वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ७५ · ६९ श्लोकाःSarga 75 · 69 ślokas

लङ्कापुरीका दहन तथा राक्षसों और वानरोंका भयंकर युद्ध

॥ ६ · ७५ · १ ॥
ततोऽब्रवीन्महातेजाः सुग्रीवो वानरेश्वरः। अर्थ्यं विज्ञापयंश्चापि हनूमन्तमिदं वचः॥

tato'bravīnmahātejāḥ sugrīvo vānareśvaraḥ।
arthyaṁ vijñāpayaṁścāpi hanūmantamidaṁ vacaḥ॥

तदनन्तर महातेजस्वी वानरराज सुग्रीव ने हनुमान्जी से आगे का कर्तव्य सूचित करने के लिये कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · २ ॥
यतो हतः कुम्भकर्णः कुमाराश्च निषूदिताः। नेदानीमुपनिर्हारं रावणो दातुमर्हति॥

yato hataḥ kumbhakarṇaḥ kumārāśca niṣūditāḥ।
nedānīmupanirhāraṁ rāvaṇo dātumarhati॥

‘कुम्भकर्ण मारा गया। राक्षसराज के पुत्रों का भी संहार हो गया; अतः अब रावण लङ्कापुरी की रक्षा का कोई प्रबन्ध नहीं कर सकता

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ३ ॥
ये ये महाबलाः सन्ति लघवश्च प्लवंगमाः। लङ्कामभिपतन्त्वाशु गृह्योल्काः प्लवगर्षभाः॥

ye ye mahābalāḥ santi laghavaśca plavaṁgamāḥ।
laṅkāmabhipatantvāśu gṛhyolkāḥ plavagarṣabhāḥ॥

‘इसलिये अपनी सेना में जो-जो महाबली और शीघ्रगामी वानर हों, वे सब-के-सब मशाल ले-लेकर शीघ्र ही लङ्कापुरी पर धावा करें’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ४ ॥
ततोऽस्तं गत आदित्ये रौद्रे तस्मिन् निशामुखे। लङ्कामभिमुखाः सोल्का जग्मुस्ते प्लवगर्षभाः॥

tato'staṁ gata āditye raudre tasmin niśāmukhe।
laṅkāmabhimukhāḥ solkā jagmuste plavagarṣabhāḥ॥

सुग्रीव की इस आज्ञा के अनुसार सूर्यास्त होने पर भयङ्कर प्रदोषकाल में वे सभी श्रेष्ठ वानर मशाल हाथ में ले-लेकर लङ्का की ओर चले

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ५ ॥
उल्काहस्तैर्हरिगणैः सर्वतः समभिद्रुताः। आरक्षस्था विरूपाक्षाः सहसा विप्रदुद्रुवुः॥

ulkāhastairharigaṇaiḥ sarvataḥ samabhidrutāḥ।
ārakṣasthā virūpākṣāḥ sahasā vipradudruvuḥ॥

जब उल्काधारी वानरों ने सब ओर से आक्रमण किया, तब द्वार-रक्षा के काम में नियुक्त हुए राक्षस सहसा भाग खड़े हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ६ ॥
गोपुराट्टप्रतोलीषु चर्यासु विविधासु च। प्रासादेषु च संहृष्टाः ससृजुस्ते हुताशनम्॥

gopurāṭṭapratolīṣu caryāsu vividhāsu ca।
prāsādeṣu ca saṁhṛṣṭāḥ sasṛjuste hutāśanam॥

वे गोपुरों (दरवाजों), अट्टालिकाओं, सड़कों, नाना प्रकार की गलियों और महलों में भी बड़े हर्ष के साथ आग लगाने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ७ ॥
तेषां गृहसहस्राणि ददाह हुतभुक् तदा। प्रासादाः पर्वताकाराः पतन्ति धरणीतले॥

teṣāṁ gṛhasahasrāṇi dadāha hutabhuk tadā।
prāsādāḥ parvatākārāḥ patanti dharaṇītale॥

वानरों की लगायी हुई वह आग उस समय सहस्रों घरों को जलाने लगी। पर्वताकार प्रासाद धराशायी होने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ८ ॥
अगुरुर्दह्यते तत्र परं चैव सुचन्दनम्। मौक्तिका मणयः स्निग्धा वज्रं चापि प्रवालकम्॥

agururdahyate tatra paraṁ caiva sucandanam।
mauktikā maṇayaḥ snigdhā vajraṁ cāpi pravālakam॥

कहीं अगुरु जल रहा था तो कहीं परम उत्तम चन्दन। मोती, स्निग्धमणि, हीरे और मूँगे भी दग्ध हो रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ९ ॥
क्षौमं च दह्यते तत्र कौशेयं चापि शोभनम्। आविकं विविधं चौर्णं काञ्चनं भाण्डमायुधम्॥

kṣaumaṁ ca dahyate tatra kauśeyaṁ cāpi śobhanam।
āvikaṁ vividhaṁ caurṇaṁ kāñcanaṁ bhāṇḍamāyudham॥

