वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ७३ · ७४ श्लोकाःSarga 73 · 74 ślokas

इन्द्रजित्के ब्रह्मास्त्रसे वानरसेनासहित श्रीराम और लक्ष्मणका मूर्च्छित होना

॥ ६ · ७३ · १ ॥
ततो हतान् राक्षसपुङ्गवांस्तान् देवान्तकादित्रिशिरोऽतिकायान्। रक्षोगणास्तत्र हतावशिष्टा- स्ते रावणाय त्वरिताः शशंसुः॥

tato hatān rākṣasapuṅgavāṁstān
devāntakāditriśiro'tikāyān।
rakṣogaṇāstatra hatāvaśiṣṭā-
ste rāvaṇāya tvaritāḥ śaśaṁsuḥ॥

संग्रामभूमि में जो निशाचर मरने से बच गये थे, उन्होंने तुरंत रावण के पास जाकर उसे देवान्तक, त्रिशिरा और अतिकाय आदि राक्षसपुङ्गवों के मारे जाने का समाचार सुनाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · २ ॥
ततो हतांस्तान् सहसा निशम्य राजा महाबाष्पपरिप्लुताक्षः। पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं विचिन्त्य राजा विपुलं प्रदध्यौ॥

tato hatāṁstān sahasā niśamya
rājā mahābāṣpapariplutākṣaḥ।
putrakṣayaṁ bhrātṛvadhaṁ ca ghoraṁ
vicintya rājā vipulaṁ pradadhyau॥

उनके वध की बात सुनकर राजा रावण के नेत्रों में सहसा आँसुओं की बाढ़ आ गयी। पुत्रों और भाइयों के भयानक वध की बात सोचकर उसको बड़ी चिन्ता हुई

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ३ ॥
ततस्तु राजानमुदीक्ष्य दीनं शोकार्णवे सम्परिपुप्लुवानम्। रथर्षभो राक्षसराजसूनु- स्तमिन्द्रजिद् वाक्यमिदं बभाषे॥

tatastu rājānamudīkṣya dīnaṁ
śokārṇave samparipupluvānam।
ratharṣabho rākṣasarājasūnu-
stamindrajid vākyamidaṁ babhāṣe॥

राजा रावण को शोक के समुद्र में निमग्न एवं दीन हुआ देख रथियों में श्रेष्ठ राक्षसराजकुमार इन्द्रजित् ने यह बात कही—

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ४ ॥
न तात मोहं परिगन्तुमर्हसे यत्रेन्द्रजिज्जीवति नैर्ऋतेश। नेन्द्रारिबाणाभिहतो हि कश्चित् प्राणान् समर्थः समरेऽभिपातुम्॥

na tāta mohaṁ parigantumarhase
yatrendrajijjīvati nairṛteśa।
nendrāribāṇābhihato hi kaścit
prāṇān samarthaḥ samare'bhipātum॥

‘तात! राक्षसराज! जबतक इन्द्रजित् जीवित है तबतक आप चिन्ता और मोह में न पड़िये। इस इन्द्रशत्रु के बाणों से घायल होकर कोई भी समराङ्गण में अपने प्राणों की रक्षा नहीं कर सकता

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ५ ॥
पश्याद्य रामं सह लक्ष्मणेन मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम्। गतायुषं भूमितले शयानं शितैः शरैराचितसर्वगात्रम्॥

paśyādya rāmaṁ saha lakṣmaṇena
madbāṇanirbhinnavikīrṇadeham।
gatāyuṣaṁ bhūmitale śayānaṁ
śitaiḥ śarairācitasarvagātram॥

‘देखिये, आज मैं राम और लक्ष्मण के शरीर को बाणों से छिन्न-भिन्न करके उनके सारे अङ्गों को तीखे सायकों से भर देता हूँ और वे दोनों भाई गतायु होकर सदा के लिये धरती पर सो जाते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ६ ॥
इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्ताम्। अद्यैव रामं सह लक्ष्मणेन संतर्पयिष्यामि शरैरमोघैः॥

imāṁ pratijñāṁ śṛṇu śakraśatroḥ
suniścitāṁ pauruṣadaivayuktām।
adyaiva rāmaṁ saha lakṣmaṇena
saṁtarpayiṣyāmi śarairamoghaiḥ॥

‘आप मुझ इन्द्रशत्रु की इस सुनिश्चित प्रतिज्ञा को, जो मेरे पुरुषार्थ से और दैवबल (ब्रह्माजी की कृपा)-से भी सिद्ध होनेवाली है, सुन लीजिये—मैं आज ही लक्ष्मणसहित राम को अपने अमोघ बाणों से पूर्णतः तृप्त करूँगा—उनकी युद्धविषयक पिपासा को बुझा दूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ७ ॥
अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुरुद्र- साध्याश्च वैश्वानरचन्द्रसूर्याः। द्रक्ष्यन्ति मे विक्रममप्रमेयं विष्णोरिवोग्रं बलियज्ञवाटे॥

adyendravaivasvataviṣṇurudra-
sādhyāśca vaiśvānaracandrasūryāḥ।
drakṣyanti me vikramamaprameyaṁ
viṣṇorivograṁ baliyajñavāṭe॥

‘आज इन्द्र, यम, विष्णु, रुद्र, साध्य, अग्नि, सूर्य और चन्द्रमा बलि के यज्ञमण्डप में भगवान् विष्णु के भयंकर विक्रम की भाँति मेरे अपार पराक्रम को देखेंगे’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ८ ॥
स एवमुक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रु- रापृच्छ्य राजानमदीनसत्त्वः। समारुरोहानिलतुल्यवेगं रथं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम्॥

sa evamuktvā tridaśendraśatru-
rāpṛcchya rājānamadīnasattvaḥ।
samārurohānilatulyavegaṁ
rathaṁ kharaśreṣṭhasamādhiyuktam॥

