के बीच में कपिश्रेष्ठ अङ्गद वैसी ही शोभा पा रहे थे, जैसे दोनों विशाखा नक्षत्रों के बीच में पूर्ण चन्द्रमा सुशोभित होते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · १६ ॥
अङ्गदं परिरक्षन्तौ मैन्दो द्विविद एव च। तस्य तस्थतुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया॥

aṅgadaṁ parirakṣantau maindo dvivida eva ca।
tasya tasthaturabhyāśe parasparadidṛkṣayā॥

उस समय मैन्द और द्विविद अङ्गद की रक्षा करने के लिये उनके निकट आकर खड़े हो गये। वे दोनों अपने-अपने योग्य विपक्षी योद्धा की तलाश भी कर रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · १७ ॥
अभिपेतुर्महाकायाः प्रतियत्ता महाबलाः। राक्षसा वानरान् रोषादसिबाणगदाधराः॥

abhipeturmahākāyāḥ pratiyattā mahābalāḥ।
rākṣasā vānarān roṣādasibāṇagadādharāḥ॥

इतने ही में तलवार, बाण और गदा धारण किये बहुत-से महाबली विशालकाय राक्षस रोषपूर्वक वानरों पर टूट पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · १८ ॥
त्रयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभी राक्षसपुंगवैः। संसक्तानां महद् युद्धमभवद् रोमहर्षणम्॥

trayāṇāṁ vānarendrāṇāṁ tribhī rākṣasapuṁgavaiḥ।
saṁsaktānāṁ mahad yuddhamabhavad romaharṣaṇam॥

ये तीन वानर-सेनापति उन तीन प्रमुख राक्षसों के साथ उलझे हुए थे। उस समय उनमें रोंगटे खड़े कर देनेवाला महान् युद्ध छिड़ गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · १९ ॥
ते तु वृक्षान् समादाय सम्प्रचिक्षिपुराहवे। खड्गेन प्रतिचिक्षेप तान् प्रजङ्घो महाबलः॥

te tu vṛkṣān samādāya sampracikṣipurāhave।
khaḍgena praticikṣepa tān prajaṅgho mahābalaḥ॥

उन तीनों वानरों ने रणभूमि में वृक्ष ले-लेकर युद्ध में निशाचरों पर चलाये, परंतु महाबली प्रजङ्घ ने अपनी तलवार से उन सब वृक्षों को काट गिराया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · २० ॥
रथानश्वान् द्रुमाञ्छैलान् प्रतिचिक्षिपुराहवे। शरौघैः प्रतिचिच्छेद तान् यूपाक्षो महाबलः॥

rathānaśvān drumāñchailān praticikṣipurāhave।
śaraughaiḥ praticiccheda tān yūpākṣo mahābalaḥ॥

तत्पश्चात् उन्होंने रणभूमि में उन राक्षसों के रथों और घोड़ों पर वृक्ष तथा पर्वतशिखर चलाये; परंतु महाबली यूपाक्ष ने अपने बाणसमूहों से उनके टुकड़े-टुकड़े कर डाले

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · २१ ॥
सृष्टान् द्विविदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्यवान्। बभञ्ज गदया मध्ये शोणिताक्षः प्रतापवान्॥

sṛṣṭān dvividamaindābhyāṁ drumānutpāṭya vīryavān।
babhañja gadayā madhye śoṇitākṣaḥ pratāpavān॥

मैन्द और द्विविद ने जिन-जिन वृक्षों को उखाड़-उखाड़कर उन राक्षसों पर चलाया था, उन सबको बल-विक्रमशाली और प्रतापी शोणिताक्ष ने गदा मारकर बीच में ही तोड़ डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · २२ ॥
उद्यम्य विपुलं खड्गं परमर्मविदारणम्। प्रजङ्घो वालिपुत्राय अभिदुद्राव वेगितः॥

udyamya vipulaṁ khaḍgaṁ paramarmavidāraṇam।
prajaṅgho vāliputrāya abhidudrāva vegitaḥ॥

तत्पश्चात् प्रजङ्घ ने शत्रुओं के मर्म को विदीर्ण करनेवाली एक बहुत बड़ी तलवार उठाकर वालिपुत्र अङ्गद पर वेगपूर्वक आक्रमण किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · २३ ॥
तमभ्याशगतं दृष्ट्वा वानरेन्द्रो महाबलः। आजघानाश्वकर्णेन द्रुमेणातिबलस्तदा॥

tamabhyāśagataṁ dṛṣṭvā vānarendro mahābalaḥ।
ājaghānāśvakarṇena drumeṇātibalastadā॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७६ · २४ ॥
बाहुं चास्य सनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना। वालिपुत्रस्य घातेन स पपात क्षितावसिः॥

bāhuṁ cāsya sanistriṁśamājaghāna sa muṣṭinā।
vāliputrasya ghātena sa papāta kṣitāvasiḥ॥