वहाँ क्षौम (अलसी या सन के रेशों से बना हुआ वस्त्र) भी जलता था और सुन्दर रेशमी वस्त्र भी। भेड़ के रोएँ का कम्बल, नाना प्रकार का ऊनी वस्त्र, सोने के आभूषण और अस्त्र-शस्त्र भी जल रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · १० ॥
नानाविकृतसंस्थानं वाजिभाण्डपरिच्छदम्। गजग्रैवेयकक्ष्याश्च रथभाण्डांश्च संस्कृतान्॥

nānāvikṛtasaṁsthānaṁ vājibhāṇḍaparicchadam।
gajagraiveyakakṣyāśca rathabhāṇḍāṁśca saṁskṛtān॥

घोड़ों के गहने, जीन आदि उपकरण जो अनेक प्रकार और विचित्र आकार के थे, दग्ध हो रहे थे। हाथी के गले का आभूषण, उसे कसने के लिये रस्से तथा रथों के उपकरण, जो सुन्दर बने हुए थे, सब-के-सब आग में जलकर भस्म हो रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ११ ॥
तनुत्राणि च योधानां हस्त्यश्वानां च वर्म च। खड्गा धनूंषि ज्याबाणास्तोमराङ्कुशशक्तयः॥

tanutrāṇi ca yodhānāṁ hastyaśvānāṁ ca varma ca।
khaḍgā dhanūṁṣi jyābāṇāstomarāṅkuśaśaktayaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७५ · १२ ॥
रोमजं वालजं चर्म व्याघ्रजं चाण्डजं बहु। मुक्तामणिविचित्रांश्च प्रासादांश्च समन्ततः॥ विविधानस्त्रसंघातानग्निर्दहति तत्र वै।

romajaṁ vālajaṁ carma vyāghrajaṁ cāṇḍajaṁ bahu।
muktāmaṇivicitrāṁśca prāsādāṁśca samantataḥ॥
vividhānastrasaṁghātānagnirdahati tatra vai।

॥ ११–१२ ॥

योद्धाओं के कवच, हाथी और घोड़ों के बख्तर, खड्ग, धनुष, प्रत्यञ्चा, बाण, तोमर, अंकुश, शक्ति, रोमज (कम्बल आदि), वालज (चँवर आदि), आसनोपयोगी व्याघ्रचर्म, अण्डज (कस्तूरी आदि), मोती और मणियों से जटित विचित्र महल तथा नाना प्रकार के अस्त्रसमूह—इन सबको सब ओर फैली हुई आग जला रही थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · १३ ॥
नानाविधान् गृहांश्चित्रान् ददाह हुतभुक् तदा॥

nānāvidhān gṛhāṁścitrān dadāha hutabhuk tadā॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७५ · १४ ॥
आवासान् राक्षसानां च सर्वेषां गृहगृध्नुनाम्। हेमचित्रतनुत्राणां स्रग्भाण्डाम्बरधारिणाम्॥

āvāsān rākṣasānāṁ ca sarveṣāṁ gṛhagṛdhnunām।
hemacitratanutrāṇāṁ sragbhāṇḍāmbaradhāriṇām॥

॥ १३–१४ ॥

उस समय अग्निदेव ने नाना प्रकार के विचित्र गृहों को दग्ध करना आरम्भ किया। जो घरों में आसक्त थे, सोने के विचित्र कवच धारण किये हुए थे तथा हार, आभूषण और वस्त्रों से विभूषित थे, उन सभी राक्षसों के आवासस्थान आग की लपटों में आ गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · १५ ॥
सीधुपानचलाक्षाणां मदविह्वलगामिनाम्। कान्तालम्बितवस्त्राणां शत्रुसंजातमन्युनाम्॥

sīdhupānacalākṣāṇāṁ madavihvalagāminām।
kāntālambitavastrāṇāṁ śatrusaṁjātamanyunām॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७५ · १६ ॥
गदाशूलासिहस्तानां खादतां पिबतामपि। शयनेषु महार्हेषु प्रसुप्तानां प्रियैः सह॥

gadāśūlāsihastānāṁ khādatāṁ pibatāmapi।
śayaneṣu mahārheṣu prasuptānāṁ priyaiḥ saha॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७५ · १७ ॥
त्रस्तानां गच्छतां तूर्णं पुत्रानादाय सर्वतः। तेषां शतसहस्राणि तदा लङ्कानिवासिनाम्॥ अदहत् पावकस्तत्र जज्वाल च पुनः पुनः।

trastānāṁ gacchatāṁ tūrṇaṁ putrānādāya sarvataḥ।
teṣāṁ śatasahasrāṇi tadā laṅkānivāsinām॥
adahat pāvakastatra jajvāla ca punaḥ punaḥ।

