वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ७४ · ७७ श्लोकाःSarga 74 · 77 ślokas

जाम्बवान्के आदेशसे हनुमान्जीका हिमालयसे दिव्य ओषधियोंके पर्वतको लाना और उन ओषधियोंकी गन्धसे श्रीराम, लक्ष्मण एवं समस्त वानरोंका पुनः स्वस्थ होना

॥ ६ · ७४ · १ ॥
तयोस्तदासादितयो रणाग्रे मुमोह सैन्यं हरियूथपानाम्। सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापि किंचित् प्रतिपेदिरे ते॥

tayostadāsāditayo raṇāgre
mumoha sainyaṁ hariyūthapānām।
sugrīvanīlāṅgadajāmbavanto
na cāpi kiṁcit pratipedire te॥

युद्ध के मुहाने पर जब वे दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण निश्चेष्ट होकर पड़ गये, तब वानर-सेनापतियों की वह सेना किंकर्तव्यविमूढ़ हो गयी। सुग्रीव, नील, अङ्गद और जाम्बवान् को भी उस समय कुछ नहीं सूझता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · २ ॥
ततो विषण्णं समवेक्ष्य सर्वं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः। उवाच शाखामृगराजवीरा- नाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः॥

tato viṣaṇṇaṁ samavekṣya sarvaṁ
vibhīṣaṇo buddhimatāṁ variṣṭhaḥ।
uvāca śākhāmṛgarājavīrā-
nāśvāsayannapratimairvacobhiḥ॥

उस समय सबको विषाद में डूबा हुआ देख बुद्धिमानों में श्रेष्ठ विभीषण ने वानरराज के उन वीर सैनिकों को आश्वासन देते हुए अनुपम वाणी में कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ३ ॥
मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो यदार्यपुत्रौ ह्यवशौ विषण्णौ। स्वयंभुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ यत्सादिताविन्द्रजितास्त्रजालैः॥

mā bhaiṣṭa nāstyatra viṣādakālo
yadāryaputrau hyavaśau viṣaṇṇau।
svayaṁbhuvo vākyamathodvahantau
yatsāditāvindrajitāstrajālaiḥ॥

‘वानर वीरो! आपलोग भयभीत न हों। यहाँ विषाद का अवसर नहीं है; क्योंकि इन दोनों आर्यपुत्रों ने ब्रह्माजी के वचनों का आदर एवं पालन करते हुए स्वयं ही हथियार नहीं उठाये थे; इसीलिये इन्द्रजित् ने इन दोनों को अपने अस्त्र-समूहों से आच्छादित कर दिया था। अतएव ये दोनों भाई केवल विषादग्रस्त (मूर्च्छित) हो गये हैं (इनके प्राणों पर संकट नहीं आया है)

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ४ ॥
तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत् स्वयंभुवा ब्राह्मममोघवीर्यम्। तन्मानयन्तौ युधि राजपुत्रौ निपातितौ कोऽत्र विषादकालः॥

tasmai tu dattaṁ paramāstrametat
svayaṁbhuvā brāhmamamoghavīryam।
tanmānayantau yudhi rājaputrau
nipātitau ko'tra viṣādakālaḥ॥

‘स्वयम्भू ब्रह्माजी ने यह उत्तम अस्त्र इन्द्रजित् को दिया था। ब्रह्मास्त्र के नाम से इसकी प्रसिद्धि है और इसका बल अमोघ है। संग्राम में उसका समादर—उसकी मर्यादा की रक्षा करते हुए ही ये दोनों राजकुमार धराशायी हुए हैं; अतः इसमें खेद की कौन-सी बात है?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ५ ॥
ब्राह्मास्त्रं ततो धीमान् मानयित्वा तु मारुतिः। विभीषणवचः श्रुत्वा हनूमानिदमब्रवीत्॥

brāhmāstraṁ tato dhīmān mānayitvā tu mārutiḥ।
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hanūmānidamabravīt॥

विभीषण की बात सुनकर बुद्धिमान् पवनकुमार हनुमान् ने ब्रह्मास्त्र का सम्मान करते हुए उनसे इस प्रकार कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ६ ॥
अस्मिन्नस्त्रहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम्। यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहे॥

asminnastrahate sainye vānarāṇāṁ tarasvinām।
yo yo dhārayate prāṇāṁstaṁ tamāśvāsayāvahe॥

‘राक्षसराज! इस अस्त्र से घायल हुए वेगशाली वानर-सैनिकों में जो-जो प्राण धारण करते हों, उन-उनको हमें चलकर आश्वासन देना चाहिये’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ७ ॥
तावुभौ युगपद् वीरौ हनूमद्राक्षसोत्तमौ। उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः॥

tāvubhau yugapad vīrau hanūmadrākṣasottamau।
ulkāhastau tadā rātrau raṇaśīrṣe viceratuḥ॥

उस समय रात हो गयी थी, इसलिये हनुमान् और राक्षसप्रवर विभीषण दोनों वीर अपने-अपने हाथ में मसाल लिये एक ही साथ रणभूमि में विचरने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ८ ॥
भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलिशिरोधरैः। स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः॥

bhinnalāṅgūlahastorupādāṅguliśirodharaiḥ।
sravadbhiḥ kṣatajaṁ gātraiḥ prasravadbhiḥ samantataḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७४ · ९ ॥
पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृताम्। शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुंधराम्॥

patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṁvṛtām।
śastraiśca patitairdīptairdadṛśāte vasuṁdharām॥

॥ ८–९ ॥

जिनकी पूँछ, हाथ, पैर, जाँघ, अंगुलि और ग्रीवा आदि अङ्ग कट गये थे, अतएव जो अपने शरीरों से रक्त बहा रहे थे, ऐसे पर्वताकार वानरों के गिरने से वहाँ की सारी भूमि सब ओर से पट गयी थी तथा वहाँ गिरे हुए चमकीले अस्त्र-शस्त्रों से भी आच्छादित हो गयी थी। हनुमान् और विभीषण ने इस अवस्था में उस युद्धभूमि का निरीक्षण किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · १० ॥
सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम्। जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च॥

sugrīvamaṅgadaṁ nīlaṁ śarabhaṁ gandhamādanam।
jāmbavantaṁ suṣeṇaṁ ca vegadarśinameva ca॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७४ · ११ ॥
मैन्दं नलं ज्योतिर्मुखं द्विविदं चापि वानरम्। विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान् रणे॥

maindaṁ nalaṁ jyotirmukhaṁ dvividaṁ cāpi vānaram।
vibhīṣaṇo hanūmāṁśca dadṛśāte hatān raṇe॥