ऐसा कहकर उदारचेता इन्द्रशत्रु इन्द्रजित् ने राजा रावण से आज्ञा ली और अच्छे गदहों से जुते हुए, युद्धसामग्री से सम्पन्न एवं वायु के समान वेगशाली रथ पर वह सवार हुआ

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ९ ॥
समास्थाय महातेजा रथं हरिरथोपमम्। जगाम सहसा तत्र यत्र युद्धमरिंदमः॥

samāsthāya mahātejā rathaṁ harirathopamam।
jagāma sahasā tatra yatra yuddhamariṁdamaḥ॥

उसका रथ इन्द्र के रथ के समान जान पड़ता था। उसपर आरूढ़ हो शत्रुओं का दमन करनेवाला वह महातेजस्वी निशाचर सहसा उस स्थान पर जा पहुँचा, जहाँ युद्ध हो रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · १० ॥
तं प्रस्थितं महात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः। संहर्षमाणा बहवो धनुःप्रवरपाणयः॥

taṁ prasthitaṁ mahātmānamanujagmurmahābalāḥ।
saṁharṣamāṇā bahavo dhanuḥpravarapāṇayaḥ॥

उस महामनस्वी वीर को प्रस्थान करते देख बहुत-से महाबली राक्षस हाथों में श्रेष्ठ धनुष लिये हर्ष और उत्साह के साथ उसके पीछे-पीछे चले

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ११ ॥
गजस्कन्धगताः केचित् केचित् परमवाजिभिः। व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोष्ट्रैश्च भुजङ्गमैः॥

gajaskandhagatāḥ kecit kecit paramavājibhiḥ।
vyāghravṛścikamārjārakharoṣṭraiśca bhujaṅgamaiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७३ · १२ ॥
वराहैः श्वापदैः सिंहैर्जम्बुकैः पर्वतोपमैः। काकहंसमयूरैश्च राक्षसा भीमविक्रमाः॥

varāhaiḥ śvāpadaiḥ siṁhairjambukaiḥ parvatopamaiḥ।
kākahaṁsamayūraiśca rākṣasā bhīmavikramāḥ॥

॥ ११–१२ ॥

कोई हाथी पर बैठकर चले तो कोई उत्तम घोड़ों पर। इनके सिवा बाघ, बिच्छू, बिलाव, गदहे, ऊँट, सर्प, सूअर, अन्य हिंसक जन्तु, सिंह, पर्वताकार गीदड़, कौआ, हंस और मोर आदि की सवारियों पर चढ़े हुए भयानक पराक्रमी राक्षस वहाँ युद्ध के लिये आये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · १३ ॥
प्रासपट्टिशनिस्त्रिंशपरश्वधगदाधराः। भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधाः॥

prāsapaṭṭiśanistriṁśaparaśvadhagadādharāḥ।
bhuśuṇḍimudgarāyaṣṭiśataghnīparighāyudhāḥ॥

उन सबने प्रास, पट्टिश, खड्ग, फरसे, गदा, भुशुण्डि, मुद्गर, डंडे, शतघ्नी और परिघ आदि आयुध धारण कर रखे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · १४ ॥
स शङ्खनिनदैः पूर्णैर्भेरीणां चापि निःस्वनैः। जगाम त्रिदशेन्द्रारिराजिं वेगेन वीर्यवान्॥

sa śaṅkhaninadaiḥ pūrṇairbherīṇāṁ cāpi niḥsvanaiḥ।
jagāma tridaśendrārirājiṁ vegena vīryavān॥

शङ्खों की ध्वनि के साथ मिली हुई भेरियों की भयानक आवाज सब ओर गूँज उठी। उस तुमुलनाद के साथ इन्द्रद्रोही पराक्रमी इन्द्रजित् ने बड़े वेग से रणभूमि की ओर प्रस्थान किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · १५ ॥
स शङ्खशशिवर्णेन छत्रेण रिपुसूदनः। रराज प्रतिपूर्णेन नभश्चन्द्रमसा यथा॥

sa śaṅkhaśaśivarṇena chatreṇa ripusūdanaḥ।
rarāja pratipūrṇena nabhaścandramasā yathā॥

जैसे पूर्ण चन्द्रमा से उपलक्षित आकाश की शोभा होती है, उसी प्रकार ऊपर तने हुए शङ्ख और शशि के समान वर्णवाले श्वेत छत्र से वह शत्रुसूदन इन्द्रजित् सुशोभित हो रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · १६ ॥
वीज्यमानस्ततो वीरो हैमैर्हेमविभूषणः। चारुचामरमुख्यैश्च मुख्यः सर्वधनुष्मताम्॥

vījyamānastato vīro haimairhemavibhūṣaṇaḥ।
cārucāmaramukhyaiśca mukhyaḥ sarvadhanuṣmatām॥

सोने के आभूषणों से विभूषित और समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ उस वीर निशाचर को दोनों ओर से सुवर्णनिर्मित उत्तम एवं मनोहर चँवर डुलाये जा रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · १७ ॥
स तु दृष्ट्वा विनिर्यान्तं बलेन महता वृतम्। राक्षसाधिपतिः श्रीमान् रावणः पुत्रमब्रवीत्॥

sa tu dṛṣṭvā viniryāntaṁ balena mahatā vṛtam।
rākṣasādhipatiḥ śrīmān rāvaṇaḥ putramabravīt॥

विशाल सेना से घिरे हुए अपने पुत्र इन्द्रजित् को प्रस्थान करते देख राक्षसों के राजा श्रीमान् रावण ने उससे कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · १८ ॥
त्वमप्रतिरथः पुत्र त्वया वै वासवो जितः। किं पुनर्मानुषं धृष्यं निहनिष्यसि राघवम्॥

tvamapratirathaḥ putra tvayā vai vāsavo jitaḥ।
kiṁ punarmānuṣaṁ dhṛṣyaṁ nihaniṣyasi rāghavam॥