॥ १५–१७ ॥

मदिरापान से जिनके नेत्र चञ्चल हो रहे थे, जो नशे से विह्वल हो लड़खड़ाते हुए चलते थे, जिनके वस्त्रों को उनकी प्रेयसी स्त्रियों ने पकड़ रखा था, जो शत्रुओं पर कुपित थे, जिनके हाथों में गदा, खड्ग और शूल शोभा पा रहे थे, जो खाने-पीने में लगे थे, जो बहुमूल्य शय्याओं पर अपनी प्राणवल्लभाओं के संग शयन कर रहे थे तथा जो आग से भयभीत हो अपने पुत्रों को गोद में लेकर सब ओर तीव्रगति से भाग रहे थे, ऐसे लाखों लङ्कानिवासियों को उस समय अग्नि ने जलाकर भस्म कर दिया। वह आग वहाँ रह-रहकर पुनः प्रज्वलित हो उठती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · १८ ॥
सारवन्ति महार्हाणि गम्भीरगुणवन्ति च॥

sāravanti mahārhāṇi gambhīraguṇavanti ca॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७५ · १९ ॥
हेमचन्द्रार्धचन्द्राणि चन्द्रशालोन्नतानि च। तत्र चित्रगवाक्षाणि साधिष्ठानानि सर्वशः॥

hemacandrārdhacandrāṇi candraśālonnatāni ca।
tatra citragavākṣāṇi sādhiṣṭhānāni sarvaśaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७५ · २० ॥
मणिविद्रुमचित्राणि स्पृशन्तीव दिवाकरम्। क्रौञ्चबर्हिणवीणानां भूषणानां च निःस्वनैः॥ नादितान्यचलाभानि वेश्मान्यग्निर्ददाह सः।

maṇividrumacitrāṇi spṛśantīva divākaram।
krauñcabarhiṇavīṇānāṁ bhūṣaṇānāṁ ca niḥsvanaiḥ॥
nāditānyacalābhāni veśmānyagnirdadāha saḥ।

॥ १८–२० ॥

जो बहुत मजबूत और बहुमूल्य बने हुए थे, गाम्भीर्य गुणों से युक्त थे—अनेकानेक ड्योढ़ियों, परकोटों, आन्तरिक गृहों, द्वारों और उपद्वारों के कारण दुर्गम प्रतीत होते थे, जो सुवर्णनिर्मित अर्धचन्द्र अथवा पूर्णचन्द्र के आकार में बने हुए थे, अट्टालिकाओं के कारण बहुत ऊँचे दिखायी देते थे, विचित्र झरोखे जिनकी शोभा बढ़ाते थे, जिनमें सब ओर सोने-बैठने के लिये शय्या-आसन आदि सुसज्जित थे, मणियों और मूँगों से जटित होने के कारण जिनकी विचित्र शोभा हो रही थी, जो अपनी ऊँचाई से सूर्यदेव का स्पर्श-सा कर रहे थे, जिनमें क्रौञ्च और मोरों के कलरव, वीणा की मधुर-ध्वनि तथा भूषणों की झनकारें गूँज रही थीं और जो पर्वताकार दिखायी देते थे, उन सभी गृहों को प्रज्वलित आग ने जला दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · २१ ॥
ज्वलनेन परीतानि तोरणानि चकाशिरे॥ विद्युद्भिरिव नद्धानि मेघजालानि घर्मगे।

jvalanena parītāni toraṇāni cakāśire॥
vidyudbhiriva naddhāni meghajālāni gharmage।

आग से घिरे हुए लङ्का के बाहरी दरवाजे ग्रीष्मऋतु में विद्युन्मालामण्डित मेघसमूहों के समान प्रकाशित होते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · २२ ॥
ज्वलनेन परीतानि गृहाणि प्रचकाशिरे॥ दावाग्निदीप्तानि यथा शिखराणि महागिरेः।

jvalanena parītāni gṛhāṇi pracakāśire॥
dāvāgnidīptāni yathā śikharāṇi mahāgireḥ।

अग्नि की लपटों में लिपटे हुए लङ्कापुरी के मकान दावाग्नि से दग्ध होते हुए बड़े-बड़े पर्वतों के शिखरों के समान जान पड़ते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · २३ ॥
विमानेषु प्रसुप्ताश्च दह्यमाना वराङ्गनाः॥ त्यक्ताभरणसंयोगा हाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः।

vimāneṣu prasuptāśca dahyamānā varāṅganāḥ॥
tyaktābharaṇasaṁyogā hāhetyuccairvicukruśuḥ।

सतमहले भवनों में सोयी हुई सुन्दरियाँ जब आग से दग्ध होने लगीं, उस समय सारे आभूषणों को फेंककर हाय-हाय करती हुई उच्च स्वर से चीत्कार करने लगीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · २४ ॥
तत्र चाग्निपरीतानि निपेतुर्भवनान्यपि॥ वज्रिवज्रहतानीव शिखराणि महागिरेः।

tatra cāgniparītāni nipeturbhavanānyapi॥
vajrivajrahatānīva śikharāṇi mahāgireḥ।

वहाँ आग की लपेट में आये हुए कितने ही भवन इन्द्र के वज्र के मारे हुए महान् पर्वतों के शिखरों के समान धराशायी हो रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · २५ ॥
तानि निर्दह्यमानानि दूरतः प्रचकाशिरे॥ हिमवच्छिखराणीव दह्यमानानि सर्वशः।

tāni nirdahyamānāni dūrataḥ pracakāśire॥
himavacchikharāṇīva dahyamānāni sarvaśaḥ।

वे जलते हुए गगनचुम्बी भवन दूर से ऐसे जान पड़ते थे, मानो हिमालय के शिखर सब ओर से दग्ध हो रहे हों