॥ २३–२४ ॥

उसे निकट आया देख अतिशय शक्तिशाली महाबली वानरराज अङ्गद ने अश्वकर्ण नामक वृक्ष से मारा। साथ ही उसकी बाँह पर, जिसमें तलवार थी, उन्होंने एक घूसा मारा। वालिपुत्र के उस आघात से वह तलवार छूटकर पृथ्वी पर जा गिरी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · २५ ॥
तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ खड्गं मुसलसंनिभम्। मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः॥

taṁ dṛṣṭvā patitaṁ bhūmau khaḍgaṁ musalasaṁnibham।
muṣṭiṁ saṁvartayāmāsa vajrakalpaṁ mahābalaḥ॥

मूसल-जैसी उस तलवार को पृथ्वी पर पड़ी देख महाबली प्रजङ्घ ने अपना वज्र के समान भयंकर मुक्का घुमाना आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · २६ ॥
स ललाटे महावीर्यमङ्गदं वानरर्षभम्। आजघान महातेजाः स मुहूर्तं चचाल ह॥

sa lalāṭe mahāvīryamaṅgadaṁ vānararṣabham।
ājaghāna mahātejāḥ sa muhūrtaṁ cacāla ha॥

उस महातेजस्वी निशाचर ने महापराक्रमी वानरशिरोमणि अङ्गद के ललाट में बड़े जोर से मुक्का मारा, जिससे अङ्गद को दो घड़ीतक चक्कर आता रहा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · २७ ॥
स संज्ञां प्राप्य तेजस्वी वालिपुत्रः प्रतापवान्। प्रजङ्घस्य शिरः कायात् पातयामास मुष्टिना॥

sa saṁjñāṁ prāpya tejasvī vāliputraḥ pratāpavān।
prajaṅghasya śiraḥ kāyāt pātayāmāsa muṣṭinā॥

इसके बाद होश में आने पर तेजस्वी और प्रतापी वालिकुमार ने प्रजङ्घ को ऐसा घूसा मारा कि उसका सिर धड़ से अलग हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · २८ ॥
स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षः पितृव्ये निहते रणे। अवरुह्य रथात् क्षिप्रं क्षीणेषुः खड्गमाददे॥

sa yūpākṣo'śrupūrṇākṣaḥ pitṛvye nihate raṇe।
avaruhya rathāt kṣipraṁ kṣīṇeṣuḥ khaḍgamādade॥

रणभूमि में अपने चाचा प्रजङ्घ के मारे जाने पर यूपाक्ष की आँखों में आँसू भर आये। उसके बाण नष्ट हो चुके थे। इसलिये तुरंत ही रथ से उतरकर उसने तलवार हाथ में ले ली

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · २९ ॥
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य यूपाक्षं द्विविदस्त्वरन्। आजघानोरसि क्रुद्धो जग्राह च बलाद् बली॥

tamāpatantaṁ samprekṣya yūpākṣaṁ dvividastvaran।
ājaghānorasi kruddho jagrāha ca balād balī॥

यूपाक्ष को आक्रमण करते देख बलवान् वीर द्विविद ने कुपित हो बड़ी फुर्ती के साथ उसकी छाती में चोट की और उसे बलपूर्वक पकड़ लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ३० ॥
गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलः। आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदं ततः॥

gṛhītaṁ bhrātaraṁ dṛṣṭvā śoṇitākṣo mahābalaḥ।
ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividaṁ tataḥ॥

भाई को पकड़ा गया देख महातेजस्वी एवं महाबली शोणिताक्ष ने द्विविद की छाती में गदा मारी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ३१ ॥
स ततोऽभिहतस्तेन चचाल च महाबलः। उद्यतां च पुनस्तस्य जहार द्विविदो गदाम्॥

sa tato'bhihatastena cacāla ca mahābalaḥ।
udyatāṁ ca punastasya jahāra dvivido gadām॥

शोणिताक्ष की मार खाकर महाबली द्विविद विचलित हो उठे। तत्पश्चात् जब उसने पुनः गदा उठायी, तब द्विविद ने झपटकर उसे छीन लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ३२ ॥
एतस्मिनन्तरे मैन्दो द्विविदाभ्याशमागमत्। यूपाक्षं ताडयामास तलेनोरसि वीर्यवान्॥

etasminantare maindo dvividābhyāśamāgamat।
yūpākṣaṁ tāḍayāmāsa talenorasi vīryavān॥

इसी बीच में पराक्रमी मैन्द भी द्विविद के पास आ गये और उन्होंने यूपाक्ष की छाती में एक थप्पड़ मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ३३ ॥
तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवंगाभ्यां तरस्विनौ। चक्रतुः समरे तीव्रमाकर्षोत्पाटनं भृशम्॥

tau śoṇitākṣayūpākṣau plavaṁgābhyāṁ tarasvinau।
cakratuḥ samare tīvramākarṣotpāṭanaṁ bhṛśam॥

वे दोनों वेगशाली वीर शोणिताक्ष और यूपाक्ष उन दोनों वानर मैन्द और द्विविद के साथ समराङ्गण में बड़ी तेजी से छीना-झपटी और पटका-पटकी करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ३४ ॥
द्विविदः शोणिताक्षं तु विददार नखैर्मुखे। निष्पिपेष स वीर्येण क्षितावाविध्य वीर्यवान्॥

dvividaḥ śoṇitākṣaṁ tu vidadāra nakhairmukhe।
niṣpipeṣa sa vīryeṇa kṣitāvāvidhya vīryavān॥

