इन्द्रजित्के ब्रह्मास्त्रसे वानरसेनासहित श्रीराम और लक्ष्मणका मूर्च्छित होना
tato hatān rākṣasapuṅgavāṁstān
devāntakāditriśiro'tikāyān।
rakṣogaṇāstatra hatāvaśiṣṭā-
ste rāvaṇāya tvaritāḥ śaśaṁsuḥ॥
संग्रामभूमि में जो निशाचर मरने से बच गये थे, उन्होंने तुरंत रावण के पास जाकर उसे देवान्तक, त्रिशिरा और अतिकाय आदि राक्षसपुङ्गवों के मारे जाने का समाचार सुनाया
English translation coming soon.
tato hatāṁstān sahasā niśamya
rājā mahābāṣpapariplutākṣaḥ।
putrakṣayaṁ bhrātṛvadhaṁ ca ghoraṁ
vicintya rājā vipulaṁ pradadhyau॥
उनके वध की बात सुनकर राजा रावण के नेत्रों में सहसा आँसुओं की बाढ़ आ गयी। पुत्रों और भाइयों के भयानक वध की बात सोचकर उसको बड़ी चिन्ता हुई
English translation coming soon.
tatastu rājānamudīkṣya dīnaṁ
śokārṇave samparipupluvānam।
ratharṣabho rākṣasarājasūnu-
stamindrajid vākyamidaṁ babhāṣe॥
राजा रावण को शोक के समुद्र में निमग्न एवं दीन हुआ देख रथियों में श्रेष्ठ राक्षसराजकुमार इन्द्रजित् ने यह बात कही—
English translation coming soon.
na tāta mohaṁ parigantumarhase
yatrendrajijjīvati nairṛteśa।
nendrāribāṇābhihato hi kaścit
prāṇān samarthaḥ samare'bhipātum॥
‘तात! राक्षसराज! जबतक इन्द्रजित् जीवित है तबतक आप चिन्ता और मोह में न पड़िये। इस इन्द्रशत्रु के बाणों से घायल होकर कोई भी समराङ्गण में अपने प्राणों की रक्षा नहीं कर सकता
English translation coming soon.
paśyādya rāmaṁ saha lakṣmaṇena
madbāṇanirbhinnavikīrṇadeham।
gatāyuṣaṁ bhūmitale śayānaṁ
śitaiḥ śarairācitasarvagātram॥
‘देखिये, आज मैं राम और लक्ष्मण के शरीर को बाणों से छिन्न-भिन्न करके उनके सारे अङ्गों को तीखे सायकों से भर देता हूँ और वे दोनों भाई गतायु होकर सदा के लिये धरती पर सो जाते हैं
English translation coming soon.
imāṁ pratijñāṁ śṛṇu śakraśatroḥ
suniścitāṁ pauruṣadaivayuktām।
adyaiva rāmaṁ saha lakṣmaṇena
saṁtarpayiṣyāmi śarairamoghaiḥ॥
‘आप मुझ इन्द्रशत्रु की इस सुनिश्चित प्रतिज्ञा को, जो मेरे पुरुषार्थ से और दैवबल (ब्रह्माजी की कृपा)-से भी सिद्ध होनेवाली है, सुन लीजिये—मैं आज ही लक्ष्मणसहित राम को अपने अमोघ बाणों से पूर्णतः तृप्त करूँगा—उनकी युद्धविषयक पिपासा को बुझा दूँगा
English translation coming soon.
adyendravaivasvataviṣṇurudra-
sādhyāśca vaiśvānaracandrasūryāḥ।
drakṣyanti me vikramamaprameyaṁ
viṣṇorivograṁ baliyajñavāṭe॥
‘आज इन्द्र, यम, विष्णु, रुद्र, साध्य, अग्नि, सूर्य और चन्द्रमा बलि के यज्ञमण्डप में भगवान् विष्णु के भयंकर विक्रम की भाँति मेरे अपार पराक्रम को देखेंगे’
English translation coming soon.
sa evamuktvā tridaśendraśatru-
rāpṛcchya rājānamadīnasattvaḥ।
samārurohānilatulyavegaṁ
rathaṁ kharaśreṣṭhasamādhiyuktam॥
ऐसा कहकर उदारचेता इन्द्रशत्रु इन्द्रजित् ने राजा रावण से आज्ञा ली और अच्छे गदहों से जुते हुए, युद्धसामग्री से सम्पन्न एवं वायु के समान वेगशाली रथ पर वह सवार हुआ
English translation coming soon.