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · २६ ॥
हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्च ज्वालाप्रज्वलितैरपि॥ रात्रौ सा दृश्यते लङ्का पुष्पितैरिव किंशुकैः।

harmyāgrairdahyamānaiśca jvālāprajvalitairapi॥
rātrau sā dṛśyate laṅkā puṣpitairiva kiṁśukaiḥ।

अट्टालिकाओं के जलते हुए शिखर उठती हुई ज्वालाओं से आवेष्टित हो रहे थे। रात्रि में उनसे उपलक्षित हुई लङ्कापुरी खिले हुए पलाश-पुष्पों से युक्त-सी दिखायी देती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · २७ ॥
हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तैर्मुक्तैश्च तुरगैरपि। बभूव लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राह इवार्णवः॥

hastyadhyakṣairgajairmuktairmuktaiśca turagairapi।
babhūva laṅkā lokānte bhrāntagrāha ivārṇavaḥ॥

हाथियों के अध्यक्षों ने हाथियों को और अश्वाध्यक्षों ने अश्वों को भी खोल दिया था। वे वहाँ इधर-उधर भाग रहे थे, इससे लङ्कापुरी प्रलयकाल में भ्रान्त होकर घूमते हुए ग्राहों से युक्त महासागर के समान प्रतीत होती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · २८ ॥
अश्वं मुक्तं गजो दृष्ट्वा क्वचिद् भीतोऽपसर्पति। भीतो भीतं गजं दृष्ट्वा क्वचिदश्वो निवर्तते॥

aśvaṁ muktaṁ gajo dṛṣṭvā kvacid bhīto'pasarpati।
bhīto bhītaṁ gajaṁ dṛṣṭvā kvacidaśvo nivartate॥

कहीं खुले हुए घोड़े को देखकर हाथी भयभीत होकर भागता था और कहीं डरे हुए हाथी को देखकर भी घोड़ा भागने लगता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · २९ ॥
लङ्कायां दह्यमानायां शुशुभे च महोदधिः। छायासंसक्तसलिलो लोहितोद इवार्णवः॥

laṅkāyāṁ dahyamānāyāṁ śuśubhe ca mahodadhiḥ।
chāyāsaṁsaktasalilo lohitoda ivārṇavaḥ॥

लङ्कापुरी के जलते समय समुद्र में आग की ज्वाला का प्रतिबिम्ब पड़ रहा था, जिससे वह महासागर लाल पानी से युक्त लालसागर के समान शोभा पाता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ३० ॥
सा बभूव मुहूर्तेन हरिभिर्दीपिता पुरी। लोकस्यास्य क्षये घोरे प्रदीप्तेव वसुन्धरा॥

sā babhūva muhūrtena haribhirdīpitā purī।
lokasyāsya kṣaye ghore pradīpteva vasundharā॥

वानरोंद्वारा जिसमें आग लगायी गयी थी, वह लङ्कापुरी दो ही घड़ी में संसार के घोर संहार के समय दग्ध हुई पृथ्वी के समान प्रतीत होने लगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ३१ ॥
नारीजनस्य धूमेन व्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः। स्वनो ज्वलनतप्तस्य शुश्रुवे शतयोजनम्॥

nārījanasya dhūmena vyāptasyoccairvineduṣaḥ।
svano jvalanataptasya śuśruve śatayojanam॥

धूएँ से आच्छादित और आग से संतप्त होकर उच्च स्वर से आर्तनाद करती हुई लङ्का की नारियों का करुण क्रन्दन सौ योजन दूरतक सुनायी देता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ३२ ॥
प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान् निर्गतान् बहिः। सहसा ह्युत्पतन्ति स्म हरयोऽथ युयुत्सवः॥

pradagdhakāyānaparān rākṣasān nirgatān bahiḥ।
sahasā hyutpatanti sma harayo'tha yuyutsavaḥ॥

जिनके शरीर जल गये थे, ऐसे जो-जो राक्षस नगर से बाहर निकलते, उनके ऊपर युद्ध की इच्छावाले वानर सहसा टूट पड़ते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ३३ ॥
उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निःस्वनम्। दिशो दश समुद्रं च पृथिवीं च व्यनादयत्॥

udghuṣṭaṁ vānarāṇāṁ ca rākṣasānāṁ ca niḥsvanam।
diśo daśa samudraṁ ca pṛthivīṁ ca vyanādayat॥

वानरों की गर्जना और राक्षसों के आर्तनाद से दसों दिशाएँ, समुद्र और पृथ्वी गूँज उठीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ३४ ॥
विशल्यौ च महात्मानौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ। असम्भ्रान्तौ जगृहतुस्ते उभे धनुषी वरे॥

viśalyau ca mahātmānau tāvubhau rāmalakṣmaṇau।
asambhrāntau jagṛhatuste ubhe dhanuṣī vare॥

इधर बाण निकल जाने से स्वस्थ हुए दोनों भाई महात्मा श्रीराम और लक्ष्मण ने बिना किसी घबराहट के अपने श्रेष्ठ धनुष उठाये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ३५ ॥
ततो विस्फारयामास रामश्च धनुरुत्तमम्। बभूव तुमुलः शब्दो राक्षसानां भयावहः॥

tato visphārayāmāsa rāmaśca dhanuruttamam।
babhūva tumulaḥ śabdo rākṣasānāṁ bhayāvahaḥ॥