‘बेटा! कोई भी ऐसा प्रतिद्वन्द्वी रथी नहीं है, जो तुम्हारा सामना कर सके। तुमने देवराज इन्द्र को भी पराजित किया है। फिर आसानी से जीत लेने योग्य एक मनुष्य को परास्त करना तुम्हारे लिये कौन बड़ी बात है? तुम अवश्य ही रघुवंशी राम का वध करोगे’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · १९ ॥
तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रत्यगृह्णान्महाशिषः। ततस्त्विन्द्रजिता लङ्का सूर्यप्रतिमतेजसा॥ रराजाप्रतिवीर्येण द्यौरिवार्केण भास्वता।

tathokto rākṣasendreṇa pratyagṛhṇānmahāśiṣaḥ।
tatastvindrajitā laṅkā sūryapratimatejasā॥
rarājāprativīryeṇa dyaurivārkeṇa bhāsvatā।

राक्षसराज के ऐसा कहने पर इन्द्रजित् ने उसके उस महान् आशीर्वाद को सिर झुकाकर ग्रहण किया। फिर तो जैसे अनुपम तेजस्वी सूर्य से आकाश की शोभा होती है, उसी प्रकार अप्रतिम शक्तिशाली और सूर्यतुल्य तेजस्वी इन्द्रजित् से लङ्कापुरी सुशोभित होने लगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · २० ॥
स सम्प्राप्य महातेजा युद्धभूमिमरिंदमः॥ स्थापयामास रक्षांसि रथं प्रति समन्ततः।

sa samprāpya mahātejā yuddhabhūmimariṁdamaḥ॥
sthāpayāmāsa rakṣāṁsi rathaṁ prati samantataḥ।

महातेजस्वी शत्रुदमन इन्द्रजित् ने रणभूमि में पहुँचकर अपने रथ के चारों ओर राक्षसों को खड़ा कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · २१ ॥
ततस्तु हुतभोक्तारं हुतभुक्सदृशप्रभः॥

tatastu hutabhoktāraṁ hutabhuksadṛśaprabhaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७३ · २२ ॥
जुहुवे राक्षसश्रेष्ठो विधिवन्मन्त्रसत्तमैः। स हविर्लाजसत्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः॥ जुहुवे पावकं तत्र राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्।

juhuve rākṣasaśreṣṭho vidhivanmantrasattamaiḥ।
sa havirlājasatkārairmālyagandhapuraskṛtaiḥ॥
juhuve pāvakaṁ tatra rākṣasendraḥ pratāpavān।

॥ २१–२२ ॥

फिर बीच में रथ से उतरकर पृथ्वी पर अग्नि की स्थापना करके अग्नितुल्य तेजस्वी उस राक्षसशिरोमणि वीर ने चन्दन, फूल तथा लावा आदि के द्वारा अग्निदेव का पूजन किया। उसके बाद उस प्रतापी राक्षसराज ने विधिपूर्वक श्रेष्ठ मन्त्रों का उच्चारण करते हुए उस अग्नि में हविष्य की आहुति दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · २३ ॥
शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ बिभीतकाः॥ लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा।

śastrāṇi śarapatrāṇi samidho'tha bibhītakāḥ॥
lohitāni ca vāsāṁsi sruvaṁ kārṣṇāyasaṁ tathā।

उस समय शस्त्र ही अग्निवेदी के चारों ओर बिछाने के लिये कुश या कास के पत्ते थे। बहेड़े की लकड़ी से ही समिधा का काम लिया गया था। लाल रंग के वस्त्र उपयोग में लाये गये और उस आभिचारिक यज्ञ में जो स्रुवा था, वह लोहे का बना हुआ था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · २४ ॥
स तत्राग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः॥ छागस्य कृष्णवर्णस्य गलं जग्राह जीवतः।

sa tatrāgniṁ samāstīrya śarapatraiḥ satomaraiḥ॥
chāgasya kṛṣṇavarṇasya galaṁ jagrāha jīvataḥ।

उसने वहाँ तोमरसहित शस्त्ररूपी कास के पत्तों को अग्नि के चारों ओर फैलाकर होम के लिये काले रंग के जीवित बकरे का गला पकड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · २५ ॥
सकृदेव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः॥ बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं यान्यदर्शयन्।

sakṛdeva samiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ॥
babhūvustāni liṅgāni vijayaṁ yānyadarśayan।

एक ही बार दी हुई उस आहुति से अग्नि प्रज्वलित हो उठी। उसमें धूम नहीं दिखायी देता था और आग की बड़ी-बड़ी लपटें उठ रही थीं। उस समय उस अग्नि से वे सभी चिह्न प्रकट हुए, जो पूर्वकाल में उसे अपनी विजय दिखा चुके थे—युद्धस्थल में उसको विजय की प्राप्ति करा चुके थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · २६ ॥
प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनसंनिभः॥ हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः।

pradakṣiṇāvartaśikhastaptakāñcanasaṁnibhaḥ॥
havistat pratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ।

अग्निदेव की शिखा दक्षिणावर्त दिखायी देने लगी। उनका वर्ण तपाये हुए सुवर्ण के समान सुन्दर था। इस रूप में वे स्वयं प्रकट होकर उसके दिये हुए हविष्य को ग्रहण कर रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · २७ ॥
सोऽस्त्रमाहारयामास ब्राह्ममस्त्रविशारदः॥ धनुश्चात्मरथं चैव सर्वं तत्राभ्यमन्त्रयत्।

so'stramāhārayāmāsa brāhmamastraviśāradaḥ॥
dhanuścātmarathaṁ caiva sarvaṁ tatrābhyamantrayat।

तदनन्तर अस्त्रविद्याविशारद इन्द्रजित् ने ब्रह्मास्त्र का आवाहन किया और अपने धनुष तथा रथ आदि सब वस्तुओं को वहाँ सिद्ध ब्रह्मास्त्रमन्त्र से अभिमन्त्रित किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · २८ ॥
तस्मिन्नाहूयमानेऽस्त्रे हूयमाने च पावके। सार्कग्रहेन्दुनक्षत्रं वित्रास नभस्थलम्॥

tasminnāhūyamāne'stre hūyamāne ca pāvake।
sārkagrahendunakṣatraṁ vitrāsa nabhasthalam॥