samāsthāya mahātejā rathaṁ harirathopamam।
jagāma sahasā tatra yatra yuddhamariṁdamaḥ॥
उसका रथ इन्द्र के रथ के समान जान पड़ता था। उसपर आरूढ़ हो शत्रुओं का दमन करनेवाला वह महातेजस्वी निशाचर सहसा उस स्थान पर जा पहुँचा, जहाँ युद्ध हो रहा था
English translation coming soon.
taṁ prasthitaṁ mahātmānamanujagmurmahābalāḥ।
saṁharṣamāṇā bahavo dhanuḥpravarapāṇayaḥ॥
उस महामनस्वी वीर को प्रस्थान करते देख बहुत-से महाबली राक्षस हाथों में श्रेष्ठ धनुष लिये हर्ष और उत्साह के साथ उसके पीछे-पीछे चले
English translation coming soon.
gajaskandhagatāḥ kecit kecit paramavājibhiḥ।
vyāghravṛścikamārjārakharoṣṭraiśca bhujaṅgamaiḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
varāhaiḥ śvāpadaiḥ siṁhairjambukaiḥ parvatopamaiḥ।
kākahaṁsamayūraiśca rākṣasā bhīmavikramāḥ॥
कोई हाथी पर बैठकर चले तो कोई उत्तम घोड़ों पर। इनके सिवा बाघ, बिच्छू, बिलाव, गदहे, ऊँट, सर्प, सूअर, अन्य हिंसक जन्तु, सिंह, पर्वताकार गीदड़, कौआ, हंस और मोर आदि की सवारियों पर चढ़े हुए भयानक पराक्रमी राक्षस वहाँ युद्ध के लिये आये
English translation coming soon.
prāsapaṭṭiśanistriṁśaparaśvadhagadādharāḥ।
bhuśuṇḍimudgarāyaṣṭiśataghnīparighāyudhāḥ॥
उन सबने प्रास, पट्टिश, खड्ग, फरसे, गदा, भुशुण्डि, मुद्गर, डंडे, शतघ्नी और परिघ आदि आयुध धारण कर रखे थे
English translation coming soon.
sa śaṅkhaninadaiḥ pūrṇairbherīṇāṁ cāpi niḥsvanaiḥ।
jagāma tridaśendrārirājiṁ vegena vīryavān॥
शङ्खों की ध्वनि के साथ मिली हुई भेरियों की भयानक आवाज सब ओर गूँज उठी। उस तुमुलनाद के साथ इन्द्रद्रोही पराक्रमी इन्द्रजित् ने बड़े वेग से रणभूमि की ओर प्रस्थान किया
English translation coming soon.
sa śaṅkhaśaśivarṇena chatreṇa ripusūdanaḥ।
rarāja pratipūrṇena nabhaścandramasā yathā॥
जैसे पूर्ण चन्द्रमा से उपलक्षित आकाश की शोभा होती है, उसी प्रकार ऊपर तने हुए शङ्ख और शशि के समान वर्णवाले श्वेत छत्र से वह शत्रुसूदन इन्द्रजित् सुशोभित हो रहा था
English translation coming soon.
vījyamānastato vīro haimairhemavibhūṣaṇaḥ।
cārucāmaramukhyaiśca mukhyaḥ sarvadhanuṣmatām॥
सोने के आभूषणों से विभूषित और समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ उस वीर निशाचर को दोनों ओर से सुवर्णनिर्मित उत्तम एवं मनोहर चँवर डुलाये जा रहे थे
English translation coming soon.
sa tu dṛṣṭvā viniryāntaṁ balena mahatā vṛtam।
rākṣasādhipatiḥ śrīmān rāvaṇaḥ putramabravīt॥
विशाल सेना से घिरे हुए अपने पुत्र इन्द्रजित् को प्रस्थान करते देख राक्षसों के राजा श्रीमान् रावण ने उससे कहा—
English translation coming soon.
tvamapratirathaḥ putra tvayā vai vāsavo jitaḥ।
kiṁ punarmānuṣaṁ dhṛṣyaṁ nihaniṣyasi rāghavam॥
‘बेटा! कोई भी ऐसा प्रतिद्वन्द्वी रथी नहीं है, जो तुम्हारा सामना कर सके। तुमने देवराज इन्द्र को भी पराजित किया है। फिर आसानी से जीत लेने योग्य एक मनुष्य को परास्त करना तुम्हारे लिये कौन बड़ी बात है? तुम अवश्य ही रघुवंशी राम का वध करोगे’
English translation coming soon.