पराक्रमी द्विविद ने अपने नखों से शोणिताक्ष का मुँह नोच लिया और उसे बलपूर्वक पृथ्वी पर पटककर पीस डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ३५ ॥
यूपाक्षमभिसंक्रुद्धो मैन्दो वानरपुङ्गवः। पीडयामास बाहुभ्यां पपात स हतः क्षितौ॥

yūpākṣamabhisaṁkruddho maindo vānarapuṅgavaḥ।
pīḍayāmāsa bāhubhyāṁ papāta sa hataḥ kṣitau॥

तत्पश्चात् अत्यन्त क्रोध से भरे हुए वानरपुङ्गव मैन्द ने यूपाक्ष को अपनी दोनों बाँहों से इस तरह दबाया कि वह निष्प्राण होकर पृथ्वी पर गिर पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ३६ ॥
हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तथा। जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णात्मजो यतः॥

hatapravīrā vyathitā rākṣasendracamūstathā।
jagāmābhimukhī sā tu kumbhakarṇātmajo yataḥ॥

इन प्रमुख वीरों के मारे जाने पर राक्षसराज की सेना व्यथित हो उठी और भागकर उस ओर चली गयी, जहाँ कुम्भकर्ण का पुत्र युद्ध कर रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ३७ ॥
आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम्। अथोत्कृष्टं महावीर्यैर्लब्धलक्षैः प्लवंगमैः॥

āpatantīṁ ca vegena kumbhastāṁ sāntvayaccamūm।
athotkṛṣṭaṁ mahāvīryairlabdhalakṣaiḥ plavaṁgamaiḥ॥

वेग से भागकर आती हुई उस सेना को कुम्भ ने सान्त्वना दी। दूसरी ओर महापराक्रमी वानर युद्ध में सफल होने के कारण जोर-जोर से गर्जना करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ३८ ॥
निपातितमहावीरां दृष्ट्वा रक्षश्चमूं तदा। कुम्भः प्रचक्रे तेजस्वी रणे कर्म सुदुष्करम्॥

nipātitamahāvīrāṁ dṛṣṭvā rakṣaścamūṁ tadā।
kumbhaḥ pracakre tejasvī raṇe karma suduṣkaram॥

राक्षससेना के बड़े-बड़े वीरों को मारा गया देख तेजस्वी कुम्भ ने रणभूमि में अत्यन्त दुष्कर कर्म करना आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ३९ ॥
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः। मुमोचाशीविषप्रख्याञ्छरान् देहविदारणान्॥

sa dhanurdhanvināṁ śreṣṭhaḥ pragṛhya susamāhitaḥ।
mumocāśīviṣaprakhyāñcharān dehavidāraṇān॥

वह धनुर्धरों में श्रेष्ठ था और युद्ध में चित्त को अत्यन्त एकाग्र रखता था। उसने धनुष उठाया और शरीर को विदीर्ण करने में समर्थ एवं सर्प के समान विषैले बाणों को बरसाना आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ४० ॥
तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम्। विद्युदैरावतार्चिष्मद्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा॥

tasya tacchuśubhe bhūyaḥ saśaraṁ dhanuruttamam।
vidyudairāvatārciṣmaddvitīyendradhanuryathā॥

उसका वह बाणसहित उत्तम धनुष विद्युत् और ऐरावत की प्रभा से युक्त द्वितीय इन्द्रधनुष के समान अधिक शोभा पा रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ४१ ॥
आकर्णकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा। तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा॥

ākarṇakṛṣṭamuktena jaghāna dvividaṁ tadā।
tena hāṭakapuṅkhena patriṇā patravāsasā॥

उसने सोने के पङ्ख लगे हुए पत्रयुक्त बाणद्वारा, जो धनुष को कानतक खींचकर छोड़ा गया था, द्विविद को घायल कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ४२ ॥
सहसाभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन्। निपपात त्रिकूटाभो विह्वलन् प्लवगोत्तमः॥

sahasābhihatastena vipramuktapadaḥ sphuran।
nipapāta trikūṭābho vihvalan plavagottamaḥ॥

उसके बाण से सहसा आहत होकर त्रिकूट पर्वत के समान विशालकाय वानरश्रेष्ठ द्विविद व्याकुल हो गये और छटपटाते हुए पाँव फैलाकर पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ४३ ॥
मैन्दस्तु भ्रातरं तत्र भग्नं दृष्ट्वा महाहवे। अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य विपुलां शिलाम्॥

maindastu bhrātaraṁ tatra bhagnaṁ dṛṣṭvā mahāhave।
abhidudrāva vegena pragṛhya vipulāṁ śilām॥