॥ १०–११ ॥

सुग्रीव, अङ्गद, नील, शरभ, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, नल, ज्योतिर्मुख तथा द्विविद—इन सभी वानरों को हनुमान् और विभीषण ने युद्ध में घायल होकर पड़ा देखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · १२ ॥
सप्तषष्टिर्हताः कोट्यो वानराणां तरस्विनाम्। अह्नः पञ्चमशेषेण वल्लभेन स्वयंभुवः॥

saptaṣaṣṭirhatāḥ koṭyo vānarāṇāṁ tarasvinām।
ahnaḥ pañcamaśeṣeṇa vallabhena svayaṁbhuvaḥ॥

ब्रह्माजी के प्रिय अस्त्र—ब्रह्मास्त्र ने दिन के चार भाग व्यतीत होते-होते सरसठ करोड़ वानरों को हताहत कर दिया था। जब केवल पाँचवाँ भाग—सायाह्नकाल शेष रह गया, तब ब्रह्मास्त्र का प्रयोग बंद हुआ था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · १३ ॥
सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम्। मार्गते जाम्बवन्तं च हनूमान् सविभीषणः॥

sāgaraughanibhaṁ bhīmaṁ dṛṣṭvā bāṇārditaṁ balam।
mārgate jāmbavantaṁ ca hanūmān savibhīṣaṇaḥ॥

समुद्र के समान विशाल एवं भयंकर वानर-सेना को बाणों से पीड़ित देख विभीषणसहित हनुमान्जी जाम्बवान् को ढूँढ़ने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · १४ ॥
स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैश्चितम्। प्रजापतिसुतं वीरं शाम्यन्तमिव पावकम्॥

svabhāvajarayā yuktaṁ vṛddhaṁ śaraśataiścitam।
prajāpatisutaṁ vīraṁ śāmyantamiva pāvakam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७४ · १५ ॥
दृष्ट्वा समभिसंक्रम्य पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत्। कच्चिदार्य शरैस्तीक्ष्णैर्न प्राणा ध्वंसितास्तव॥

dṛṣṭvā samabhisaṁkramya paulastyo vākyamabravīt।
kaccidārya śaraistīkṣṇairna prāṇā dhvaṁsitāstava॥

॥ १४–१५ ॥

ब्रह्माजी के पुत्र वीर जाम्बवान् एक तो स्वाभाविक वृद्धावस्था से युक्त थे, दूसरे उनके शरीर में सैकड़ों बाण धँसे हुए थे; अतः वे बुझती हुई आग के समान निस्तेज दिखायी देते थे। उन्हें देखकर विभीषण तुरंत ही उनके पास गये और बोले—‘आर्य! इन तीखे बाणों के प्रहार से आपके प्राण निकल तो नहीं गये?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · १६ ॥
विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवानृक्षपुङ्गवः। कृच्छ्रादभ्युद्गिरन् वाक्यमिदं वचनमब्रवीत्॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavānṛkṣapuṅgavaḥ।
kṛcchrādabhyudgiran vākyamidaṁ vacanamabravīt॥

विभीषण की बात सुनकर ऋक्षराज जाम्बवान् बड़ी कठिनाई से वाक्य का उच्चारण करते हुए इस प्रकार बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · १७ ॥
नैर्ऋतेन्द्र महावीर्य स्वरेण त्वाभिलक्षये। विद्धगात्रः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा॥

nairṛtendra mahāvīrya svareṇa tvābhilakṣaye।
viddhagātraḥ śitairbāṇairna tvāṁ paśyāmi cakṣuṣā॥

‘महापराक्रमी राक्षसराज! मैं केवल स्वर से तुम्हें पहचान रहा हूँ। मेरे सभी अङ्ग पैने बाणों से बिंधे हुए हैं, अतः मैं आँख खोलकर तुम्हें नहीं देख सकता

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · १८ ॥
अञ्जना सुप्रजा येन मातरिश्वा च सुव्रत। हनूमान् वानरश्रेष्ठः प्राणान् धारयते क्वचित्॥

añjanā suprajā yena mātariśvā ca suvrata।
hanūmān vānaraśreṣṭhaḥ prāṇān dhārayate kvacit॥

‘उत्तम व्रत के पालक विभीषण! यह तो बताओ, जिनको जन्म देने से अञ्जनादेवी उत्तम पुत्र की जननी और वायुदेव श्रेष्ठ पुत्र के जनक माने जाते हैं, वे वानरश्रेष्ठ हनुमान् कहीं जीवित हैं?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · १९ ॥
श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यमुवाचेदं विभीषणः। आर्यपुत्रावतिक्रम्य कस्मात् पृच्छसि मारुतिम्॥

śrutvā jāmbavato vākyamuvācedaṁ vibhīṣaṇaḥ।
āryaputrāvatikramya kasmāt pṛcchasi mārutim॥

जाम्बवान् का यह प्रश्न सुनकर विभीषण ने पूछा—‘ऋक्षराज! आप दोनों महाराजकुमारों को छोड़कर केवल पवनकुमार हनुमान्जी को ही क्यों पूछ रहे हैं?