tathokto rākṣasendreṇa pratyagṛhṇānmahāśiṣaḥ।
tatastvindrajitā laṅkā sūryapratimatejasā॥
rarājāprativīryeṇa dyaurivārkeṇa bhāsvatā।
राक्षसराज के ऐसा कहने पर इन्द्रजित् ने उसके उस महान् आशीर्वाद को सिर झुकाकर ग्रहण किया। फिर तो जैसे अनुपम तेजस्वी सूर्य से आकाश की शोभा होती है, उसी प्रकार अप्रतिम शक्तिशाली और सूर्यतुल्य तेजस्वी इन्द्रजित् से लङ्कापुरी सुशोभित होने लगी
English translation coming soon.
sa samprāpya mahātejā yuddhabhūmimariṁdamaḥ॥
sthāpayāmāsa rakṣāṁsi rathaṁ prati samantataḥ।
महातेजस्वी शत्रुदमन इन्द्रजित् ने रणभूमि में पहुँचकर अपने रथ के चारों ओर राक्षसों को खड़ा कर दिया
English translation coming soon.
tatastu hutabhoktāraṁ hutabhuksadṛśaprabhaḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
juhuve rākṣasaśreṣṭho vidhivanmantrasattamaiḥ।
sa havirlājasatkārairmālyagandhapuraskṛtaiḥ॥
juhuve pāvakaṁ tatra rākṣasendraḥ pratāpavān।
फिर बीच में रथ से उतरकर पृथ्वी पर अग्नि की स्थापना करके अग्नितुल्य तेजस्वी उस राक्षसशिरोमणि वीर ने चन्दन, फूल तथा लावा आदि के द्वारा अग्निदेव का पूजन किया। उसके बाद उस प्रतापी राक्षसराज ने विधिपूर्वक श्रेष्ठ मन्त्रों का उच्चारण करते हुए उस अग्नि में हविष्य की आहुति दी
English translation coming soon.
śastrāṇi śarapatrāṇi samidho'tha bibhītakāḥ॥
lohitāni ca vāsāṁsi sruvaṁ kārṣṇāyasaṁ tathā।
उस समय शस्त्र ही अग्निवेदी के चारों ओर बिछाने के लिये कुश या कास के पत्ते थे। बहेड़े की लकड़ी से ही समिधा का काम लिया गया था। लाल रंग के वस्त्र उपयोग में लाये गये और उस आभिचारिक यज्ञ में जो स्रुवा था, वह लोहे का बना हुआ था
English translation coming soon.
sa tatrāgniṁ samāstīrya śarapatraiḥ satomaraiḥ॥
chāgasya kṛṣṇavarṇasya galaṁ jagrāha jīvataḥ।
उसने वहाँ तोमरसहित शस्त्ररूपी कास के पत्तों को अग्नि के चारों ओर फैलाकर होम के लिये काले रंग के जीवित बकरे का गला पकड़ा
English translation coming soon.
sakṛdeva samiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ॥
babhūvustāni liṅgāni vijayaṁ yānyadarśayan।
एक ही बार दी हुई उस आहुति से अग्नि प्रज्वलित हो उठी। उसमें धूम नहीं दिखायी देता था और आग की बड़ी-बड़ी लपटें उठ रही थीं। उस समय उस अग्नि से वे सभी चिह्न प्रकट हुए, जो पूर्वकाल में उसे अपनी विजय दिखा चुके थे—युद्धस्थल में उसको विजय की प्राप्ति करा चुके थे
English translation coming soon.
pradakṣiṇāvartaśikhastaptakāñcanasaṁnibhaḥ॥
havistat pratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ।
अग्निदेव की शिखा दक्षिणावर्त दिखायी देने लगी। उनका वर्ण तपाये हुए सुवर्ण के समान सुन्दर था। इस रूप में वे स्वयं प्रकट होकर उसके दिये हुए हविष्य को ग्रहण कर रहे थे
English translation coming soon.
so'stramāhārayāmāsa brāhmamastraviśāradaḥ॥
dhanuścātmarathaṁ caiva sarvaṁ tatrābhyamantrayat।
तदनन्तर अस्त्रविद्याविशारद इन्द्रजित् ने ब्रह्मास्त्र का आवाहन किया और अपने धनुष तथा रथ आदि सब वस्तुओं को वहाँ सिद्ध ब्रह्मास्त्रमन्त्र से अभिमन्त्रित किया
English translation coming soon.