उस महासमर में अपने भाई को घायल होकर गिरा देख मैन्द बहुत बड़ी शिला उठाकर वेगपूर्वक दौड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ४४ ॥
तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः। बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः॥

tāṁ śilāṁ tu pracikṣepa rākṣasāya mahābalaḥ।
bibheda tāṁ śilāṁ kumbhaḥ prasannaiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ॥

उन महाबली वीर ने वह शिला उस राक्षस पर चला दी; परंतु कुम्भ ने पाँच चमकीले बाणोंद्वारा उस शिला को टूक-टूक कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ४५ ॥
संधाय चान्यं सुमुखं शरमाशीविषोपमम्। आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम्॥

saṁdhāya cānyaṁ sumukhaṁ śaramāśīviṣopamam।
ājaghāna mahātejā vakṣasi dvividāgrajam॥

फिर विषधर सर्प के समान भयंकर और सुन्दर अग्रभागवाला दूसरा बाण धनुष पर रखा और उसके द्वारा उस महातेजस्वी वीर ने द्विविद के बड़े भाई की छाती में गहरी चोट पहुँचायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ४६ ॥
स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः। मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्च्छितः॥

sa tu tena prahāreṇa maindo vānarayūthapaḥ।
marmaṇyabhihatastena papāta bhuvi mūrcchitaḥ॥

उसके उस प्रहार से वानरयूथपति मैन्द के मर्मस्थान में भारी आघात पहुँचा और वे मूर्च्छित होकर पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ४७ ॥
अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा मथितौ तु महाबलौ। अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम्॥

aṅgado mātulau dṛṣṭvā mathitau tu mahābalau।
abhidudrāva vegena kumbhamudyatakārmukam॥

मैन्द और द्विविद अङ्गद के मामा थे। उन दोनों महाबली वीरों को घायल हुआ देख अङ्गद धनुष लेकर खड़े हुए कुम्भ के ऊपर बड़े वेग से टूटे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ४८ ॥
तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः। त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातंगमिव तोमरैः। सोऽङ्गदं बहुभिर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान्॥

tamāpatantaṁ vivyādha kumbhaḥ pañcabhirāyasaiḥ।
tribhiścānyaiḥ śitairbāṇairmātaṁgamiva tomaraiḥ।
so'ṅgadaṁ bahubhirbāṇaiḥ kumbho vivyādha vīryavān॥

उन्हें आते देख कुम्भ ने लोहे के बने हुए पाँच बाणों से घायल कर दिया। फिर तीन तीखे बाण और मारे। जैसे महावत अंकुश से मतवाले हाथी को मारता है, उसी प्रकार पराक्रमी कुम्भ ने बहुत-से बाणोंद्वारा अङ्गद को बींध डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ४९ ॥
अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः। अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते॥

akuṇṭhadhārairniśitaistīkṣṇaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ।
aṅgadaḥ pratividdhāṅgo vāliputro na kampate॥

जिनकी धारें कुण्ठित नहीं हुई थीं तथा जो सुवर्ण से विभूषित थे, ऐसे तेज और तीखे बाणों से वालिपुत्र अङ्गद का सारा शरीर छिद गया था तो भी वे कम्पित नहीं हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ५० ॥
शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह। स प्रचिच्छेद तान् सर्वान् बिभेद च पुनः शिलाः॥ कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान्।

śilāpādapavarṣāṇi tasya mūrdhni vavarṣa ha।
sa praciccheda tān sarvān bibheda ca punaḥ śilāḥ॥
kumbhakarṇātmajaḥ śrīmān vāliputrasamīritān।

उन्होंने उस राक्षस के मस्तक पर शिलाओं और वृक्षों की वर्षा आरम्भ कर दी; किंतु कुम्भकर्णकुमार श्रीमान् कुम्भ ने वालिपुत्र के चलाये हुए उन समस्त वृक्षों को काट दिया और शिलाओं को भी तोड़-फोड़ डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ५१ ॥
आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम्॥ भ्रुवौ विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम्।

āpatantaṁ ca samprekṣya kumbho vānarayūthapam॥
bhruvau vivyādha bāṇābhyāmulkābhyāmiva kuñjaram।

तत्पश्चात् वानरयूथपति अङ्गद को अपनी ओर आते देख कुम्भ ने दो बाणों से उनकी भौंहों में प्रहार किया, मानो दो उल्काओंद्वारा किसी हाथी को मारा गया हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ५२ ॥
तस्य सुस्राव रुधिरं पिहिते चास्य लोचने॥

tasya susrāva rudhiraṁ pihite cāsya locane॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७६ · ५३ ॥
अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते। सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना॥

aṅgadaḥ pāṇinā netre pidhāya rudhirokṣite।
sālamāsannamekena parijagrāha pāṇinā॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७६ · ५४ ॥
सम्पीड्योरसि सस्कन्धं करेणाभिनिवेश्य च। किंचिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथ महारणे॥

sampīḍyorasi saskandhaṁ kareṇābhiniveśya ca।
kiṁcidabhyavanamyainamunmamātha mahāraṇe॥