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · २० ॥
नैव राजनि सुग्रीवे नाङ्गदे नापि राघवे। आर्य संदर्शितः स्नेहो यथा वायुसुते परः॥

naiva rājani sugrīve nāṅgade nāpi rāghave।
ārya saṁdarśitaḥ sneho yathā vāyusute paraḥ॥

‘आर्य! आपने न तो राजा सुग्रीव पर, न अङ्गद पर और न भगवान् श्रीराम पर ही वैसा स्नेह दिखाया है, जैसा पवनपुत्र हनुमान्जी के प्रति आपका प्रगाढ़ प्रेम लक्षित हो रहा है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · २१ ॥
विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान् वाक्यमब्रवीत्। शृणु नैर्ऋतशार्दूल यस्मात् पृच्छामि मारुतिम्॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavān vākyamabravīt।
śṛṇu nairṛtaśārdūla yasmāt pṛcchāmi mārutim॥

विभीषण की यह बात सुनकर जाम्बवान् ने कहा—‘राक्षसराज! सुनो। मैं पवनकुमार हनुमान्जी को क्यों पूछता हूँ—यह बता रहा हूँ

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · २२ ॥
अस्मिञ्जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम्। हनूमत्युज्झितप्राणे जीवन्तोऽपि मृता वयम्॥

asmiñjīvati vīre tu hatamapyahataṁ balam।
hanūmatyujjhitaprāṇe jīvanto'pi mṛtā vayam॥

‘यदि वीरवर हनुमान् जीवित हों तो यह मरी हुई सेना भी जीवित ही है—ऐसा समझना चाहिये और यदि उनके प्राण निकल गये हों तो हमलोग जीते हुए भी मृतक के ही तुल्य हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · २३ ॥
धरते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि। वैश्वानरसमो वीर्ये जीविताशा ततो भवेत्॥

dharate mārutistāta mārutapratimo yadi।
vaiśvānarasamo vīrye jīvitāśā tato bhavet॥

‘तात! यदि वायु के समान वेगशाली और अग्नि के समान पराक्रमी पवनकुमार हनुमान् जीवित हैं तो हम सबके जीवित होने की आशा की जा सकती है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · २४ ॥
ततो वृद्धमुपागम्य विनयेनाभ्यवादयत्। गृह्य जाम्बवतः पादौ हनूमान् मारुतात्मजः॥

tato vṛddhamupāgamya vinayenābhyavādayat।
gṛhya jāmbavataḥ pādau hanūmān mārutātmajaḥ॥

बूढ़े जाम्बवान् के इतना कहते ही पवनपुत्र हनुमान्जी उनके पास आ गये और दोनों पैर पकड़कर उन्होंने विनीतभाव से उन्हें प्रणाम किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · २५ ॥
श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं तदा विव्यथितेन्द्रियः। पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते स्मर्क्षपुङ्गवः॥

śrutvā hanūmato vākyaṁ tadā vivyathitendriyaḥ।
punarjātamivātmānaṁ manyate smarkṣapuṅgavaḥ॥

हनुमान्जी की बात सुनकर उस समय ऋक्षराज जाम्बवान् ने, जिनकी सारी इन्द्रियाँ बाणों के प्रहार से पीड़ित थीं, अपना पुनर्जन्म हुआ-सा माना

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · २६ ॥
ततोऽब्रवीन्महातेजा हनूमन्तं स जाम्बवान्। आगच्छ हरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि॥

tato'bravīnmahātejā hanūmantaṁ sa jāmbavān।
āgaccha hariśārdūla vānarāṁstrātumarhasi॥

फिर उन महातेजस्वी जाम्बवान् ने हनुमान्जी से कहा—‘वानरसिंह! आओ, सम्पूर्ण वानरों की रक्षा करो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · २७ ॥
नान्यो विक्रमपर्यासस्त्वमेषां परमः सखा। त्वत्पराक्रमकालोऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन॥

nānyo vikramaparyāsastvameṣāṁ paramaḥ sakhā।
tvatparākramakālo'yaṁ nānyaṁ paśyāmi kañcana॥

‘तुम्हारे सिवा दूसरा कोई पूर्ण पराक्रम से युक्त नहीं है। तुम्हीं इन सबके परम सहायक हो। यह समय तुम्हारे ही पराक्रम का है। मैं दूसरे किसी को इसके योग्य नहीं देखता

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · २८ ॥
ऋक्षवानरवीराणामनीकानि प्रहर्षय। विशल्यौ कुरु चाप्येतौ सादितौ रामलक्ष्मणौ॥

ṛkṣavānaravīrāṇāmanīkāni praharṣaya।
viśalyau kuru cāpyetau sāditau rāmalakṣmaṇau॥

‘तुम रीछों और वानरवीरों की सेनाओं को हर्ष प्रदान करो और बाणों से पीड़ित हुए इन दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण के शरीर से बाण निकालकर इन्हें स्वस्थ करो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · २९ ॥
गत्वा परममध्वानमुपर्युपरि सागरम्। हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनूमन् गन्तुमर्हसि॥

gatvā paramamadhvānamuparyupari sāgaram।
himavantaṁ nagaśreṣṭhaṁ hanūman gantumarhasi॥

‘हनूमन्! समुद्र के ऊपर-ऊपर उड़कर बहुत दूर का रास्ता तै करके तुम्हें पर्वतश्रेष्ठ हिमालय पर जाना चाहिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ३० ॥
ततः काञ्चनमत्युच्चमृषभं पर्वतोत्तमम्। कैलासशिखरं चात्र द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन॥

tataḥ kāñcanamatyuccamṛṣabhaṁ parvatottamam।
kailāsaśikharaṁ cātra drakṣyasyariniṣūdana॥

‘शत्रुसूदन! वहाँ पहुँचने पर तुम्हें बहुत ही ऊँचे सुवर्णमय उत्तम पर्वत ऋषभ का तथा कैलास-शिखर का दर्शन होगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ३१ ॥
तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम्। सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्योषधिपर्वतम्॥

tayoḥ śikharayormadhye pradīptamatulaprabham।
sarvauṣadhiyutaṁ vīra drakṣyasyoṣadhiparvatam॥

‘वीर! उन दोनों शिखरों के बीच में एक ओषधियों का पर्वत दिखायी देगा, जो अत्यन्त दीप्तिमान् है। उसमें इतनी चमक है, जिसकी कहीं तुलना नहीं है। वह पर्वत सब प्रकार की ओषधियों से सम्पन्न है