tasminnāhūyamāne'stre hūyamāne ca pāvake।
sārkagrahendunakṣatraṁ vitrāsa nabhasthalam॥
जब अग्नि में आहुति देकर उसने ब्रह्मास्त्र का आवाहन किया, तब सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह तथा नक्षत्रों के साथ अन्तरिक्षलोक के सभी प्राणी भयभीत हो गये
English translation coming soon.
sa pāvakaṁ pāvakadīptatejā
hutvā mahendrapratimaprabhāvaḥ।
sacāpabāṇāsirathāśvasūtaḥ
khe'ntardadhe''tmānamacintyavīryaḥ॥
जिसका तेज अग्नि के समान उद्दीप्त हो रहा था तथा जो देवराज इन्द्र के समान अनुपम प्रभाव से युक्त था; उस अचिन्त्य पराक्रमी इन्द्रजित् ने अग्नि में आहुति देने के पश्चात् धनुष, बाण, रथ, खड्ग, घोड़े और सारथिसहित अपने-आपको आकाश में अदृश्य कर लिया
English translation coming soon.
tato hayarathākīrṇaṁ patākādhvajaśobhitam।
niryayau rākṣasabalaṁ nardamānaṁ yuyutsayā॥
इसके बाद वह घोड़े और रथों से व्याप्त तथा ध्वजा-पताकाओं से सुशोभित राक्षससेना में गया, जो युद्ध की इच्छा से गर्जना कर रही थी
English translation coming soon.
te śarairbahubhiścitraistīkṣṇavegairalaṁkṛtaiḥ।
tomarairaṅkuśaiścāpi vānarāñjaghnurāhave॥
वे राक्षस दुःसह वेगवाले, सुवर्णभूषित, विचित्र एवं बहुसंख्यक बाणों, तोमरों और अंकुशोंद्वारा रणभूमि में वानरों पर प्रहार कर रहे थे
English translation coming soon.
rāvaṇistu susaṁkruddhastān nirīkṣya niśācarān।
hṛṣṭā bhavanto yudhyantu vānarāṇāṁ jighāṁsayā॥
रावणपुत्र इन्द्रजित् शत्रुओं के प्रति अत्यन्त क्रोध से भरा हुआ था। उसने निशाचरों की ओर देखकर कहा—‘तुमलोग वानरों को मार डालने की इच्छा से हर्ष और उत्साहपूर्वक युद्ध करो’
English translation coming soon.
tataste rākṣasāḥ sarve garjanto jayakāṁkṣiṇaḥ।
abhyavarṣaṁstato ghoraṁ vānarān śaravṛṣṭibhiḥ॥
उसके इस प्रकार प्रेरणा देने पर विजय की अभिलाषा रखनेवाले वे समस्त राक्षस जोर-जोर से गर्जना करते हुए वहाँ वानरों पर बाणों की भयंकर वर्षा करने लगे
English translation coming soon.
sa tu nālīkanārācairgadābhirmusalairapi।
rakṣobhiḥ saṁvṛtaḥ saṁkhye vānarān vicakarṣa ha॥
उस युद्धस्थल में राक्षसों से घिरे रहकर इन्द्रजित् ने भी नालीक, नाराच, गदा और मुसल आदि अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा वानरों का संहार आरम्भ किया
English translation coming soon.
te vadhyamānāḥ samare vānarāḥ pādapāyudhāḥ।
abhyavarṣanta sahasā rāvaṇiṁ śailapādapaiḥ॥
समराङ्गण में उसके अस्त्र-शस्त्रों से घायल होनेवाले वानर भी जो वृक्षों से ही हथियार का काम लेते थे, सहसा रावणकुमार पर शैल-शिखरों और वृक्षों की वर्षा करने लगे
English translation coming soon.
indrajit tu tadā kruddho mahātejā mahābalaḥ।
vānarāṇāṁ śarīrāṇi vyadhamad rāvaṇātmajaḥ॥
उस समय कुपित हुए महातेजस्वी महाबली रावणपुत्र इन्द्रजित् ने वानरों के शरीरों को छिन्न-भिन्न कर डाला
English translation coming soon.