॥ ५२–५४ ॥

अङ्गद की भौंहों से रक्त बहने लगा और उनकी आँखें बंद हो गयीं। तब उन्होंने एक हाथ से खून से भीगी हुई अपनी दोनों आँखों को ढक लिया और दूसरे हाथ से पास ही खड़े हुए एक साल के वृक्ष को पकड़ा। फिर छाती से दबाकर तनेसहित उस वृक्ष को कुछ झुका दिया और उस महासमर में एक ही हाथ से उसे उखाड़ लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ५५ ॥
तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम्। समुत्सृजत वेगेन मिषतां सर्वरक्षसाम्॥

tamindraketupratimaṁ vṛkṣaṁ mandarasaṁnibham।
samutsṛjata vegena miṣatāṁ sarvarakṣasām॥

वह वृक्ष इन्द्रध्वज तथा मन्दराचल के समान ऊँचा था। उसे अङ्गद ने सब राक्षसों के देखते-देखते बड़े वेग से कुम्भ पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ५६ ॥
स चिच्छेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः। अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं स पपात मुमोह च॥

sa ciccheda śitairbāṇaiḥ saptabhiḥ kāyabhedanaiḥ।
aṅgado vivyathe'bhīkṣṇaṁ sa papāta mumoha ca॥

किंतु शरीर को विदीर्ण कर देनेवाले सात तीखे बाण मारकर कुम्भ ने उस सालवृक्ष के टुकड़े-टुकड़े कर डाले, इससे अङ्गद को बड़ी व्यथा हुई। वे घायल तो थे ही, गिरे और मूर्च्छित हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ५७ ॥
अङ्गदं पतितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे। दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन्॥

aṅgadaṁ patitaṁ dṛṣṭvā sīdantamiva sāgare।
durāsadaṁ hariśreṣṭhā rāghavāya nyavedayan॥

दुर्जय वीर अङ्गद को समुद्र में डूबते हुए-के समान पृथ्वी पर पड़ा देख श्रेष्ठ वानरों ने श्रीरघुनाथजी को इसकी सूचना दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ५८ ॥
रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे। व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः॥

rāmastu vyathitaṁ śrutvā vāliputraṁ mahāhave।
vyādideśa hariśreṣṭhāñjāmbavatpramukhāṁstataḥ॥

श्रीराम ने जब सुना कि वालिपुत्र अङ्गद महासमर में मूर्च्छित होकर गिरे हैं, तब उन्होंने जाम्बवान् आदि प्रमुख वानरवीरों को युद्ध के लिये जाने की आज्ञा दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ५९ ॥
ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम्। अभिपेतुः सुसंक्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम्॥

te tu vānaraśārdūlāḥ śrutvā rāmasya śāsanam।
abhipetuḥ susaṁkruddhāḥ kumbhamudyatakārmukam॥

श्रीरामचन्द्रजी का आदेश सुनकर श्रेष्ठ वानर वीर अत्यन्त कुपित हो धनुष उठाये खड़े हुए कुम्भ पर सब ओर से टूट पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ६० ॥
ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः। रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः॥

tato drumaśilāhastāḥ kopasaṁraktalocanāḥ।
rirakṣiṣanto'bhyapatannaṅgadaṁ vānararṣabhāḥ॥

वे सभी प्रमुख वानर अङ्गद की रक्षा करना चाहते थे; अतः क्रोध से लाल आँखें किये हाथों में वृक्ष और शिलाएँ लेकर उस राक्षस की ओर दौड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ६१ ॥
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः। कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः॥

jāmbavāṁśca suṣeṇaśca vegadarśī ca vānaraḥ।
kumbhakarṇātmajaṁ vīraṁ kruddhāḥ samabhidudruvuḥ॥

जाम्बवान्, सुषेण और वेगदर्शी ने कुपित हो वीर कुम्भकर्णकुमार पर धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ६२ ॥
समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान् महाबलान्। आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम्॥

samīkṣyāpatatastāṁstu vānarendrān mahābalān।
āvavāra śaraugheṇa nageneva jalāśayam॥

उन महाबली वानर-यूथपतियों को आक्रमण करते देख कुम्भ ने अपने बाणसमूहोंद्वारा उन सबको उसी तरह रोक दिया, जैसे आगे बढ़ते हुए जल-प्रवाह को मार्ग में खड़ा हुआ पर्वत रोक देता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ६३ ॥
तस्य बाणपथं प्राप्य न शेकुरपि वीक्षितुम्। वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः॥

tasya bāṇapathaṁ prāpya na śekurapi vīkṣitum।
vānarendrā mahātmāno velāmiva mahodadhiḥ॥

उसके बाणों के मार्ग में आने पर वे महामनस्वी वानर-यूथपति आगे बढ़ना तो दूर रहा उसकी ओर आँख उठाकर देख भी नहीं पाते थे। ठीक उसी तरह, जैसे महासागर अपनी तटभूमि को लाँघकर आगे नहीं जा सकता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ६४ ॥
तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान्। अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः॥

tāṁstu dṛṣṭvā harigaṇān śaravṛṣṭibhirarditān।
aṅgadaṁ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhrātṛjaṁ plavageśvaraḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७६ · ६५ ॥
अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णात्मजं रणे। शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी॥

abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇātmajaṁ raṇe।
śailasānucaraṁ nāgaṁ vegavāniva kesarī॥