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ३२ ॥
तस्य वानरशार्दूल चतस्रो मूर्ध्नि सम्भवाः। द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्तीर्दिशो दश॥

tasya vānaraśārdūla catasro mūrdhni sambhavāḥ।
drakṣyasyoṣadhayo dīptā dīpayantīrdiśo daśa॥

‘वानरसिंह! उसके शिखर पर उत्पन्न चार ओषधियाँ तुम्हें दिखायी देंगी, जो अपनी प्रभा से दसों दिशाओं को प्रकाशित किये रहती हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ३३ ॥
मृतसञ्जीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि। सुवर्णकरणीं चैव संधानीं च महौषधीम्॥

mṛtasañjīvanīṁ caiva viśalyakaraṇīmapi।
suvarṇakaraṇīṁ caiva saṁdhānīṁ ca mahauṣadhīm॥

‘उनके नाम इस प्रकार हैं—मृतसञ्जीवनी, विशल्यकरणी, सुवर्णकरणी और संधानी नामक महौषधि

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ३४ ॥
ताः सर्वा हनुमन् गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि। आश्वासय हरीन् प्राणैर्योज्य गन्धवहात्मज॥

tāḥ sarvā hanuman gṛhya kṣipramāgantumarhasi।
āśvāsaya harīn prāṇairyojya gandhavahātmaja॥

‘हनुमन्! पवनकुमार! तुम उन सब ओषधियों को लेकर शीघ्र लौट आओ और वानरों को प्राणदान देकर आश्वासन दो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ३५ ॥
श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनूमान् मारुतात्मजः। आपूर्यत बलोद्धर्षैर्वायुवेगैरिवार्णवः॥

śrutvā jāmbavato vākyaṁ hanūmān mārutātmajaḥ।
āpūryata baloddharṣairvāyuvegairivārṇavaḥ॥

जाम्बवान् की यह बात सुनकर वायुनन्दन हनुमान्जी उसी तरह असीम बल से भर गये, जैसे महासागर वायु के वेग से व्याप्त हो जाता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ३६ ॥
स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन् पर्वतोत्तमम्। हनूमान् दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः॥

sa parvatataṭāgrasthaḥ pīḍayan parvatottamam।
hanūmān dṛśyate vīro dvitīya iva parvataḥ॥

वीर हनुमान् एक पर्वत के शिखर पर खड़े हो गये और उस उत्तम पर्वत को पैरों से दबाते हुए द्वितीय पर्वत के समान दिखायी देने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ३७ ॥
हरिपादविनिर्भग्नो निषसाद स पर्वतः। न शशाक तदात्मानं वोढुं भृशनिपीडितः॥

haripādavinirbhagno niṣasāda sa parvataḥ।
na śaśāka tadātmānaṁ voḍhuṁ bhṛśanipīḍitaḥ॥

हनुमान्जी के चरणों के भार से पीड़ित हो वह पर्वत धरती में धँस गया। अधिक दबाव पड़ने के कारण वह अपने शरीर को भी धारण न कर सका

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ३८ ॥
तस्य पेतुर्नगा भूमौ हरिवेगाच्च जज्वलुः। शृङ्गाणि च व्यकीर्यन्त पीडितस्य हनूमता॥

tasya peturnagā bhūmau harivegācca jajvaluḥ।
śṛṅgāṇi ca vyakīryanta pīḍitasya hanūmatā॥

हनुमान्जी के भार से पीड़ित हुए उस पर्वत के वृक्ष उन्हीं के वेग से टूटकर पृथ्वी पर गिर पड़े और कितने ही जल उठे। साथ ही उस पहाड़ की चोटियाँ भी ढहने लगीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ३९ ॥
तस्मिन् सम्पीड्यमाने तु भग्नद्रुमशिलातले। न शेकुर्वानराः स्थातुं घूर्णमाने नगोत्तमे॥

tasmin sampīḍyamāne tu bhagnadrumaśilātale।
na śekurvānarāḥ sthātuṁ ghūrṇamāne nagottame॥

हनुमान्जी के दबाने पर वह श्रेष्ठ पर्वत हिलने लगा। उसके वृक्ष और शिलाएँ टूट-फूटकर गिरने लगीं; अतः वानर वहाँ ठहर न सके

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ४० ॥
सा घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा। लङ्का त्रासाकुला रात्रौ प्रनृत्तेवाभवत् तदा॥

sā ghūrṇitamahādvārā prabhagnagṛhagopurā।
laṅkā trāsākulā rātrau pranṛttevābhavat tadā॥

लङ्का का विशाल और ऊँचा द्वार भी हिल गया। मकान और दरवाजे ढह गये। समूची नगरी भय से व्याकुल हो उस रात में नाचती-सी जान पड़ी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ४१ ॥
पृथिवीधरसंकाशो निपीड्य पृथिवीधरम्। पृथिवीं क्षोभयामास सार्णवां मारुतात्मजः॥

pṛthivīdharasaṁkāśo nipīḍya pṛthivīdharam।
pṛthivīṁ kṣobhayāmāsa sārṇavāṁ mārutātmajaḥ॥

पर्वताकार पवनकुमार हनुमान्जी ने उस पर्वत को दबाकर पृथ्वी और समुद्र में भी हलचल पैदा कर दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ४२ ॥
आरुरोह तदा तस्माद्धरिर्मलयपर्वतम्। मेरुमन्दरसंकाशं नानाप्रस्रवणाकुलम्॥

āruroha tadā tasmāddharirmalayaparvatam।
merumandarasaṁkāśaṁ nānāprasravaṇākulam॥

तदनन्तर वहाँ से आगे बढ़कर वे मेरु और मन्दराचल के समान ऊँचे मलयपर्वत पर चढ़ गये। वह पर्वत नाना प्रकार के झरनों से व्याप्त था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ४३ ॥
नानाद्रुमलताकीर्णं विकासिकमलोत्पलम्। सेवितं देवगन्धर्वैः षष्टियोजनमुच्छ्रितम्॥

nānādrumalatākīrṇaṁ vikāsikamalotpalam।
sevitaṁ devagandharvaiḥ ṣaṣṭiyojanamucchritam॥