śareṇaikena ca harīn nava pañca ca sapta ca।
bibheda samare kruddho rākṣasān sampraharṣayan॥
रणभूमि में राक्षसों का हर्ष बढ़ाता हुआ इन्द्रजित् रोष से भरकर एक-एक बाण से पाँच-पाँच, सात-सात तथा नौ-नौ वानरों को विदीर्ण कर डालता था
English translation coming soon.
sa śaraiḥ sūryasaṁkāśaiḥ śātakumbhavibhūṣaṇaiḥ।
vānarān samare vīraḥ pramamātha sudurjayaḥ॥
उस अत्यन्त दुर्जय वीर ने सुवर्णभूषित सूर्यतुल्य तेजस्वी सायकोंद्वारा समरभूमि में वानरों को मथ डाला
English translation coming soon.
te bhinnagātrāḥ samare vānarāḥ śarapīḍitāḥ।
peturmathitasaṁkalpāḥ surairiva mahāsurāḥ॥
रणक्षेत्र में देवताओंद्वारा पीड़ित हुए बड़े-बड़े असुरों की भाँति इन्द्रजित् के बाणों से व्यथित हुए वानरों के शरीर छिन्न-भिन्न हो गये। उनकी विजय की आशा पर तुषारपात हो गया और वे अचेत-से होकर पृथ्वी पर गिर पड़े
English translation coming soon.
te tapantamivādityaṁ ghorairbāṇagabhastibhiḥ।
abhyadhāvanta saṁkruddhāḥ saṁyuge vānararṣabhāḥ॥
उस समय युद्धस्थल में बाणरूपी भयंकर किरणोंद्वारा सूर्य के समान तपते हुए इन्द्रजित् पर प्रधान-प्रधान वानरों ने बड़े रोष के साथ धावा किया
English translation coming soon.
tatastu vānarāḥ sarve bhinnadehā vicetasaḥ।
vyathitā vidravanti sma rudhireṇa samukṣitāḥ॥
परंतु उसके बाणों से शरीर के क्षत-विक्षत हो जाने से वे सब वानर अचेत-से हो गये और खून से लथपथ हो व्यथित होकर इधर-उधर भागने लगे
English translation coming soon.
rāmasyārthe parākramya vānarāstyaktajīvitāḥ।
nardantaste'nivṛttāstu samare saśilāyudhāḥ॥
वानरों ने भगवान् श्रीराम के लिये अपने जीवन का मोह छोड़ दिया था। वे पराक्रमपूर्वक गर्जना करते हुए हाथ में शिलाएँ लिये समरभूमि में डटे रहे—युद्धभूमि से पीछे न हटे
English translation coming soon.
te drumaiḥ parvatāgraiśca śilābhiśca plavaṁgamāḥ।
abhyavarṣanta samare rāvaṇiṁ samavasthitāḥ॥
समराङ्गण में खड़े हुए वे वानर रावणकुमार पर वृक्षों, पर्वतशिखरों और शिलाओं की वर्षा करने लगे
English translation coming soon.
taṁ drumāṇāṁ śilānāṁ ca varṣaṁ prāṇaharaṁ mahat।
vyapohata mahātejā rāvaṇiḥ samitiṁjayaḥ॥
वृक्षों और शिलाओं की वह भारी वृष्टि राक्षसों के प्राण हर लेनेवाली थी; परंतु समरविजयी महातेजस्वी रावणपुत्र ने अपने बाणोंद्वारा उसे दूर हटा दिया
English translation coming soon.
tataḥ pāvakasaṁkāśaiḥ śarairāśīviṣopamaiḥ।
vānarāṇāmanīkāni bibheda samare prabhuḥ॥
तत्पश्चात् विषधर सर्पों के समान भयंकर और अग्नितुल्य तेजस्वी बाणोंद्वारा उस शक्तिशाली वीर ने समराङ्गण में वानर-सैनिकों को विदीर्ण करना आरम्भ किया
English translation coming soon.
aṣṭādaśaśaraistīkṣṇaiḥ sa viddhvā gandhamādanam।
vivyādha navabhiścaiva nalaṁ dūrādavasthitam॥
उसने अठारह तीखे बाणों से गन्धमादन को घायल करके दूर खड़े हुए नल पर भी नौ बाणों का प्रहार किया
English translation coming soon.
saptabhistu mahāvīryo maindaṁ marmavidāraṇaiḥ।
pañcabhirviśikhaiścaiva gajaṁ vivyādha saṁyuge॥
इसके बाद महापराक्रमी इन्द्रजित् ने सात मर्मभेदी सायकोंद्वारा मैन्द को और पाँच बाणों से गज को भी युद्धस्थल में बींध डाला
English translation coming soon.