॥ ६४–६५ ॥

उन सब वानरसमूहों को कुम्भ की बाणवर्षा से पीड़ित देख वानरराज सुग्रीव ने अपने भतीजे अङ्गद को पीछे करके स्वयं ही रणभूमि में कुम्भकर्णकुमार पर उसी तरह धावा किया, जैसे पर्वत के शिखर पर विचरनेवाले हाथी के ऊपर वेगवान् सिंह आक्रमण करता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ६६ ॥
उत्पाट्य च महावृक्षानश्वकर्णादिकान् बहून्। अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप स महाकपिः॥

utpāṭya ca mahāvṛkṣānaśvakarṇādikān bahūn।
anyāṁśca vividhān vṛkṣāṁścikṣepa sa mahākapiḥ॥

महाकपि सुग्रीव अश्वकर्ण आदि बड़े-बड़े वृक्ष तथा दूसरे भी नाना प्रकार के वृक्ष उखाड़कर उस राक्षस पर फेंकने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ६७ ॥
तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम्। कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः॥

tāṁ chādayantīmākāśaṁ vṛkṣavṛṣṭiṁ durāsadām।
kumbhakarṇātmajaḥ śrīmāṁściccheda svaśaraiḥ śitaiḥ॥

वृक्षों की वह वर्षा आकाश को आच्छादित किये देती थी। उसे टालना अत्यन्त कठिन हो रहा था; किंतु श्रीमान् कुम्भकर्ण ने अपने तीखे बाणों से उन सब वृक्षों को काट डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ६८ ॥
अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः। आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः। द्रुमवर्षं तु तद् भिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान्॥ वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे।

abhilakṣyeṇa tīvreṇa kumbhena niśitaiḥ śaraiḥ।
ācitāste drumā rejuryathā ghorāḥ śataghnayaḥ।
drumavarṣaṁ tu tad bhinnaṁ dṛṣṭvā kumbhena vīryavān॥
vānarādhipatiḥ śrīmān mahāsattvo na vivyathe।

लक्ष्य बेधने में सफल, तीव्र वेगशाली कुम्भ के पैने बाणों से व्याप्त हुए वे वृक्ष भयानक शतघ्नियों के समान सुशोभित होते थे। उस वृक्ष-वृष्टि को कुम्भ के द्वारा खण्डित हुई देख महान् शक्तिशाली पराक्रमी वानरराज सुग्रीव व्यथित नहीं हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ६९ ॥
स विध्यमानः सहसा सहमानस्तु ताञ्छरान्॥

sa vidhyamānaḥ sahasā sahamānastu tāñcharān॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७६ · ७० ॥
कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम्। अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम्॥ अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम्।

kumbhasya dhanurākṣipya babhañjendradhanuḥprabham।
avaplutya tataḥ śīghraṁ kṛtvā karma suduṣkaram॥
abravīt kupitaḥ kumbhaṁ bhagnaśṛṅgamiva dvipam।

॥ ६९–७० ॥

वे उसके बाणों की चोट खाते और सहते हुए सहसा उछलकर उसके रथ पर चढ़ गये और कुम्भ के इन्द्र-धनुष के समान तेजस्वी धनुष को छीनकर उन्होंने उसके टुकड़े-टुकड़े कर डाले। तत्पश्चात् वे शीघ्र ही वहाँ से नीचे कूद पड़े। यह दुष्कर कर्म करने के पश्चात् उन्होंने टूटे दाँतवाले हाथी के समान कुम्भ से कुपित होकर कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ७१ ॥
निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तदद्भुतम्॥

nikumbhāgraja vīryaṁ te bāṇavegaṁ tadadbhutam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७६ · ७२ ॥
संनतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा। प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम॥

saṁnatiśca prabhāvaśca tava vā rāvaṇasya vā।
prahlādabalivṛtraghnakuberavaruṇopama॥

॥ ७१–७२ ॥

‘निकुम्भ के बड़े भाई कुम्भ! तुम्हारा पराक्रम और तुम्हारे बाणों का वेग अद्भुत है। राक्षसों के प्रति विनय अथवा प्रवणता तथा प्रभाव या तो तुममें है या रावण में। तुम प्रह्लाद, बलि, इन्द्र, कुबेर और वरुण के समान हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ७३ ॥
एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवत्तरम्। त्वामेवैकं महाबाहुं शूलहस्तमरिंदमम्॥

ekastvamanujāto'si pitaraṁ balavattaram।
tvāmevaikaṁ mahābāhuṁ śūlahastamariṁdamam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७६ · ७४ ॥
त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः। विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्य च॥

tridaśā nātivartante jitendriyamivādhayaḥ।
vikramasva mahābuddhe karmāṇi mama paśya ca॥