जब अग्नि में आहुति देकर उसने ब्रह्मास्त्र का आवाहन किया, तब सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह तथा नक्षत्रों के साथ अन्तरिक्षलोक के सभी प्राणी भयभीत हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · २९ ॥
स पावकं पावकदीप्ततेजा हुत्वा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः। सचापबाणासिरथाश्वसूतः खेऽन्तर्दधेऽऽत्मानमचिन्त्यवीर्यः॥

sa pāvakaṁ pāvakadīptatejā
hutvā mahendrapratimaprabhāvaḥ।
sacāpabāṇāsirathāśvasūtaḥ
khe'ntardadhe''tmānamacintyavīryaḥ॥

जिसका तेज अग्नि के समान उद्दीप्त हो रहा था तथा जो देवराज इन्द्र के समान अनुपम प्रभाव से युक्त था; उस अचिन्त्य पराक्रमी इन्द्रजित् ने अग्नि में आहुति देने के पश्चात् धनुष, बाण, रथ, खड्ग, घोड़े और सारथिसहित अपने-आपको आकाश में अदृश्य कर लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ३० ॥
ततो हयरथाकीर्णं पताकाध्वजशोभितम्। निर्ययौ राक्षसबलं नर्दमानं युयुत्सया॥

tato hayarathākīrṇaṁ patākādhvajaśobhitam।
niryayau rākṣasabalaṁ nardamānaṁ yuyutsayā॥

इसके बाद वह घोड़े और रथों से व्याप्त तथा ध्वजा-पताकाओं से सुशोभित राक्षससेना में गया, जो युद्ध की इच्छा से गर्जना कर रही थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ३१ ॥
ते शरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलंकृतैः। तोमरैरङ्कुशैश्चापि वानराञ्जघ्नुराहवे॥

te śarairbahubhiścitraistīkṣṇavegairalaṁkṛtaiḥ।
tomarairaṅkuśaiścāpi vānarāñjaghnurāhave॥

वे राक्षस दुःसह वेगवाले, सुवर्णभूषित, विचित्र एवं बहुसंख्यक बाणों, तोमरों और अंकुशोंद्वारा रणभूमि में वानरों पर प्रहार कर रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ३२ ॥
रावणिस्तु सुसंक्रुद्धस्तान् निरीक्ष्य निशाचरान्। हृष्टा भवन्तो युध्यन्तु वानराणां जिघांसया॥

rāvaṇistu susaṁkruddhastān nirīkṣya niśācarān।
hṛṣṭā bhavanto yudhyantu vānarāṇāṁ jighāṁsayā॥

रावणपुत्र इन्द्रजित् शत्रुओं के प्रति अत्यन्त क्रोध से भरा हुआ था। उसने निशाचरों की ओर देखकर कहा—‘तुमलोग वानरों को मार डालने की इच्छा से हर्ष और उत्साहपूर्वक युद्ध करो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ३३ ॥
ततस्ते राक्षसाः सर्वे गर्जन्तो जयकांक्षिणः। अभ्यवर्षंस्ततो घोरं वानरान् शरवृष्टिभिः॥

tataste rākṣasāḥ sarve garjanto jayakāṁkṣiṇaḥ।
abhyavarṣaṁstato ghoraṁ vānarān śaravṛṣṭibhiḥ॥

उसके इस प्रकार प्रेरणा देने पर विजय की अभिलाषा रखनेवाले वे समस्त राक्षस जोर-जोर से गर्जना करते हुए वहाँ वानरों पर बाणों की भयंकर वर्षा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ३४ ॥
स तु नालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि। रक्षोभिः संवृतः संख्ये वानरान् विचकर्ष ह॥

sa tu nālīkanārācairgadābhirmusalairapi।
rakṣobhiḥ saṁvṛtaḥ saṁkhye vānarān vicakarṣa ha॥

उस युद्धस्थल में राक्षसों से घिरे रहकर इन्द्रजित् ने भी नालीक, नाराच, गदा और मुसल आदि अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा वानरों का संहार आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ३५ ॥
ते वध्यमानाः समरे वानराः पादपायुधाः। अभ्यवर्षन्त सहसा रावणिं शैलपादपैः॥

te vadhyamānāḥ samare vānarāḥ pādapāyudhāḥ।
abhyavarṣanta sahasā rāvaṇiṁ śailapādapaiḥ॥

समराङ्गण में उसके अस्त्र-शस्त्रों से घायल होनेवाले वानर भी जो वृक्षों से ही हथियार का काम लेते थे, सहसा रावणकुमार पर शैल-शिखरों और वृक्षों की वर्षा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ३६ ॥
इन्द्रजित् तु तदा क्रुद्धो महातेजा महाबलः। वानराणां शरीराणि व्यधमद् रावणात्मजः॥

indrajit tu tadā kruddho mahātejā mahābalaḥ।
vānarāṇāṁ śarīrāṇi vyadhamad rāvaṇātmajaḥ॥

उस समय कुपित हुए महातेजस्वी महाबली रावणपुत्र इन्द्रजित् ने वानरों के शरीरों को छिन्न-भिन्न कर डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ३७ ॥
शरेणैकेन च हरीन् नव पञ्च च सप्त च। बिभेद समरे क्रुद्धो राक्षसान् सम्प्रहर्षयन्॥

śareṇaikena ca harīn nava pañca ca sapta ca।
bibheda samare kruddho rākṣasān sampraharṣayan॥