jāmbavantaṁ tu daśabhirnīlaṁ triṁśadbhireva ca।
sugrīvamṛṣabhaṁ caiva so'ṅgadaṁ dvividaṁ tathā॥
ghorairdattavaraistīkṣṇairniṣprāṇānakarot tadā।
फिर दस बाणों से जाम्बवान् को और तीस सायकों से नील को घायल कर दिया। तदनन्तर वरदान में प्राप्त हुए बहुसंख्यक तीखे और भयानक सायकों का प्रहार करके उस समय उसने सुग्रीव, ऋषभ, अङ्गद और द्विविद को भी निष्प्राण-सा कर दिया
English translation coming soon.
anyānapi tathā mukhyān vānarān bahubhiḥ śaraiḥ॥
ardayāmāsa saṁkruddhaḥ kālāgniriva mūrcchitaḥ।
सब ओर फैली हुई प्रलयाग्नि के समान अत्यन्त रोष से भरे हुए इन्द्रजित् ने दूसरे-दूसरे श्रेष्ठ वानरों को भी बहुसंख्यक बाणों की मार से व्यथित कर दिया
English translation coming soon.
sa śaraiḥ sūryasaṁkāśaiḥ sumuktaiḥ śīghragāmibhiḥ॥
vānarāṇāmanīkāni nirmamantha mahāraṇe।
उस महासमर में रावणकुमार ने अच्छी तरह छोड़े हुए सूर्यतुल्य तेजस्वी शीघ्रगामी सायकोंद्वारा वानरों की सेनाओं को मथ डाला
English translation coming soon.
ākulāṁ vānarīṁ senāṁ śarajālena pīḍitām॥
hṛṣṭaḥ sa parayā prītyā dadarśa kṣatajokṣitām।
उसके बाणजाल से पीड़ित हो वानरी-सेना व्याकुल हो उठी और रक्त से नहा गयी। उसने बड़े हर्ष और प्रसन्नता के साथ शत्रुसेना की इस दुरवस्था को देखा
English translation coming soon.
punareva mahātejā rākṣasendrātmajo balī॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
saṁsṛjya bāṇavarṣaṁ ca śastravarṣaṁ ca dāruṇam।
mamarda vānarānīkaṁ paritastvindrajid balī॥
वह राक्षसराजकुमार इन्द्रजित् बड़ा तेजस्वी, प्रभावशाली एवं बलवान् था। उसने सब ओर से बाणों तथा अन्यान्य अस्त्र-शस्त्रों की भयंकर वर्षा करके पुनः वानर-सेना को रौंद डाला
English translation coming soon.
svasainyamutsṛjya sametya tūrṇaṁ
mahāhave vānaravāhinīṣu।
adṛśyamānaḥ śarajālamugraṁ
vavarṣa nīlāmbudharo yathāmbu॥
तत्पश्चात् वह अपनी सेना के ऊपरी भाग को छोड़कर उस महासमर में तुरंत वानर-सेना के ऊपर जा पहुँचा और स्वयं आकाश में अदृश्य रहकर भयानक बाणसमूह की उसी तरह वर्षा करने लगा, जैसे काला मेघ जल की वृष्टि करता है
English translation coming soon.
te śakrajidbāṇaviśīrṇadehā
māyāhatā visvaramunnadantaḥ।
raṇe nipeturharayo'drikalpā
yathendravajrābhihatā nagendrāḥ॥
जैसे इन्द्र के वज्र से आहत हो बड़े-बड़े पर्वत धराशायी हो जाते हैं, उसी प्रकार वे पर्वताकार वानर रणभूमि में इन्द्रजित् के बाणोंद्वारा छल से मारे जाकर शरीर के क्षत-विक्षत हो जाने से विकृत स्वर में चीखते-चिल्लाते हुए पृथ्वी पर गिर पड़े
English translation coming soon.
te kevalaṁ saṁdadṛśuḥ śitāgrān
bāṇān raṇe vānaravāhinīṣu।
māyāvigūḍhaṁ ca surendraśatruṁ
na cātra taṁ rākṣasamapyapaśyan॥
रणभूमि में वानर-सेनाओं पर जो पैनी धारवाले बाण गिर रहे थे, केवल उन्हीं को वे वानर देख रहे थे। माया से छिपे हुए उस इन्द्रद्रोही राक्षस को कहीं नहीं देख पाते थे
English translation coming soon.