॥ ७३–७४ ॥

‘केवल तुमने ही अपने अत्यन्त बलशाली पिता का अनुसरण किया है। जैसे जितेन्द्रिय पुरुष को मानसिक व्यथाएँ अभिभूत नहीं करती हैं, उसी प्रकार शत्रुओं का दमन करनेवाले एकमात्र शूलधारी तुझ महाबाहु वीर को ही देवतालोग युद्ध में परास्त नहीं कर पाते हैं। महामते! पराक्रम प्रकट करो और अब मेरे बल को भी देखो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ७५ ॥
वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान्। कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान्॥

varadānāt pitṛvyaste sahate devadānavān।
kumbhakarṇastu vīryeṇa sahate ca surāsurān॥

‘तुम्हारा पितृव्य रावण केवल वरदान के प्रभाव से देवताओं और दानवों का वेग सहन करता है। तुम्हारा पिता कुम्भकर्ण अपने बल-पराक्रम से देवताओं और असुरों का सामना करता था (परंतु तुम वरदान और पराक्रम दोनों से सम्पन्न हो)

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ७६ ॥
धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च। त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठोऽसि बलवीर्यतः॥

dhanuṣīndrajitastulyaḥ pratāpe rāvaṇasya ca।
tvamadya rakṣasāṁ loke śreṣṭho'si balavīryataḥ॥

‘तुम धनुर्विद्या में इन्द्रजित् के समान और प्रताप में रावण के तुल्य हो। राक्षसों के संसार में अब बल और पराक्रम की दृष्टि से केवल तुम्हीं श्रेष्ठ हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ७७ ॥
महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम्। अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव॥

mahāvimardaṁ samare mayā saha tavādbhutam।
adya bhūtāni paśyantu śakraśambarayoriva॥

‘आज सब प्राणी रणभूमि में इन्द्र और शम्बरासुर की भाँति मेरे साथ तुम्हारे अद्भुत महायुद्ध को देखें

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ७८ ॥
कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम्। पतिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः॥

kṛtamapratimaṁ karma darśitaṁ cāstrakauśalam।
patitā harivīrāśca tvayaite bhīmavikramāḥ॥

‘तुमने वह पराक्रम किया है, जिसकी कहीं तुलना नहीं है। तुमने अपना अस्त्र-कौशल दिखा दिया। तुम्हारे साथ युद्ध करके ये भयंकर पराक्रमी वानर वीर धराशायी हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ७९ ॥
उपालम्भभयाच्चैव नासि वीर मया हतः। कृतकर्मपरिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम्॥

upālambhabhayāccaiva nāsi vīra mayā hataḥ।
kṛtakarmapariśrānto viśrāntaḥ paśya me balam॥

‘वीर! अबतक जो मैंने तुम्हारा वध नहीं किया है, उसमें कारण है लोगों के उपालम्भ का भय—लोग यह कहकर मेरी निन्दा करते कि कुम्भ बहुत-से वीरों के साथ युद्ध करके थक गया था, उस दशा में सुग्रीव ने उसे मारा है; अतः अब तुम कुछ विश्राम कर लो, फिर मेरा बल देखो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ८० ॥
तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः। अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत॥

tena sugrīvavākyena sāvamānena mānitaḥ।
agnerājyahutasyeva tejastasyābhyavardhata॥

सुग्रीव के इस अपमानयुक्त वचनद्वारा सम्मानित हो घी की आहुति पाये हुए अग्निदेव के समान कुम्भ का तेज बढ़ गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ८१ ॥
ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा। गजाविववातीतमदौ निःश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः॥

tataḥ kumbhastu sugrīvaṁ bāhubhyāṁ jagṛhe tadā।
gajāvivavātītamadau niḥśvasantau muhurmuhuḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७६ · ८२ ॥
अन्योन्यगात्रग्रथितौ घर्षन्तावितरेतरम्। सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात्॥

anyonyagātragrathitau gharṣantāvitaretaram।
sadhūmāṁ mukhato jvālāṁ visṛjantau pariśramāt॥

॥ ८१–८२ ॥

फिर तो कुम्भ ने सुग्रीव को अपनी दोनों भुजाओं से पकड़ लिया। तत्पश्चात् वे दोनों वीर मदमत्त गजराजों की भाँति बारंबार लंबी साँस खींचते हुए एक-दूसरे से गुँथ गये। दोनों दोनों को रगड़ने लगे और दोनों ही अपने मुख से परिश्रम के कारण धूमयुक्त आग की ज्वाला-सी उगलने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ८३ ॥
तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही। व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः॥

tayoḥ pādābhighātācca nimagnā cābhavanmahī।
vyāghūrṇitataraṅgaśca cukṣubhe varuṇālayaḥ॥

उन दोनों के पैरों के आघात से धरती नीचे को धँसने लगी। झूमती हुई तरङ्गों से युक्त वरुणालय समुद्र में ज्वार-सा आ गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ८४ ॥
ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि। पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम्॥

tataḥ kumbhaṁ samutkṣipya sugrīvo lavaṇāmbhasi।
pātayāmāsa vegena darśayannudadhestalam॥