रणभूमि में राक्षसों का हर्ष बढ़ाता हुआ इन्द्रजित् रोष से भरकर एक-एक बाण से पाँच-पाँच, सात-सात तथा नौ-नौ वानरों को विदीर्ण कर डालता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ३८ ॥
स शरैः सूर्यसंकाशैः शातकुम्भविभूषणैः। वानरान् समरे वीरः प्रममाथ सुदुर्जयः॥

sa śaraiḥ sūryasaṁkāśaiḥ śātakumbhavibhūṣaṇaiḥ।
vānarān samare vīraḥ pramamātha sudurjayaḥ॥

उस अत्यन्त दुर्जय वीर ने सुवर्णभूषित सूर्यतुल्य तेजस्वी सायकोंद्वारा समरभूमि में वानरों को मथ डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ३९ ॥
ते भिन्नगात्राः समरे वानराः शरपीडिताः। पेतुर्मथितसंकल्पाः सुरैरिव महासुराः॥

te bhinnagātrāḥ samare vānarāḥ śarapīḍitāḥ।
peturmathitasaṁkalpāḥ surairiva mahāsurāḥ॥

रणक्षेत्र में देवताओंद्वारा पीड़ित हुए बड़े-बड़े असुरों की भाँति इन्द्रजित् के बाणों से व्यथित हुए वानरों के शरीर छिन्न-भिन्न हो गये। उनकी विजय की आशा पर तुषारपात हो गया और वे अचेत-से होकर पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ४० ॥
ते तपन्तमिवादित्यं घोरैर्बाणगभस्तिभिः। अभ्यधावन्त संक्रुद्धाः संयुगे वानरर्षभाः॥

te tapantamivādityaṁ ghorairbāṇagabhastibhiḥ।
abhyadhāvanta saṁkruddhāḥ saṁyuge vānararṣabhāḥ॥

उस समय युद्धस्थल में बाणरूपी भयंकर किरणोंद्वारा सूर्य के समान तपते हुए इन्द्रजित् पर प्रधान-प्रधान वानरों ने बड़े रोष के साथ धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ४१ ॥
ततस्तु वानराः सर्वे भिन्नदेहा विचेतसः। व्यथिता विद्रवन्ति स्म रुधिरेण समुक्षिताः॥

tatastu vānarāḥ sarve bhinnadehā vicetasaḥ।
vyathitā vidravanti sma rudhireṇa samukṣitāḥ॥

परंतु उसके बाणों से शरीर के क्षत-विक्षत हो जाने से वे सब वानर अचेत-से हो गये और खून से लथपथ हो व्यथित होकर इधर-उधर भागने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ४२ ॥
रामस्यार्थे पराक्रम्य वानरास्त्यक्तजीविताः। नर्दन्तस्तेऽनिवृत्तास्तु समरे सशिलायुधाः॥

rāmasyārthe parākramya vānarāstyaktajīvitāḥ।
nardantaste'nivṛttāstu samare saśilāyudhāḥ॥

वानरों ने भगवान् श्रीराम के लिये अपने जीवन का मोह छोड़ दिया था। वे पराक्रमपूर्वक गर्जना करते हुए हाथ में शिलाएँ लिये समरभूमि में डटे रहे—युद्धभूमि से पीछे न हटे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ४३ ॥
ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च शिलाभिश्च प्लवंगमाः। अभ्यवर्षन्त समरे रावणिं समवस्थिताः॥

te drumaiḥ parvatāgraiśca śilābhiśca plavaṁgamāḥ।
abhyavarṣanta samare rāvaṇiṁ samavasthitāḥ॥

समराङ्गण में खड़े हुए वे वानर रावणकुमार पर वृक्षों, पर्वतशिखरों और शिलाओं की वर्षा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ४४ ॥
तं द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत्। व्यपोहत महातेजा रावणिः समितिंजयः॥

taṁ drumāṇāṁ śilānāṁ ca varṣaṁ prāṇaharaṁ mahat।
vyapohata mahātejā rāvaṇiḥ samitiṁjayaḥ॥

वृक्षों और शिलाओं की वह भारी वृष्टि राक्षसों के प्राण हर लेनेवाली थी; परंतु समरविजयी महातेजस्वी रावणपुत्र ने अपने बाणोंद्वारा उसे दूर हटा दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ४५ ॥
ततः पावकसंकाशैः शरैराशीविषोपमैः। वानराणामनीकानि बिभेद समरे प्रभुः॥

tataḥ pāvakasaṁkāśaiḥ śarairāśīviṣopamaiḥ।
vānarāṇāmanīkāni bibheda samare prabhuḥ॥

तत्पश्चात् विषधर सर्पों के समान भयंकर और अग्नितुल्य तेजस्वी बाणोंद्वारा उस शक्तिशाली वीर ने समराङ्गण में वानर-सैनिकों को विदीर्ण करना आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ४६ ॥
अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैः स विद्ध्वा गन्धमादनम्। विव्याध नवभिश्चैव नलं दूरादवस्थितम्॥

aṣṭādaśaśaraistīkṣṇaiḥ sa viddhvā gandhamādanam।
vivyādha navabhiścaiva nalaṁ dūrādavasthitam॥

उसने अठारह तीखे बाणों से गन्धमादन को घायल करके दूर खड़े हुए नल पर भी नौ बाणों का प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ४७ ॥
सप्तभिस्तु महावीर्यो मैन्दं मर्मविदारणैः। पञ्चभिर्विशिखैश्चैव गजं विव्याध संयुगे॥

saptabhistu mahāvīryo maindaṁ marmavidāraṇaiḥ।
pañcabhirviśikhaiścaiva gajaṁ vivyādha saṁyuge॥

इसके बाद महापराक्रमी इन्द्रजित् ने सात मर्मभेदी सायकोंद्वारा मैन्द को और पाँच बाणों से गज को भी युद्धस्थल में बींध डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ४८ ॥
जाम्बवन्तं तु दशभिर्नीलं त्रिंशद्भिरेव च। सुग्रीवमृषभं चैव सोऽङ्गदं द्विविदं तथा॥ घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत् तदा।

jāmbavantaṁ tu daśabhirnīlaṁ triṁśadbhireva ca।
sugrīvamṛṣabhaṁ caiva so'ṅgadaṁ dvividaṁ tathā॥
ghorairdattavaraistīkṣṇairniṣprāṇānakarot tadā।