वहाँ भाँति-भाँति के वृक्ष और लताएँ फैली थीं। कमल और कुमुद खिले हुए थे। देवता और गन्धर्व उस पर्वत का सेवन करते थे तथा वह साठ योजन ऊँचा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ४४ ॥
विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम्। नानामृगगणाकीर्णं बहुकन्दरशोभितम्॥

vidyādharairmunigaṇairapsarobhirniṣevitam।
nānāmṛgagaṇākīrṇaṁ bahukandaraśobhitam॥

विद्याधर, ऋषि-मुनि तथा अप्सराएँ भी वहाँ निवास करती थीं। अनेक प्रकार के मृगसमूह वहाँ सब ओर फैले हुए थे तथा बहुत-सी कन्दराएँ उस पर्वत की शोभा बढ़ाती थीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ४५ ॥
सर्वानाकुलयंस्तत्र यक्षगन्धर्वकिन्नरान्। हनूमान् मेघसंकाशो ववृधे मारुतात्मजः॥

sarvānākulayaṁstatra yakṣagandharvakinnarān।
hanūmān meghasaṁkāśo vavṛdhe mārutātmajaḥ॥

पवनकुमार हनुमान्जी वहाँ रहनेवाले यक्ष, गन्धर्व और किन्नर आदि सबको व्याकुल करते हुए मेघ के समान बढ़ने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ४६ ॥
पद्भ्यां तु शैलमापीड्य वडवामुखवन्मुखम्। विवृत्योग्रं ननादोच्चैस्त्रासयन् रजनीचरान्॥

padbhyāṁ tu śailamāpīḍya vaḍavāmukhavanmukham।
vivṛtyograṁ nanādoccaistrāsayan rajanīcarān॥

वे दोनों पैरों से उस पर्वत को दबाकर और वडवानल के समान अपने भयङ्कर मुख को फैलाकर निशाचरों को डराते हुए जोर-जोर से गर्जना करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ४७ ॥
तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमुत्तमम्। लङ्कास्था राक्षसव्याघ्रा न शेकुः स्पन्दितुं क्वचित्॥

tasya nānadyamānasya śrutvā ninadamuttamam।
laṅkāsthā rākṣasavyāghrā na śekuḥ spandituṁ kvacit॥

उच्च स्वर से बारम्बार गर्जते हुए हनुमान्जी का वह महान् सिंहनाद सुनकर लङ्कावासी श्रेष्ठ राक्षस भय के मारे कहीं हिल-डुल भी न सके

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ४८ ॥
नमस्कृत्वा समुद्राय मारुतिर्भीमविक्रमः। राघवार्थे परं कर्म समीहत परंतपः॥

namaskṛtvā samudrāya mārutirbhīmavikramaḥ।
rāghavārthe paraṁ karma samīhata paraṁtapaḥ॥

शत्रुओं को संताप देनेवाले भयानक पराक्रमी पवनकुमार हनुमान्जी ने समुद्र को नमस्कार करके श्रीरामचन्द्रजी के लिये महान् पुरुषार्थ करने का निश्चय किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ४९ ॥
स पुच्छमुद्यम्य भुजङ्गकल्पं विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुच्य। विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभ- मापुप्लुवे व्योम्नि स चण्डवेगः॥

sa pucchamudyamya bhujaṅgakalpaṁ
vinamya pṛṣṭhaṁ śravaṇe nikucya।
vivṛtya vaktraṁ vaḍavāmukhābha-
māpupluve vyomni sa caṇḍavegaḥ॥

वे अपनी सर्पाकार पूँछ को ऊपर उठाकर पीठ को झुकाकर दोनों कान सिकोड़कर और वडवामुख अग्नि के समान अपना मुख फैलाकर प्रचण्डवेग से आकाश में उड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ५० ॥
स वृक्षखण्डांस्तरसा जहार शैलान् शिलाः प्राकृतवानरांश्च। बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुना- स्ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः॥

sa vṛkṣakhaṇḍāṁstarasā jahāra
śailān śilāḥ prākṛtavānarāṁśca।
bāhūruvegoddhatasampraṇunā-
ste kṣīṇavegāḥ salile nipetuḥ॥

हनुमान्जी अपने तीव्र वेग से कितने ही वृक्षों, पर्वत-शिखरों, शिलाओं और वहाँ रहनेवाले साधारण वानरों को भी साथ-साथ उड़ाते गये। उनकी भुजाओं और जाँघों के वेग से दूर फेंक दिये जाने के कारण जब उनका वेग शान्त हो गया, तब वे वृक्ष आदि समुद्र के जल में गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ५१ ॥
स तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौ भुजौ भुजंगारिनिकाशवीर्यः। जगाम शैलं नगराजमग्र्यं दिशः प्रकर्षन्निव वायुसूनुः॥

sa tau prasāryoragabhogakalpau
bhujau bhujaṁgārinikāśavīryaḥ।
jagāma śailaṁ nagarājamagryaṁ
diśaḥ prakarṣanniva vāyusūnuḥ॥

सर्प के शरीर की भाँति दिखायी देनेवाली अपनी दोनों भुजाओं को फैलाकर गरुड़ के समान पराक्रमी पवनपुत्र हनुमान्जी सम्पूर्ण दिशाओं को खींचते हुए-से श्रेष्ठ पर्वत गिरिराज हिमालय की ओर चले

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ५२ ॥
स सागरं घूर्णितवीचिमालं तदम्भसा भ्रामितसर्वसत्त्वम्। समीक्षमाणः सहसा जगाम चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम्॥

sa sāgaraṁ ghūrṇitavīcimālaṁ
tadambhasā bhrāmitasarvasattvam।
samīkṣamāṇaḥ sahasā jagāma
cakraṁ yathā viṣṇukarāgramuktam॥