उस समय श्रीराम ने अपने उत्तम धनुष को खींचा, उससे भयंकर टंकार प्रकट हुई, जो राक्षसों को भयभीत कर देनेवाली थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ३६ ॥
अशोभत तदा रामो धनुर्विंस्फारयन् महत्। भगवानिव संक्रुद्धो भवो वेदमयं धनुः॥

aśobhata tadā rāmo dhanurviṁsphārayan mahat।
bhagavāniva saṁkruddho bhavo vedamayaṁ dhanuḥ॥

श्रीरामचन्द्रजी अपने विशाल धनुष को खींचते हुए उसी तरह शोभा पा रहे थे, जैसे त्रिपुरासुर पर कुपित हो भगवान् शंकर अपने वेदमय धनुष की टंकार करते हुए सुशोभित हुए थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ३७ ॥
उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निःस्वनम्। ज्याशब्दस्तावुभौ शब्दावति रामस्य शुश्रुवे॥

udghuṣṭaṁ vānarāṇāṁ ca rākṣasānāṁ ca niḥsvanam।
jyāśabdastāvubhau śabdāvati rāmasya śuśruve॥

वानरों की गर्जना तथा राक्षसों के कोलाहल—इन दोनों प्रकार के शब्दों से भी ऊपर उठकर श्रीराम के धनुष की टंकार सुनायी पड़ती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ३८ ॥
वानरोद्घुष्टघोषश्च राक्षसानां च निःस्वनः। ज्याशब्दश्चापि रामस्य त्रयं व्याप दिशो दश॥

vānarodghuṣṭaghoṣaśca rākṣasānāṁ ca niḥsvanaḥ।
jyāśabdaścāpi rāmasya trayaṁ vyāpa diśo daśa॥

वानरों की गर्जना, राक्षसों का कोलाहल और श्रीराम के धनुष की टंकार—ये तीनों प्रकार के शब्द दसों दिशाओं में व्याप्त हो रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ३९ ॥
तस्य कार्मुकनिर्मुक्तैः शरैस्तत्पुरगोपुरम्। कैलासशृङ्गप्रतिमं विकीर्णमभवद् भुवि॥

tasya kārmukanirmuktaiḥ śaraistatpuragopuram।
kailāsaśṛṅgapratimaṁ vikīrṇamabhavad bhuvi॥

भगवान् श्रीराम के धनुष से छूटे हुए बाणोंद्वारा लङ्कापुरी का वह नगरद्वार, जो कैलास-शिखर के समान ऊँचा था, टूट-फूटकर भूतल पर बिखर गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ४० ॥
ततो रामशरान् दृष्ट्वा विमानेषु गृहेषु च। संनाहो राक्षसेन्द्राणां तुमुलः समपद्यत॥

tato rāmaśarān dṛṣṭvā vimāneṣu gṛheṣu ca।
saṁnāho rākṣasendrāṇāṁ tumulaḥ samapadyata॥

सतमहले मकानों तथा अन्य गृहों पर गिरते हुए श्रीराम के बाणों को देखकर राक्षसपतियों ने युद्ध के लिये बड़ी भयंकर तैयारी की

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ४१ ॥
तेषां संनह्यमानानां सिंहनादं च कुर्वताम्। शर्वरी राक्षसेन्द्राणां रौद्रीव समपद्यत॥

teṣāṁ saṁnahyamānānāṁ siṁhanādaṁ ca kurvatām।
śarvarī rākṣasendrāṇāṁ raudrīva samapadyata॥

कमर कसकर और कवच आदि बाँधकर युद्ध के लिये तैयार होते तथा सिंहनाद करते हुए उन राक्षसपतियों के लिये वह रात कालरात्रि के समान प्राप्त हुई थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ४२ ॥
आदिष्टा वानरेन्द्रास्ते सुग्रीवेण महात्मना। आसन्नं द्वारमासाद्य युध्यध्वं च प्लवंगमाः॥

ādiṣṭā vānarendrāste sugrīveṇa mahātmanā।
āsannaṁ dvāramāsādya yudhyadhvaṁ ca plavaṁgamāḥ॥

उस समय महात्मा सुग्रीव ने प्रधान-प्रधान वानरों को यह आज्ञा दी—‘वानरवीरो! तुम सब लोग अपने-अपने निकटवर्ती द्वार पर जाकर युद्ध करो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ४३ ॥
यश्च वो वितथं कुर्यात् तत्र तत्राप्युपस्थितः। स हन्तव्योऽभिसम्प्लुत्य राजशासनदूषकः॥

yaśca vo vitathaṁ kuryāt tatra tatrāpyupasthitaḥ।
sa hantavyo'bhisamplutya rājaśāsanadūṣakaḥ॥

‘तुमलोगों में से जो वहाँ-वहाँ युद्धभूमि में उपस्थित होकर भी मेरे आदेश का पालन न करे—युद्ध से मुँह मोड़कर भाग जाय, उसे तुम सब लोग पकड़कर मार डालना; क्योंकि वह राजाज्ञा का उल्लङ्घन करनेवाला होगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ४४ ॥
तेषु वानरमुख्येषु दीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु। स्थितेषु द्वारमाश्रित्य रावणं क्रोध आविशत्॥

teṣu vānaramukhyeṣu dīptolkojjvalapāṇiṣu।
sthiteṣu dvāramāśritya rāvaṇaṁ krodha āviśat॥