फिर दस बाणों से जाम्बवान् को और तीस सायकों से नील को घायल कर दिया। तदनन्तर वरदान में प्राप्त हुए बहुसंख्यक तीखे और भयानक सायकों का प्रहार करके उस समय उसने सुग्रीव, ऋषभ, अङ्गद और द्विविद को भी निष्प्राण-सा कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ४९ ॥
अन्यानपि तथा मुख्यान् वानरान् बहुभिः शरैः॥ अर्दयामास संक्रुद्धः कालाग्निरिव मूर्च्छितः।

anyānapi tathā mukhyān vānarān bahubhiḥ śaraiḥ॥
ardayāmāsa saṁkruddhaḥ kālāgniriva mūrcchitaḥ।

सब ओर फैली हुई प्रलयाग्नि के समान अत्यन्त रोष से भरे हुए इन्द्रजित् ने दूसरे-दूसरे श्रेष्ठ वानरों को भी बहुसंख्यक बाणों की मार से व्यथित कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ५० ॥
स शरैः सूर्यसंकाशैः सुमुक्तैः शीघ्रगामिभिः॥ वानराणामनीकानि निर्ममन्थ महारणे।

sa śaraiḥ sūryasaṁkāśaiḥ sumuktaiḥ śīghragāmibhiḥ॥
vānarāṇāmanīkāni nirmamantha mahāraṇe।

उस महासमर में रावणकुमार ने अच्छी तरह छोड़े हुए सूर्यतुल्य तेजस्वी शीघ्रगामी सायकोंद्वारा वानरों की सेनाओं को मथ डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ५१ ॥
आकुलां वानरीं सेनां शरजालेन पीडिताम्॥ हृष्टः स परया प्रीत्या ददर्श क्षतजोक्षिताम्।

ākulāṁ vānarīṁ senāṁ śarajālena pīḍitām॥
hṛṣṭaḥ sa parayā prītyā dadarśa kṣatajokṣitām।

उसके बाणजाल से पीड़ित हो वानरी-सेना व्याकुल हो उठी और रक्त से नहा गयी। उसने बड़े हर्ष और प्रसन्नता के साथ शत्रुसेना की इस दुरवस्था को देखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ५२ ॥
पुनरेव महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली॥

punareva mahātejā rākṣasendrātmajo balī॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७३ · ५३ ॥
संसृज्य बाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम्। ममर्द वानरानीकं परितस्त्विन्द्रजिद् बली॥

saṁsṛjya bāṇavarṣaṁ ca śastravarṣaṁ ca dāruṇam।
mamarda vānarānīkaṁ paritastvindrajid balī॥

॥ ५२–५३ ॥

वह राक्षसराजकुमार इन्द्रजित् बड़ा तेजस्वी, प्रभावशाली एवं बलवान् था। उसने सब ओर से बाणों तथा अन्यान्य अस्त्र-शस्त्रों की भयंकर वर्षा करके पुनः वानर-सेना को रौंद डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ५४ ॥
स्वसैन्यमुत्सृज्य समेत्य तूर्णं महाहवे वानरवाहिनीषु। अदृश्यमानः शरजालमुग्रं ववर्ष नीलाम्बुधरो यथाम्बु॥

svasainyamutsṛjya sametya tūrṇaṁ
mahāhave vānaravāhinīṣu।
adṛśyamānaḥ śarajālamugraṁ
vavarṣa nīlāmbudharo yathāmbu॥

तत्पश्चात् वह अपनी सेना के ऊपरी भाग को छोड़कर उस महासमर में तुरंत वानर-सेना के ऊपर जा पहुँचा और स्वयं आकाश में अदृश्य रहकर भयानक बाणसमूह की उसी तरह वर्षा करने लगा, जैसे काला मेघ जल की वृष्टि करता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ५५ ॥
ते शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहा मायाहता विस्वरमुन्नदन्तः। रणे निपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पा यथेन्द्रवज्राभिहता नगेन्द्राः॥

te śakrajidbāṇaviśīrṇadehā
māyāhatā visvaramunnadantaḥ।
raṇe nipeturharayo'drikalpā
yathendravajrābhihatā nagendrāḥ॥

जैसे इन्द्र के वज्र से आहत हो बड़े-बड़े पर्वत धराशायी हो जाते हैं, उसी प्रकार वे पर्वताकार वानर रणभूमि में इन्द्रजित् के बाणोंद्वारा छल से मारे जाकर शरीर के क्षत-विक्षत हो जाने से विकृत स्वर में चीखते-चिल्लाते हुए पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ५६ ॥
ते केवलं संददृशुः शिताग्रान् बाणान् रणे वानरवाहिनीषु। मायाविगूढं च सुरेन्द्रशत्रुं न चात्र तं राक्षसमप्यपश्यन्॥

te kevalaṁ saṁdadṛśuḥ śitāgrān
bāṇān raṇe vānaravāhinīṣu।
māyāvigūḍhaṁ ca surendraśatruṁ
na cātra taṁ rākṣasamapyapaśyan॥

रणभूमि में वानर-सेनाओं पर जो पैनी धारवाले बाण गिर रहे थे, केवल उन्हीं को वे वानर देख रहे थे। माया से छिपे हुए उस इन्द्रद्रोही राक्षस को कहीं नहीं देख पाते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ५७ ॥
ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा सर्वा दिशो बाणगणैः शिताग्रैः। प्रच्छादयामास रविप्रकाशै- र्विदारयामास च वानरेन्द्रान्॥

tataḥ sa rakṣodhipatirmahātmā
sarvā diśo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ।
pracchādayāmāsa raviprakāśai-
rvidārayāmāsa ca vānarendrān॥