जिसकी तरंगमालाएँ झूम रही थीं तथा जिसके जल के द्वारा समस्त जल-जन्तु इधर-उधर घुमाये जा रहे थे, उस महासागर को देखते हुए हनुमान्जी भगवान् विष्णु के हाथ से छूटे हुए चक्र की भाँति सहसा आगे बढ़ गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ५३ ॥
स पर्वतान् पक्षिगणान् सरांसि नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि। स्फीताञ्जनांस्तानपि सम्प्रवीक्ष्य जगाम वेगात् पितृतुल्यवेगः॥

sa parvatān pakṣigaṇān sarāṁsi
nadīstaṭākāni purottamāni।
sphītāñjanāṁstānapi sampravīkṣya
jagāma vegāt pitṛtulyavegaḥ॥

उनका वेग अपने पिता वायु के ही समान था। वे अनेकानेक पर्वतों, पक्षियों, सरोवरों, नदियों, तालाबों, नगरों तथा समृद्धिशाली जनपदों को देखते हुए बड़े वेग से आगे बढ़ने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ५४ ॥
आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतश्रमः। हनूमांस्त्वरितो वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः॥

ādityapathamāśritya jagāma sa gataśramaḥ।
hanūmāṁstvarito vīraḥ pitustulyaparākramaḥ॥

वीर हनुमान् अपने पिता के ही तुल्य पराक्रमी और तीव्रगामी थे। वे सूर्य के मार्ग का आश्रय ले बिना थके-माँदे शीघ्रतापूर्वक अग्रसर हो रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ५५ ॥
जवेन महता युक्तो मारुतिर्वातरंहसा। जगाम हरिशार्दूलो दिशः शब्देन नादयन्॥

javena mahatā yukto mārutirvātaraṁhasā।
jagāma hariśārdūlo diśaḥ śabdena nādayan॥

वानरसिंह पवनकुमार हनुमान् महान् वेग से युक्त थे। वे सम्पूर्ण दिशाओं को शब्दायमान करते हुए वायु के समान वेग से आगे बढ़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ५६ ॥
स्मरञ्जाम्बवतो वाक्यं मारुतिर्भीमविक्रमः। ददर्श सहसा चापि हिमवन्तं महाकपिः॥

smarañjāmbavato vākyaṁ mārutirbhīmavikramaḥ।
dadarśa sahasā cāpi himavantaṁ mahākapiḥ॥

महाकपि हनुमान्जी का बल-विक्रम बड़ा भयङ्कर था। उन्होंने जाम्बवान् के वचनों का स्मरण करते हुए सहसा पहुँचकर हिमालय पर्वत का दर्शन किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ५७ ॥
नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकन्दरनिर्झरम्। श्वेताभ्रचयसंकाशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः। शोभितं विविधैर्वृक्षैरगमत् पर्वतोत्तमम्॥

nānāprasravaṇopetaṁ bahukandaranirjharam।
śvetābhracayasaṁkāśaiḥ śikharaiścārudarśanaiḥ।
śobhitaṁ vividhairvṛkṣairagamat parvatottamam॥

वहाँ अनेक प्रकार के सोते बह रहे थे। बहुत-सी कन्दराएँ और झरने उसकी शोभा बढ़ा रहे थे। श्वेत बादलों के समूह की भाँति मनोहर दिखायी देनेवाले शिखरों और नाना प्रकार के वृक्षों से उस श्रेष्ठ पर्वत की अद्भुत शोभा हो रही थी। हनुमान्जी उस पर्वत पर पहुँच गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ५८ ॥
स तं समासाद्य महानगेन्द्र- मतिप्रवृद्धोत्तमहेमशृङ्गम्। ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि सुरर्षिसङ्घोत्तमसेवितानि॥

sa taṁ samāsādya mahānagendra-
matipravṛddhottamahemaśṛṅgam।
dadarśa puṇyāni mahāśramāṇi
surarṣisaṅghottamasevitāni॥

उस महापर्वतराज का सबसे ऊँचा शिखर सुवर्णमय दिखायी देता था। वहाँ पहुँचकर हनुमान्जी ने परम पवित्र बड़े-बड़े आश्रम देखे, जिनमें देवर्षियों का श्रेष्ठ समुदाय निवास करता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ५९ ॥
स ब्रह्मकोशं रजतालयं च शक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम्। हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तं ददर्श वैवस्वतकिंकरांश्च॥

sa brahmakośaṁ rajatālayaṁ ca
śakrālayaṁ rudraśarapramokṣam।
hayānanaṁ brahmaśiraśca dīptaṁ
dadarśa vaivasvatakiṁkarāṁśca॥

उस पर्वत पर जिन्हें हिरण्यगर्भ भगवान् ब्रह्मा का स्थान, उन्हीं के दूसरे स्वरूप रजतनाभि का स्थान, इन्द्र का भवन, जहाँ खड़े होकर रुद्रदेव ने त्रिपुरासुर पर बाण छोड़ा था, वह स्थान, भगवान् हयग्रीव का वासस्थान तथा ब्रह्मास्त्र देवता का दीप्तिमान् स्थान—ये सभी दिव्य स्थान दिखायी दिये। साथ ही यमराज के सेवक भी वहाँ दृष्टिगोचर हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ६० ॥
वह्न्यालयं वैश्रवणालयं च सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च। ब्रह्मालयं शङ्करकार्मुकं च ददर्श नाभिं च वसुन्धरायाः॥

vahnyālayaṁ vaiśravaṇālayaṁ ca
sūryaprabhaṁ sūryanibandhanaṁ ca।
brahmālayaṁ śaṅkarakārmukaṁ ca
dadarśa nābhiṁ ca vasundharāyāḥ॥

इसके सिवा अग्नि, कुबेर और द्वादश सूर्यों के समावेश का भी सूर्यतुल्य तेजस्वी स्थान उन्हें दृष्टिगोचर हुआ। चतुर्मुख ब्रह्मा, शंकरजी के धनुष और वसुन्धरा की नाभि के स्थानों का भी उन्होंने दर्शन किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ६१ ॥
कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च तं वै वृषं काञ्चनशैलमग्र्यम्। प्रदीप्तसर्वौषधिसम्प्रदीप्तं ददर्श सर्वौषधिपर्वतेन्द्रम्॥

kailāsamagryaṁ himavacchilāṁ ca
taṁ vai vṛṣaṁ kāñcanaśailamagryam।
pradīptasarvauṣadhisampradīptaṁ
dadarśa sarvauṣadhiparvatendram॥