सुग्रीव की इस आज्ञा के अनुसार जब मुख्य-मुख्य वानर जलते मशाल हाथ में लिये नगरद्वार पर जाकर डट गये, तब रावण को बड़ा क्रोध हुआ

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ४५ ॥
तस्य जृम्भितविक्षेपाद् व्यामिश्रा वै दिशो दश। रूपवानिव रुद्रस्य मन्युर्गात्रेष्वदृश्यत॥

tasya jṛmbhitavikṣepād vyāmiśrā vai diśo daśa।
rūpavāniva rudrasya manyurgātreṣvadṛśyata॥

उसने अँगड़ाई लेकर जो अङ्गों का संचालन किया, उससे दसों दिशाएँ व्याकुल हो उठीं। वह कालरुद्र के अङ्गों में प्रकट हुए मूर्तिमान् क्रोध की भाँति दिखायी देने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ४६ ॥
स कुम्भं च निकुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ। प्रेषयामास संक्रुद्धो राक्षसैर्बहुभिः सह॥

sa kumbhaṁ ca nikumbhaṁ ca kumbhakarṇātmajāvubhau।
preṣayāmāsa saṁkruddho rākṣasairbahubhiḥ saha॥

क्रोध से भरे हुए रावण ने कुम्भकर्ण के दो पुत्र कुम्भ और निकुम्भ को बहुत-से राक्षसों के साथ भेजा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ४७ ॥
यूपाक्षः शोणिताक्षश्च प्रजङ्घः कम्पनस्तथा। निर्ययुः कौम्भकर्णिभ्यां सह रावणशासनात्॥

yūpākṣaḥ śoṇitākṣaśca prajaṅghaḥ kampanastathā।
niryayuḥ kaumbhakarṇibhyāṁ saha rāvaṇaśāsanāt॥

रावण की आज्ञा से यूपाक्ष, शोणिताक्ष, प्रजङ्घ और कम्पन भी कुम्भकर्ण के दोनों पुत्रों के साथ-साथ युद्ध के लिये निकले

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ४८ ॥
शशास चैव तान् सर्वान् राक्षसान् स महाबलान्। राक्षसा गच्छताद्यैव सिंहनादं च नादयन्॥

śaśāsa caiva tān sarvān rākṣasān sa mahābalān।
rākṣasā gacchatādyaiva siṁhanādaṁ ca nādayan॥

उस समय सिंह के समान दहाड़ते हुए रावण ने उन समस्त महाबली राक्षसों को आदेश दिया—‘वीर निशाचरो! इसी रात में तुमलोग युद्ध के लिये जाओ’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ४९ ॥
ततस्तु चोदितास्तेन राक्षसा ज्वलितायुधाः। लङ्काया निर्ययुर्वीराः प्रणदन्तः पुनः पुनः॥

tatastu coditāstena rākṣasā jvalitāyudhāḥ।
laṅkāyā niryayurvīrāḥ praṇadantaḥ punaḥ punaḥ॥

राक्षसराज की आज्ञा पाकर वे वीर राक्षस हाथों में चमकीले अस्त्र-शस्त्र लिये बार-बार गर्जना करते हुए लङ्कापुरी से बाहर निकले

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ५० ॥
रक्षसां भूषणस्थाभिर्भाभिः स्वाभिश्च सर्वशः। चक्रुस्ते सप्रभं व्योम हरयश्चाग्निभिः सह॥

rakṣasāṁ bhūṣaṇasthābhirbhābhiḥ svābhiśca sarvaśaḥ।
cakruste saprabhaṁ vyoma harayaścāgnibhiḥ saha॥

राक्षसों ने अपने आभूषणों की तथा अपनी प्रभा से और वानरों ने मशाल की आग से वहाँ के आकाश को प्रकाश से परिपूर्ण कर दिया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ५१ ॥
तत्र ताराधिपस्याभा ताराणां भा तथैव च। तयोराभरणाभा च ज्वलिता द्यामभासयत्॥

tatra tārādhipasyābhā tārāṇāṁ bhā tathaiva ca।
tayorābharaṇābhā ca jvalitā dyāmabhāsayat॥

चन्द्रमा की, नक्षत्रों की और उन दोनों सेनाओं के आभूषणों की प्रज्वलित प्रभा ने आकाश को प्रकाशित कर दिया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ५२ ॥
चन्द्राभा भूषणाभा च ग्रहाणां ज्वलतां च भा। हरिराक्षससैन्यानि भ्राजयामास सर्वतः॥

candrābhā bhūṣaṇābhā ca grahāṇāṁ jvalatāṁ ca bhā।
harirākṣasasainyāni bhrājayāmāsa sarvataḥ॥

चन्द्रमा की चाँदनी, आभूषणों की प्रभा तथा प्रकाशमान ग्रहों की दीप्ति ने सब ओर से राक्षसों और वानरों की सेनाओं को उद्भासित कर रखा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ५३ ॥
तत्र चार्धप्रदीप्तानां गृहाणां सागरः पुनः। भाभिः संसक्तसलिलश्चलोर्मिः शुशुभेऽधिकम्॥

tatra cārdhapradīptānāṁ gṛhāṇāṁ sāgaraḥ punaḥ।
bhābhiḥ saṁsaktasalilaścalormiḥ śuśubhe'dhikam॥