tataḥ sa rakṣodhipatirmahātmā
sarvā diśo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ।
pracchādayāmāsa raviprakāśai-
rvidārayāmāsa ca vānarendrān॥
उस समय उस महाकाय राक्षसराज ने तीखी धारवाले सूर्यतुल्य तेजस्वी बाण-समूहोंद्वारा सम्पूर्ण दिशाओं को ढक दिया और वानर-सेनापतियों को घायल कर दिया
English translation coming soon.
sa śūlanistriṁśaparaśvadhāni
vyāviddhadīptānalasaprabhāṇi।
savisphuliṅgojjvalapāvakāni
vavarṣa tīvraṁ plavagendrasainye॥
वह वानरराज की सेना में बढ़े हुए प्रज्वलित पावक के समान दीप्तिमान् तथा चिनगारियोंसहित उज्ज्वल आग प्रकट करनेवाले शूल, खड्ग और फरसों की दुःसह वृष्टि करने लगा
English translation coming soon.
tato jvalanasaṁkāśairbāṇairvānarayūthapāḥ।
tāḍitāḥ śakrajidbāṇaiḥ praphullā iva kiṁśukāḥ॥
इन्द्रजित् के चलाये हुए अग्नितुल्य तेजस्वी बाणों से घायल हो रक्त से नहाकर सारे वानर-यूथपति खिले हुए पलाश वृक्ष के समान जान पड़ते थे
English translation coming soon.
te'nyonyamabhisarpanto ninadantaśca visvaram।
rākṣasendrāstranirbhinnā nipeturvānararṣabhāḥ॥
राक्षसराज इन्द्रजित् के बाणों से विदीर्ण हो वे श्रेष्ठ वानर एक-दूसरे के सामने जाकर विकृत स्वर में चीत्कार करते हुए धराशायी हो जाते थे
English translation coming soon.
udīkṣamāṇā gaganaṁ kecinnetreṣu tāḍitāḥ।
śarairviṁviśuranyonyaṁ petuśca jagatītale॥
कितने ही वानर आकाश की ओर देख रहे थे। उसी समय उनके नेत्रों में बाणों की चोट लगी, अतः वे एक-दूसरे के शरीर से सट गये और पृथ्वी पर गिर पड़े
English translation coming soon.
hanūmantaṁ ca sugrīvamaṅgadaṁ gandhamādanam।
jāmbavantaṁ suṣeṇaṁ ca vegadarśinameva ca॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
maindaṁ ca dvividaṁ nīlaṁ gavākṣaṁ gavayaṁ tathā।
kesariṁ harilomānaṁ vidyuddaṁṣṭraṁ ca vānaram॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
sūryānanaṁ jyotimukhaṁ tathā dadhimukhaṁ harim।
pāvakākṣaṁ nalaṁ caiva kumudaṁ caiva vānaram॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
prāsaiḥ śūlaiḥ śitairbāṇairindrajinmantrasaṁhitaiḥ।
vivyādha hariśārdūlān sarvāṁstān rākṣasottamaḥ॥
राक्षसप्रवर इन्द्रजित् ने दिव्य मन्त्रों से अभिमन्त्रित प्रासों, शूलों और पैने बाणोंद्वारा हनुमान्, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, गवय, केसरी, हरिलोमा, विद्युद्दंष्ट्र, सूर्यानन, ज्योतिमुख, दधिमुख, पावकाक्ष, नल और कुमुद आदि सभी श्रेष्ठ वानरों को घायल कर दिया
English translation coming soon.
sa vai gadābhirhariyūthamukhyān
nirbhidya bāṇaistapanīyavarṇaiḥ।
vavarṣa rāmaṁ śaravṛṣṭijālaiḥ
salakṣmaṇaṁ bhāskararaśmikalpaiḥ॥
गदाओं और सुवर्ण के समान कान्तिमान् बाणोंद्वारा वानर-यूथपतियों को क्षत-विक्षत करके वह लक्ष्मणसहित श्रीराम पर सूर्य की किरणों के समान चमकीले बाणसमूहों की वर्षा करने लगा
English translation coming soon.
sa bāṇavarṣairabhivṛṣyamāṇo
dhārānipātāniva tānacintya।
samīkṣamāṇaḥ paramādbhutaśrī-
rāmastadā lakṣmaṇamityuvāca॥
उस बाणवर्षा के लक्ष्य बने हुए परम अद्भुत शोभा से सम्पन्न श्रीराम पानी की धारा के समान गिरनेवाले उन बाणों की कोई परवा न करके लक्ष्मण की ओर देखते हुए बोले—
English translation coming soon.