उस समय उस महाकाय राक्षसराज ने तीखी धारवाले सूर्यतुल्य तेजस्वी बाण-समूहोंद्वारा सम्पूर्ण दिशाओं को ढक दिया और वानर-सेनापतियों को घायल कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ५८ ॥
स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानि व्याविद्धदीप्तानलसप्रभाणि। सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्रसैन्ये॥

sa śūlanistriṁśaparaśvadhāni
vyāviddhadīptānalasaprabhāṇi।
savisphuliṅgojjvalapāvakāni
vavarṣa tīvraṁ plavagendrasainye॥

वह वानरराज की सेना में बढ़े हुए प्रज्वलित पावक के समान दीप्तिमान् तथा चिनगारियोंसहित उज्ज्वल आग प्रकट करनेवाले शूल, खड्ग और फरसों की दुःसह वृष्टि करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ५९ ॥
ततो ज्वलनसंकाशैर्बाणैर्वानरयूथपाः। ताडिताः शक्रजिद्बाणैः प्रफुल्ला इव किंशुकाः॥

tato jvalanasaṁkāśairbāṇairvānarayūthapāḥ।
tāḍitāḥ śakrajidbāṇaiḥ praphullā iva kiṁśukāḥ॥

इन्द्रजित् के चलाये हुए अग्नितुल्य तेजस्वी बाणों से घायल हो रक्त से नहाकर सारे वानर-यूथपति खिले हुए पलाश वृक्ष के समान जान पड़ते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ६० ॥
तेऽन्योन्यमभिसर्पन्तो निनदन्तश्च विस्वरम्। राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्ना निपेतुर्वानरर्षभाः॥

te'nyonyamabhisarpanto ninadantaśca visvaram।
rākṣasendrāstranirbhinnā nipeturvānararṣabhāḥ॥

राक्षसराज इन्द्रजित् के बाणों से विदीर्ण हो वे श्रेष्ठ वानर एक-दूसरे के सामने जाकर विकृत स्वर में चीत्कार करते हुए धराशायी हो जाते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ६१ ॥
उदीक्षमाणा गगनं केचिन्नेत्रेषु ताडिताः। शरैर्विंविशुरन्योन्यं पेतुश्च जगतीतले॥

udīkṣamāṇā gaganaṁ kecinnetreṣu tāḍitāḥ।
śarairviṁviśuranyonyaṁ petuśca jagatītale॥

कितने ही वानर आकाश की ओर देख रहे थे। उसी समय उनके नेत्रों में बाणों की चोट लगी, अतः वे एक-दूसरे के शरीर से सट गये और पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ६२ ॥
हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम्। जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च॥

hanūmantaṁ ca sugrīvamaṅgadaṁ gandhamādanam।
jāmbavantaṁ suṣeṇaṁ ca vegadarśinameva ca॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७३ · ६३ ॥
मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गवयं तथा। केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम्॥

maindaṁ ca dvividaṁ nīlaṁ gavākṣaṁ gavayaṁ tathā।
kesariṁ harilomānaṁ vidyuddaṁṣṭraṁ ca vānaram॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७३ · ६४ ॥
सूर्याननं ज्योतिमुखं तथा दधिमुखं हरिम्। पावकाक्षं नलं चैव कुमुदं चैव वानरम्॥

sūryānanaṁ jyotimukhaṁ tathā dadhimukhaṁ harim।
pāvakākṣaṁ nalaṁ caiva kumudaṁ caiva vānaram॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७३ · ६५ ॥
प्रासैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः। विव्याध हरिशार्दूलान् सर्वांस्तान् राक्षसोत्तमः॥

prāsaiḥ śūlaiḥ śitairbāṇairindrajinmantrasaṁhitaiḥ।
vivyādha hariśārdūlān sarvāṁstān rākṣasottamaḥ॥

॥ ६२–६५ ॥

राक्षसप्रवर इन्द्रजित् ने दिव्य मन्त्रों से अभिमन्त्रित प्रासों, शूलों और पैने बाणोंद्वारा हनुमान्, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, गवय, केसरी, हरिलोमा, विद्युद्दंष्ट्र, सूर्यानन, ज्योतिमुख, दधिमुख, पावकाक्ष, नल और कुमुद आदि सभी श्रेष्ठ वानरों को घायल कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ६६ ॥
स वै गदाभिर्हरियूथमुख्यान् निर्भिद्य बाणैस्तपनीयवर्णैः। ववर्ष रामं शरवृष्टिजालैः सलक्ष्मणं भास्कररश्मिकल्पैः॥

sa vai gadābhirhariyūthamukhyān
nirbhidya bāṇaistapanīyavarṇaiḥ।
vavarṣa rāmaṁ śaravṛṣṭijālaiḥ
salakṣmaṇaṁ bhāskararaśmikalpaiḥ॥

गदाओं और सुवर्ण के समान कान्तिमान् बाणोंद्वारा वानर-यूथपतियों को क्षत-विक्षत करके वह लक्ष्मणसहित श्रीराम पर सूर्य की किरणों के समान चमकीले बाणसमूहों की वर्षा करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ६७ ॥
स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणो धारानिपातानिव तानचिन्त्य। समीक्षमाणः परमाद्भुतश्री- रामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच॥

sa bāṇavarṣairabhivṛṣyamāṇo
dhārānipātāniva tānacintya।
samīkṣamāṇaḥ paramādbhutaśrī-
rāmastadā lakṣmaṇamityuvāca॥

उस बाणवर्षा के लक्ष्य बने हुए परम अद्भुत शोभा से सम्पन्न श्रीराम पानी की धारा के समान गिरनेवाले उन बाणों की कोई परवा न करके लक्ष्मण की ओर देखते हुए बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ६८ ॥
असौ पुनर्लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो ब्रह्मास्त्रमाश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः। निपातयित्वा हरिसैन्यमस्मान् शितैः शरैरर्दयति प्रसक्तम्॥

asau punarlakṣmaṇa rākṣasendro
brahmāstramāśritya surendraśatruḥ।
nipātayitvā harisainyamasmān
śitaiḥ śarairardayati prasaktam॥