तत्पश्चात् श्रेष्ठ कैलासपर्वत, हिमालय-शिला, शिवजी के वाहन वृषभ तथा सुवर्णमय श्रेष्ठ पर्वत ऋषभ को भी देखा। इसके बाद उनकी दृष्टि सम्पूर्ण ओषधियों के उत्तम पर्वत पर पड़ी, जो सब प्रकार की दीप्तिमती ओषधियों से देदीप्यमान हो रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ६२ ॥
स तं समीक्ष्यानलराशिदीप्तं विसिस्मिये वासवदूतसूनुः। आप्लुत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रं तत्रौषधीनां विचयं चकार॥

sa taṁ samīkṣyānalarāśidīptaṁ
visismiye vāsavadūtasūnuḥ।
āplutya taṁ cauṣadhiparvatendraṁ
tatrauṣadhīnāṁ vicayaṁ cakāra॥

अग्निराशि के समान प्रकाशित होनेवाले उस पर्वत को देखकर पवनकुमार हनुमान्जी को बड़ा विस्मय हुआ। वे कूदकर ओषधियों से भरे हुए उस गिरिराज पर चढ़ गये और वहाँ पूर्वोक्त चारों ओषधियों की खोज करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ६३ ॥
स योजनसहस्राणि समतीत्य महाकपिः। दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरन्मारुतात्मजः॥

sa yojanasahasrāṇi samatītya mahākapiḥ।
divyauṣadhidharaṁ śailaṁ vyacaranmārutātmajaḥ॥

महाकपि पवनपुत्र हनुमान्जी सहस्रों योजन लाँघकर वहाँ आये थे और दिव्य ओषधियों को धारण करनेवाले उस शैल-शिखर पर विचरण कर रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ६४ ॥
महौषध्यस्ततः सर्वास्तस्मिन् पर्वतसत्तमे। विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम्॥

mahauṣadhyastataḥ sarvāstasmin parvatasattame।
vijñāyārthinamāyāntaṁ tato jagmuradarśanam॥

उस उत्तम पर्वत पर रहनेवाले सम्पूर्ण महौषधियाँ यह जानकर कि कोई हमें लेने के लिये आ रहा है, तत्काल अदृश्य हो गयीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ६५ ॥
स ता महात्मा हनुमानपश्यं- श्चुकोप रोषाच्च भृशं ननाद। अमृष्यमाणोऽग्निसमानचक्षु- र्महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम्॥

sa tā mahātmā hanumānapaśyaṁ-
ścukopa roṣācca bhṛśaṁ nanāda।
amṛṣyamāṇo'gnisamānacakṣu-
rmahīdharendraṁ tamuvāca vākyam॥

उन ओषधियों को न देखकर महात्मा हनुमान्जी कुपित हो उठे और रोष के कारण जोर-जोर से गर्जना करने लगे। ओषधियों का छिपाना उनके लिये असह्य हो गया। उनकी आँखें अग्नि के समान लाल हो गयीं और वे उस पर्वतराज से इस प्रकार बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ६६ ॥
किमेतदेवं सुविनिश्चितं ते यद् राघवे नासि कृतानुकम्पः। पश्याद्य मद्बाहुबलाभिभूतो विकीर्णमात्मानमथो नगेन्द्र॥

kimetadevaṁ suviniścitaṁ te
yad rāghave nāsi kṛtānukampaḥ।
paśyādya madbāhubalābhibhūto
vikīrṇamātmānamatho nagendra॥

‘नगेन्द्र! तुम श्रीरघुनाथजी पर भी कृपा नहीं कर सके, ऐसा निश्चय तुमने किस बल पर किया है? आज मेरे बाहुबल से पराजित होकर तुम अपने-आपको सब ओर बिखरा हुआ देखो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ६७ ॥
स तस्य शृङ्गं सनगं सनागं सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम्। विकीर्णकूटं ज्वलिताग्रसानुं प्रगृह्य वेगात् सहसोन्ममाथ॥

sa tasya śṛṅgaṁ sanagaṁ sanāgaṁ
sakāñcanaṁ dhātusahasrajuṣṭam।
vikīrṇakūṭaṁ jvalitāgrasānuṁ
pragṛhya vegāt sahasonmamātha॥

ऐसा कहकर उन्होंने वेग से पकड़कर वृक्षों, हाथियों, सुवर्ण तथा अन्य सहस्रों प्रकार की धातुओं से भरे हुए उस पर्वत-शिखर को ही सहसा उखाड़ लिया। वेग से उखाड़े जाने के कारण उसकी बहुत-सी चोटियाँ बिखरकर गिर पड़ीं। उस पर्वत का ऊपरी भाग अपनी प्रभा से प्रज्वलित-सा हो रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ६८ ॥
स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात वित्रास्य लोकान् ससुरासुरेन्द्रान्। संस्तूयमानः खचरैरनेकै- र्जगाम वेगाद् गरुडोग्रवेगः॥

sa taṁ samutpāṭya khamutpapāta
vitrāsya lokān sasurāsurendrān।
saṁstūyamānaḥ khacarairanekai-
rjagāma vegād garuḍogravegaḥ॥

उसे उखाड़कर साथ ले हनुमान्जी देवेश्वरों और असुरेश्वरोंसहित सम्पूर्ण लोकों को भयभीत करते हुए गरुड़ के समान भयङ्कर वेग से आकाश में उड़ चले। उस समय बहुत-से आकाशचारी प्राणी उनकी स्तुति कर रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ६९ ॥
स भास्कराध्वानमनुप्रपन्न- स्तं भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य। बभौ तदा भास्करसंनिकाशो रवेः समीपे प्रतिभास्कराभः॥

sa bhāskarādhvānamanuprapanna-
staṁ bhāskarābhaṁ śikharaṁ pragṛhya।
babhau tadā bhāskarasaṁnikāśo
raveḥ samīpe pratibhāskarābhaḥ॥