asau punarlakṣmaṇa rākṣasendro
brahmāstramāśritya surendraśatruḥ।
nipātayitvā harisainyamasmān
śitaiḥ śarairardayati prasaktam॥
‘लक्ष्मण! वह इन्द्रद्रोही राक्षसराज इन्द्रजित् प्राप्त हुए ब्रह्मास्त्र का सहारा लेकर वानर-सेना को धराशायी करने के पश्चात् अब तीखे बाणोंद्वारा हम दोनों को भी पीड़ित कर रहा है
English translation coming soon.
svayaṁbhuvā dattavaro mahātmā
samāhito'ntarhitabhīmakāyaḥ।
kathaṁ nu śakyo yudhi naṣṭadeho
nihantumadyendrajiduddhatāstraḥ॥
‘ब्रह्माजी से वरदान पाकर सदा सावधान रहनेवाले इस महामनस्वी वीर ने अपने भीषण शरीर को अदृश्य कर लिया है। युद्ध में इस इन्द्रजित् का शरीर तो दिखायी ही नहीं देता, पर यह अस्त्रों का प्रयोग करता जा रहा है। ऐसी दशा में इसे हमलोग किस तरह मार सकते हैं?
English translation coming soon.
manye svayaṁbhūrbhagavānacintya-
stasyaitadastraṁ prabhavaśca yo'sya।
bāṇāvapātaṁ tvamihādya dhīman
mayā sahāvyagramanāḥ sahasva॥
‘स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मा का स्वरूप अचिन्त्य है। वे ही इस जगत् के आदि कारण हैं। मैं समझता हूँ, उन्हीं का यह अस्त्र है, अतः बुद्धिमान् सुमित्राकुमार! तुम मन में किसी प्रकार की घबराहट न लाकर मेरे साथ यहाँ चुपचाप खड़े हो इन बाणों की मार सहो
English translation coming soon.
pracchādayatyeṣa hi rākṣasendraḥ
sarvā diśaḥ sāyakavṛṣṭijālaiḥ।
etacca sarvaṁ patitāgryaśūraṁ
na bhrājate vānararājasainyam॥
‘यह राक्षसराज इन्द्रजित् इस समय बाण-समूहों की वर्षा करके सम्पूर्ण दिशाओं को आच्छादित किये देता है। वानरराज सुग्रीव की यह सारी सेना, जिसके प्रधान-प्रधान शूरवीर धराशायी हो गये हैं, अब शोभा नहीं पा रही है
English translation coming soon.
āvāṁ tu dṛṣṭvā patitau visaṁjñau
nivṛttayuddhau hataharṣaroṣau।
dhruvaṁ pravekṣyatyamarārivāsa-
masau samāsādya raṇāgryalakṣmīm॥
‘जब हम दोनों हर्ष एवं रोष से रहित तथा युद्ध से निवृत्त हो अचेत-से होकर गिर जायँगे, तब हमें उस अवस्था में देख युद्ध के मुहाने पर विजय-लक्ष्मी को पाकर अवश्य ही यह राक्षसपुरी लङ्का में लौट जायगा’
English translation coming soon.
tatastu tāvindrajito'strajālai-
rbabhūvatustatra tadā viśastau।
sa cāpi tau tatra viṣādayitvā
nanāda harṣād yudhi rākṣasendraḥ॥
तदनन्तर वे दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण वहाँ इन्द्रजित् के बाण-समूहों से बहुत घायल हो गये। उस समय उन दोनों को युद्ध में पीड़ित करके उस राक्षसराज ने बड़े हर्ष के साथ गर्जना की
English translation coming soon.
tatastadā vānarasainyamevaṁ
rāmaṁ ca saṁkhye saha lakṣmaṇena।
viṣādayitvā sahasā viveśa
purīṁ daśagrīvabhujābhiguptām।
saṁstūyamānaḥ sa tu yātudhānaiḥ
pitre ca sarvaṁ hṛṣito'bhyuvāca॥
इस प्रकार संग्राम में वानरों की सेना तथा लक्ष्मणसहित श्रीराम को मूर्च्छित करके इन्द्रजित् सहसा दशमुख रावण की भुजाओंद्वारा पालित लङ्कापुरी में चला गया। उस समय समस्त निशाचर उसकी स्तुति कर रहे थे। वहाँ जाकर उसने पिता से प्रसन्नतापूर्वक अपनी विजय का सारा समाचार बताया
English translation coming soon.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें तिहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ७३ ॥