‘लक्ष्मण! वह इन्द्रद्रोही राक्षसराज इन्द्रजित् प्राप्त हुए ब्रह्मास्त्र का सहारा लेकर वानर-सेना को धराशायी करने के पश्चात् अब तीखे बाणोंद्वारा हम दोनों को भी पीड़ित कर रहा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ६९ ॥
स्वयंभुवा दत्तवरो महात्मा समाहितोऽन्तर्हितभीमकायः। कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो निहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्धतास्त्रः॥

svayaṁbhuvā dattavaro mahātmā
samāhito'ntarhitabhīmakāyaḥ।
kathaṁ nu śakyo yudhi naṣṭadeho
nihantumadyendrajiduddhatāstraḥ॥

‘ब्रह्माजी से वरदान पाकर सदा सावधान रहनेवाले इस महामनस्वी वीर ने अपने भीषण शरीर को अदृश्य कर लिया है। युद्ध में इस इन्द्रजित् का शरीर तो दिखायी ही नहीं देता, पर यह अस्त्रों का प्रयोग करता जा रहा है। ऐसी दशा में इसे हमलोग किस तरह मार सकते हैं?

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ७० ॥
मन्ये स्वयंभूर्भगवानचिन्त्य- स्तस्यैतदस्त्रं प्रभवश्च योऽस्य। बाणावपातं त्वमिहाद्य धीमन् मया सहाव्यग्रमनाः सहस्व॥

manye svayaṁbhūrbhagavānacintya-
stasyaitadastraṁ prabhavaśca yo'sya।
bāṇāvapātaṁ tvamihādya dhīman
mayā sahāvyagramanāḥ sahasva॥

‘स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मा का स्वरूप अचिन्त्य है। वे ही इस जगत् के आदि कारण हैं। मैं समझता हूँ, उन्हीं का यह अस्त्र है, अतः बुद्धिमान् सुमित्राकुमार! तुम मन में किसी प्रकार की घबराहट न लाकर मेरे साथ यहाँ चुपचाप खड़े हो इन बाणों की मार सहो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ७१ ॥
प्रच्छादयत्येष हि राक्षसेन्द्रः सर्वा दिशः सायकवृष्टिजालैः। एतच्च सर्वं पतिताग्र्यशूरं न भ्राजते वानरराजसैन्यम्॥

pracchādayatyeṣa hi rākṣasendraḥ
sarvā diśaḥ sāyakavṛṣṭijālaiḥ।
etacca sarvaṁ patitāgryaśūraṁ
na bhrājate vānararājasainyam॥

‘यह राक्षसराज इन्द्रजित् इस समय बाण-समूहों की वर्षा करके सम्पूर्ण दिशाओं को आच्छादित किये देता है। वानरराज सुग्रीव की यह सारी सेना, जिसके प्रधान-प्रधान शूरवीर धराशायी हो गये हैं, अब शोभा नहीं पा रही है

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ७२ ॥
आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसंज्ञौ निवृत्तयुद्धौ हतहर्षरोषौ। ध्रुवं प्रवेक्ष्यत्यमरारिवास- मसौ समासाद्य रणाग्र्यलक्ष्मीम्॥

āvāṁ tu dṛṣṭvā patitau visaṁjñau
nivṛttayuddhau hataharṣaroṣau।
dhruvaṁ pravekṣyatyamarārivāsa-
masau samāsādya raṇāgryalakṣmīm॥

‘जब हम दोनों हर्ष एवं रोष से रहित तथा युद्ध से निवृत्त हो अचेत-से होकर गिर जायँगे, तब हमें उस अवस्था में देख युद्ध के मुहाने पर विजय-लक्ष्मी को पाकर अवश्य ही यह राक्षसपुरी लङ्का में लौट जायगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ७३ ॥
ततस्तु ताविन्द्रजितोऽस्त्रजालै- र्बभूवतुस्तत्र तदा विशस्तौ। स चापि तौ तत्र विषादयित्वा ननाद हर्षाद् युधि राक्षसेन्द्रः॥

tatastu tāvindrajito'strajālai-
rbabhūvatustatra tadā viśastau।
sa cāpi tau tatra viṣādayitvā
nanāda harṣād yudhi rākṣasendraḥ॥

तदनन्तर वे दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण वहाँ इन्द्रजित् के बाण-समूहों से बहुत घायल हो गये। उस समय उन दोनों को युद्ध में पीड़ित करके उस राक्षसराज ने बड़े हर्ष के साथ गर्जना की

English translation coming soon.

॥ ६ · ७३ · ७४ ॥
ततस्तदा वानरसैन्यमेवं रामं च संख्ये सह लक्ष्मणेन। विषादयित्वा सहसा विवेश पुरीं दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम्। संस्तूयमानः स तु यातुधानैः पित्रे च सर्वं हृषितोऽभ्युवाच॥

tatastadā vānarasainyamevaṁ
rāmaṁ ca saṁkhye saha lakṣmaṇena।
viṣādayitvā sahasā viveśa
purīṁ daśagrīvabhujābhiguptām।
saṁstūyamānaḥ sa tu yātudhānaiḥ
pitre ca sarvaṁ hṛṣito'bhyuvāca॥

इस प्रकार संग्राम में वानरों की सेना तथा लक्ष्मणसहित श्रीराम को मूर्च्छित करके इन्द्रजित् सहसा दशमुख रावण की भुजाओंद्वारा पालित लङ्कापुरी में चला गया। उस समय समस्त निशाचर उसकी स्तुति कर रहे थे। वहाँ जाकर उसने पिता से प्रसन्नतापूर्वक अपनी विजय का सारा समाचार बताया

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें तिहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ७३ ॥