सूर्य के समान चमकते हुए उस पर्वतशिखर को हाथ में लेकर हनुमान्जी सूर्य के ही पथ पर जा पहुँचे थे। उस समय सूर्यदेव के समीप रहकर उन्हीं के समान तेजस्वी शरीरवाले वे पवनकुमार दूसरे सूर्य की भाँति प्रतीत होते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ७० ॥
स तेन शैलेन भृशं रराज शैलोपमो गन्धवहात्मजस्तु। सहस्रधारेण सपावकेन चक्रेण खे विष्णुरिवार्पितेन॥

sa tena śailena bhṛśaṁ rarāja
śailopamo gandhavahātmajastu।
sahasradhāreṇa sapāvakena
cakreṇa khe viṣṇurivārpitena॥

वायुदेवता के पुत्र हनुमान्जी पर्वत के समान जान पड़ते थे। उस पर्वतशिखर के साथ उनकी वैसी ही विशेष शोभा हो रही थी, जैसे सहस्रधारों से सुशोभित और अग्नि की ज्वाला से युक्त चक्र धारण करने से भगवान् विष्णु सुशोभित होते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ७१ ॥
तं वानराः प्रेक्ष्य तदा विनेदुः स तानपि प्रेक्ष्य मुदा ननाद। तेषां समुत्कृष्टरवं निशम्य लङ्कालया भीमतरं विनेदुः॥

taṁ vānarāḥ prekṣya tadā vineduḥ
sa tānapi prekṣya mudā nanāda।
teṣāṁ samutkṛṣṭaravaṁ niśamya
laṅkālayā bhīmataraṁ vineduḥ॥

उस समय उन्हें लौटा देख सब वानर जोर-जोर से गर्जना करने लगे। उन्होंने भी उन सबको देखकर बड़े हर्ष से सिंहनाद किया। उन सबके उस तुमुलनाद को सुनकर लङ्कावासी निशाचर और भी भयानक चीत्कार करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ७२ ॥
ततो महात्मा निपपात तस्मिन् शैलोत्तमे वानरसैन्यमध्ये। हर्युत्तमेभ्यः शिरसाभिवाद्य विभीषणं तत्र च सस्वजे सः॥

tato mahātmā nipapāta tasmin
śailottame vānarasainyamadhye।
haryuttamebhyaḥ śirasābhivādya
vibhīṣaṇaṁ tatra ca sasvaje saḥ॥

तदनन्तर हनुमान्जी उस उत्तम पर्वत त्रिकूट पर कूद पड़े और वानरसेना के मध्य में आकर सभी श्रेष्ठ वानरों को प्रणाम करके विभीषण से भी उन्हें गले लगाकर मिले

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ७३ ॥
तावप्युभौ मानुषराजपुत्रौ तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम्। बभूवतुस्तत्र तदा विशल्या- वुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः॥

tāvapyubhau mānuṣarājaputrau
taṁ gandhamāghrāya mahauṣadhīnām।
babhūvatustatra tadā viśalyā-
vuttasthuranye ca haripravīrāḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७४ · ७४ ॥
सर्वे विशल्या विरुजाः क्षणेन हरिप्रवीराश्च हताश्च ये स्युः। गन्धेन तासां प्रवरौषधीनां सुप्ता निशान्तेष्विव सम्प्रबुद्धाः॥

sarve viśalyā virujāḥ kṣaṇena
haripravīrāśca hatāśca ye syuḥ।
gandhena tāsāṁ pravarauṣadhīnāṁ
suptā niśānteṣviva samprabuddhāḥ॥

॥ ७३–७४ ॥

इसके बाद वे दोनों राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण उन महौषधियों की सुगन्ध लेकर स्वस्थ हो गये। उनके शरीर से बाण निकल गये और घाव भर गये। इसी प्रकार जो दूसरे-दूसरे प्रमुख वानर वीर वहाँ हताहत हुए थे, वे सब-के-सब उन श्रेष्ठ ओषधियों की सुगन्ध से रात के अन्त में सोकर उठे हुए प्राणियों की भाँति क्षणभर में नीरोग हो उठकर खड़े हो गये। उनके शरीर से बाण निकल गये और उनकी सारी पीड़ा जाती रही

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ७५ ॥
यदाप्रभृति लङ्कायां युध्यन्ते हरिराक्षसाः। तदाप्रभृति मानार्थमाज्ञया रावणस्य च॥

yadāprabhṛti laṅkāyāṁ yudhyante harirākṣasāḥ।
tadāprabhṛti mānārthamājñayā rāvaṇasya ca॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७४ · ७६ ॥
ये हन्यन्ते रणे तत्र राक्षसाः कपिकुञ्जरैः। हता हतास्तु क्षिप्यन्ते सर्व एव तु सागरे॥

ye hanyante raṇe tatra rākṣasāḥ kapikuñjaraiḥ।
hatā hatāstu kṣipyante sarva eva tu sāgare॥

॥ ७५–७६ ॥

लङ्का में जब से वानरों और राक्षसों की लड़ाई शुरू हुई, तभी से वानरवीरोंद्वारा रणभूमि में जो-जो राक्षस मारे जाते थे, वे सभी रावण की आज्ञा के अनुसार प्रतिदिन मरते-मरते ही समुद्र में फेंक दिये जाते थे। ऐसा इसलिये होता था कि वानरों को यह मालूम न हो कि बहुत-से राक्षस मार डाले गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७४ · ७७ ॥
ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तु तमोषधीशैलमुदग्रवेगः। निनाय वेगाद्धिमवन्तमेव पुनश्च रामेण समाजगाम॥

tato harirgandhavahātmajastu
tamoṣadhīśailamudagravegaḥ।
nināya vegāddhimavantameva
punaśca rāmeṇa samājagāma॥

तत्पश्चात् प्रचण्ड वेगवाले पवनकुमार हनुमान्जी ने पुनः ओषधियों के उस पर्वत को वेगपूर्वक हिमालय पर ही पहुँचा दिया और फिर लौटकर वे श्रीरामचन्द्रजी से आ मिले

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः॥ ७४ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें चौहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ७४ ॥