इतने ही में सुग्रीव ने कुम्भ को उठाकर बड़े वेग से समुद्र के जल में फेंक दिया। उसमें गिरते ही कुम्भ को समुद्र का निचला तल देखना पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ८५ ॥
ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः। विन्ध्यमन्दरसंकाशो विससर्प समन्ततः॥

tataḥ kumbhanipātena jalarāśiḥ samutthitaḥ।
vindhyamandarasaṁkāśo visasarpa samantataḥ॥

कुम्भ के गिरने से बड़ी भारी जलराशि ऊपर को उठी, जो विन्ध्य और मन्दराचल के समान जान पड़ी और सब ओर फैल गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ८६ ॥
ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपात्य च। आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना॥

tataḥ kumbhaḥ samutpatya sugrīvamabhipātya ca।
ājaghānorasi kruddho vajrakalpena muṣṭinā॥

इसके बाद कुम्भ पुनः उछलकर बाहर आया और क्रोधपूर्वक सुग्रीव को पटककर उनकी छाती पर उसने वज्र के समान मुक्के से प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ८७ ॥
तस्य वर्म च पुस्फोट संजज्ञे चापि शोणितम्। तस्य मुष्टिर्महावेगः प्रतिजज्ञेऽस्थिमण्डले॥

tasya varma ca pusphoṭa saṁjajñe cāpi śoṇitam।
tasya muṣṭirmahāvegaḥ pratijajñe'sthimaṇḍale॥

इससे वानरराज का कवच टूट गया और छाती से खून बहने लगा। उसका महान् वेगशाली मुक्का सुग्रीव की हड्डियों पर बड़े वेग से लगा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ८८ ॥
तस्य वेगेन तत्रासीत् तेजः प्रज्वलितं महत्। वज्रनिष्पेषसंजाता ज्वाला मेरोर्यथा गिरेः॥

tasya vegena tatrāsīt tejaḥ prajvalitaṁ mahat।
vajraniṣpeṣasaṁjātā jvālā meroryathā gireḥ॥

उसके वेग से वहाँ बड़ी भारी ज्वाला जल उठी थी, मानो मेरु पर्वत के शिखर पर वज्र के आघात से आग प्रकट हो गयी हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ८९ ॥
स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः। मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः॥

sa tatrābhihatastena sugrīvo vānararṣabhaḥ।
muṣṭiṁ saṁvartayāmāsa vajrakalpaṁ mahābalaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७६ · ९० ॥
अर्चिःसहस्रविकचरविमण्डलवर्चसम्। स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान्॥

arciḥsahasravikacaravimaṇḍalavarcasam।
sa muṣṭiṁ pātayāmāsa kumbhasyorasi vīryavān॥

॥ ८९–९० ॥

कुम्भ के द्वारा इस प्रकार आहत होने पर वानरराज महाबली परम पराक्रमी सुग्रीव ने भी अपना वज्रतुल्य मुक्का सँभाला और कुम्भ की छाती में बलपूर्वक आघात किया। उस मुक्के का तेज सहस्रों किरणों से प्रकाशित सूर्यमण्डल के समान उद्दीप्त हो रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ९१ ॥
स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशपीडितः। निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः॥

sa tu tena prahāreṇa vihvalo bhṛśapīḍitaḥ।
nipapāta tadā kumbho gatārciriva pāvakaḥ॥

उस प्रहार से कुम्भ को बड़ी पीड़ा हुई। वह व्याकुल हो बुझी हुई आग की तरह गिर पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ९२ ॥
मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः। लोहिताङ्ग इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर्यदृच्छया॥

muṣṭinābhihatastena nipapātāśu rākṣasaḥ।
lohitāṅga ivākāśād dīptaraśmiryadṛcchayā॥

सुग्रीव के मुक्के की चोट खाकर वह राक्षस आकाश से अकस्मात् गिरनेवाले मंगल की भाँति तत्काल धराशायी हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ९३ ॥
कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना। बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः॥

kumbhasya patato rūpaṁ bhagnasyorasi muṣṭinā।
babhau rudrābhipannasya yathā rūpaṁ gavāṁ pateḥ॥

मुक्के की मार से जिसका वक्षःस्थल चूर-चूर हो गया था, वह कुम्भ जब नीचे गिरने लगा, तब उसका रूप रुद्रदेव से अभिभूत हुए सूर्यदेव के समान जान पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७६ · ९४ ॥
तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण प्लवंगमानामृषभेण युद्धे। मही सशैला सवना चचाल भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश॥

tasmin hate bhīmaparākrameṇa
plavaṁgamānāmṛṣabheṇa yuddhe।
mahī saśailā savanā cacāla
bhayaṁ ca rakṣāṁsyadhikaṁ viveśa॥

भयंकर पराक्रमी वानरराज सुग्रीव के द्वारा युद्ध में उस निशाचर के मारे जाने पर पर्वत और वनोंसहित सारी पृथ्वी काँपने लगी और राक्षसों के हृदय में अत्यन्त भय समा गया

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः॥ ७६ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें छिहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ७६ ॥