लङ्का के अधजल गृहों की प्रभा का जल में प्रतिबिम्ब पड़ने से चञ्चल लहरोंवाला समुद्र अधिक शोभा पा रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ५४ ॥
पताकाध्वजसंयुक्तमुत्तमासिपरश्वधम्। भीमाश्वरथमातङ्गं नानापत्तिसमाकुलम्॥

patākādhvajasaṁyuktamuttamāsiparaśvadham।
bhīmāśvarathamātaṅgaṁ nānāpattisamākulam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७५ · ५५ ॥
दीप्तशूलगदाखड्गप्रासतोमरकार्मुकम्। तद् राक्षसबलं भीमं घोरविक्रमपौरुषम्॥

dīptaśūlagadākhaḍgaprāsatomarakārmukam।
tad rākṣasabalaṁ bhīmaṁ ghoravikramapauruṣam॥

॥ ५४–५५ ॥

राक्षसों की वह भयंकर सेना ध्वजा-पताकाओं से सुशोभित थी। सैनिकों के हाथों में उत्तम खड्ग और फरसे चमक रहे थे। भयानक घोड़े, रथ और हाथियों से एवं नाना प्रकार के पैदल सैनिकों से वह लैस थी। चमकते हुए शूल, गदा, तलवार, भाले, तोमर और धनुष आदि से युक्त हुई वह सेना भयानक विक्रम एवं पुरुषार्थ प्रकट करनेवाली थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ५६ ॥
ददृशे ज्वलितप्रासं किङ्किणीशतनादितम्। हेमजालाचितभुजं व्यावेष्टितपरश्वधम्॥

dadṛśe jvalitaprāsaṁ kiṅkiṇīśatanāditam।
hemajālācitabhujaṁ vyāveṣṭitaparaśvadham॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७५ · ५७ ॥
व्याघूर्णितमहाशस्त्रं बाणसंसक्तकार्मुकम्। गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम्॥ घोरं शूरजनाकीर्णं महाम्बुधरनिःस्वनम्।

vyāghūrṇitamahāśastraṁ bāṇasaṁsaktakārmukam।
gandhamālyamadhūtsekasammoditamahānilam॥
ghoraṁ śūrajanākīrṇaṁ mahāmbudharaniḥsvanam।

॥ ५६–५७ ॥

उस सेना में भाले चमक रहे थे। सैकड़ों घुँघुरुओं का झंकार सुनायी पड़ता था। सैनिकों की भुजाओं में सोने के आभूषण बँधे हुए थे। उनके द्वारा फरसे चलाये जा रहे थे, बड़े-बड़े शस्त्र घुमाये जाते थे। धनुष पर बाणों का संधान किया जाता था। चन्दन, पुष्पमाला और मधु की अधिकता से वहाँ के महान् वातावरण में अनुपम गन्ध छा रही थी। वह सेना शूरवीरों से व्याप्त तथा महान् मेघों की गर्जना के समान सिंहनाद से निनादित होने के कारण भयंकर दिखायी देती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ५८ ॥
तद् दृष्ट्वा बलमायातं राक्षसानां दुरासदम्॥ संचचाल प्लवंगानां बलमुच्चैर्ननाद च।

tad dṛṣṭvā balamāyātaṁ rākṣasānāṁ durāsadam॥
saṁcacāla plavaṁgānāṁ balamuccairnanāda ca।

राक्षसों की उस दुर्जय सेना को आती देख वानरसेना आगे बढ़ी और उच्च स्वर से गर्जना करने लगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ५९ ॥
जवेनाप्लुत्य च पुनस्तद् बलं रक्षसां महत्॥ अभ्ययात् प्रत्यरिबलं पतंगा इव पावकम्।

javenāplutya ca punastad balaṁ rakṣasāṁ mahat॥
abhyayāt pratyaribalaṁ pataṁgā iva pāvakam।

राक्षसों की विशाल सेना भी बड़े वेग से उछलकर शत्रुसेना की ओर उसी तरह अग्रसर हुई, जैसे पतङ्ग आग पर टूट पड़ते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ६० ॥
तेषां भुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि॥ राक्षसानां बलं श्रेष्ठं भूयः परमशोभत।

teṣāṁ bhujaparāmarśavyāmṛṣṭaparighāśani॥
rākṣasānāṁ balaṁ śreṣṭhaṁ bhūyaḥ paramaśobhata।

सैनिकों की भुजाओं के व्यापार से जहाँ परिघ और अशनि झूम रहे थे, राक्षसों की वह उत्तम सेना बड़ी शोभा पा रही थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ६१ ॥
तत्रोन्मत्ता इवोत्पेतुर्हरयोऽथ युयुत्सवः॥ तरुशैलैरभिघ्नन्तो मुष्टिभिश्च निशाचरान्।

tatronmattā ivotpeturharayo'tha yuyutsavaḥ॥
taruśailairabhighnanto muṣṭibhiśca niśācarān।

वहाँ युद्ध की इच्छावाले वानर उन्मत्त-से होकर वृक्षों, पत्थरों और मुक्कों से निशाचरों को मारते हुए उनपर टूट पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ६२ ॥
तथैवापततां तेषां हरीणां निशितैः शरैः॥ शिरांसि सहसा जह्रू राक्षसा भीमविक्रमाः।

tathaivāpatatāṁ teṣāṁ harīṇāṁ niśitaiḥ śaraiḥ॥
śirāṁsi sahasā jahrū rākṣasā bhīmavikramāḥ।

इसी प्रकार भयानक पराक्रमी निशाचर भी अपने तीखे बाणों से सामने आये हुए वानरों के मस्तक सहसा काट-काटकर गिराने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ६३ ॥
दशनैर्हृतकर्णाश्च मुष्टिभिर्भिन्नमस्तकाः। शिलाप्रहारभग्नाङ्गा विचेरुस्तत्र राक्षसाः॥

daśanairhṛtakarṇāśca muṣṭibhirbhinnamastakāḥ।
śilāprahārabhagnāṅgā vicerustatra rākṣasāḥ॥

वानरों ने भी दाँतों से निशाचरों के कान काट लिये, मुक्कों से मार-मारकर उनके मस्तक विदीर्ण कर दिये और शिलाओं के प्रहार से उनके अङ्ग-भङ्ग कर दिये। इस अवस्था में वे राक्षस वहाँ विचर रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ६४ ॥
तथैवाप्यपरे तेषां कपीनामसिभिः शितैः। प्रवरानभितो जघ्नुर्घोररूपा निशाचराः॥

tathaivāpyapare teṣāṁ kapīnāmasibhiḥ śitaiḥ।
pravarānabhito jaghnurghorarūpā niśācarāḥ॥

इसी प्रकार घोर रूपधारी निशाचरों ने भी मुख्य-मुख्य वानरों को अपनी तीखी तलवारों से सर्वथा घायल कर दिया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ६५ ॥
घ्नन्तमन्यं जघानान्यः पातयन्तमपातयत्। गर्हमाणं जगर्हान्यो दशन्तमपरोऽदशत्॥

ghnantamanyaṁ jaghānānyaḥ pātayantamapātayat।
garhamāṇaṁ jagarhānyo daśantamaparo'daśat॥

एक वीर जब दूसरे विपक्षी योद्धा को मारने लगता था, तब दूसरा आकर उसे मारने लगता था। इसी प्रकार एक को गिराते हुए योद्धा को दूसरा आकर धराशायी कर देता था। एक की निन्दा करनेवाले की दूसरा निन्दा करता और एक को दाँत से काटनेवाले को दूसरा आकर काट लेता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ६६ ॥
देहीत्यन्यो ददात्यन्यो ददामीत्यपरः पुनः। किं क्लेशयसि तिष्ठेति तत्रान्योन्यं बभाषिरे॥

dehītyanyo dadātyanyo dadāmītyaparaḥ punaḥ।
kiṁ kleśayasi tiṣṭheti tatrānyonyaṁ babhāṣire॥

एक आकर कहता कि ‘मुझे युद्ध प्रदान करो’ तो दूसरा उसे युद्ध का अवसर देता था; फिर तीसरा कहता था कि ‘तुम क्यों क्लेश उठाते हो? मैं इसके साथ युद्ध करता हूँ।’ इस तरह वे एक-दूसरे से बातें करते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ६७ ॥
विप्रलम्भितशस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम्। समुद्यतमहाप्रासं मुष्टिशूलासिकुन्तलम्॥

vipralambhitaśastraṁ ca vimuktakavacāyudham।
samudyatamahāprāsaṁ muṣṭiśūlāsikuntalam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७५ · ६८ ॥
प्रावर्तत महारौद्रं युद्धं वानररक्षसाम्। वानरान् दश सप्तेति राक्षसा जघ्नुराहवे॥ राक्षसान् दश सप्तेति वानराश्चाभ्यपातयन्।

prāvartata mahāraudraṁ yuddhaṁ vānararakṣasām।
vānarān daśa sapteti rākṣasā jaghnurāhave॥
rākṣasān daśa sapteti vānarāścābhyapātayan।

॥ ६७–६८ ॥

उस समय वानरों और राक्षसों में बड़ा भयंकर युद्ध होने लगा। हथियार गिर जाते, कवच और अस्त्र-शस्त्र छूट जाते, बड़े-बड़े भाले ऊँचे उठे दिखायी देते तथा मुक्कों, शूलों, तलवारों और भालों की मार होती थी। उस युद्धस्थल में राक्षस दस-दस या सात-सात वानरों को एक साथ मार गिराते थे और वानर भी दस-दस या सात-सात राक्षसों को एक साथ धराशायी कर देते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७५ · ६९ ॥
विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचध्वजम्। बलं राक्षसमालम्ब्य वानराः पर्यवारयन्॥

vipralambhitavastraṁ ca vimuktakavacadhvajam।
balaṁ rākṣasamālambya vānarāḥ paryavārayan॥

राक्षसों के वस्त्र खुल गये, कवच और ध्वज टूट गये तथा उस राक्षसी सेना को रोककर वानरों ने सब ओर से घेर लिया

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः॥ ७५ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें पचहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ७५ ॥