वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ७२ · १९ श्लोकाःSarga 72 · 19 ślokas

रावणकी चिन्ता तथा उसका राक्षसोंको पुरीकी रक्षाके लिये सावधान रहनेका आदेश

॥ ६ · ७२ · १ ॥
अतिकायं हतं श्रुत्वा लक्ष्मणेन महात्मना। उद्वेगमगमद् राजा वचनं चेदमब्रवीत्॥

atikāyaṁ hataṁ śrutvā lakṣmaṇena mahātmanā।
udvegamagamad rājā vacanaṁ cedamabravīt॥

महात्मा लक्ष्मण के द्वारा अतिकाय को मारा गया सुनकर राजा रावण उद्विग्न हो उठा और इस प्रकार बोला—

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · २ ॥
धूम्राक्षः परमामर्षी सर्वशस्त्रभृतां वरः। अकम्पनः प्रहस्तश्च कुम्भकर्णस्तथैव च॥

dhūmrākṣaḥ paramāmarṣī sarvaśastrabhṛtāṁ varaḥ।
akampanaḥ prahastaśca kumbhakarṇastathaiva ca॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७२ · ३ ॥
एते महाबला वीरा राक्षसा युद्धकाङ्क्षिणः। जेतारः परसैन्यानां परैर्नित्यापराजिताः॥

ete mahābalā vīrā rākṣasā yuddhakāṅkṣiṇaḥ।
jetāraḥ parasainyānāṁ parairnityāparājitāḥ॥

॥ २–३ ॥

‘अत्यन्त अमर्षशील धूम्राक्ष, सम्पूर्ण शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ अकम्पन, प्रहस्त तथा कुम्भकर्ण—ये महाबली वीर राक्षस सदा युद्ध की अभिलाषा रखते थे। ये सब-के-सब शत्रुओं की सेनाओं पर विजय पाते और स्वयं विपक्षियों से कभी पराजित नहीं होते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · ४ ॥
ससैन्यास्ते हता वीरा रामेणाक्लिष्टकर्मणा। राक्षसाः सुमहाकाया नानाशस्त्रविशारदाः॥

sasainyāste hatā vīrā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā।
rākṣasāḥ sumahākāyā nānāśastraviśāradāḥ॥

‘परंतु अनायास ही महान् कर्म करनेवाले राम ने नाना प्रकार के शस्त्रों के ज्ञान में निपुण उन विशालकाय वीर राक्षसों का सेनासहित संहार कर डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · ५ ॥
अन्ये च बहवः शूरा महात्मानो निपातिताः। प्रख्यातबलवीर्येण पुत्रेणेन्द्रजिता मम॥

anye ca bahavaḥ śūrā mahātmāno nipātitāḥ।
prakhyātabalavīryeṇa putreṇendrajitā mama॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७२ · ६ ॥
तौ भ्रातरौ तदा बद्धौ घोरैर्दत्तवरैः शरैः। यन्न शक्यं सुरैः सर्वैरसुरैर्वा महाबलैः॥

tau bhrātarau tadā baddhau ghorairdattavaraiḥ śaraiḥ।
yanna śakyaṁ suraiḥ sarvairasurairvā mahābalaiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७२ · ७ ॥
मोक्तुं तद्बन्धनं घोरं यक्षगन्धर्वपन्नगैः। तन्न जाने प्रभावैर्वा मायया मोहनेन वा॥ शरबन्धाद् विमुक्तौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।

moktuṁ tadbandhanaṁ ghoraṁ yakṣagandharvapannagaiḥ।
tanna jāne prabhāvairvā māyayā mohanena vā॥
śarabandhād vimuktau tau bhrātarau rāmalakṣmaṇau।

॥ ५–७ ॥

‘और भी बहुत-से महामनस्वी शूरवीर राक्षस उनके द्वारा मार गिराये गये। जिसके बल और पराक्रम सर्वत्र विख्यात हैं, उस मेरे बेटे इन्द्रजित् ने उन दोनों भाइयों को वरदानप्राप्त घोर नागस्वरूप बाणों से बाँध लिया था। वह घोर बन्धन समस्त देवता और महाबली असुर भी नहीं खोल सकते थे। यक्ष, गन्धर्व और नागों के लिये भी उस बन्धन से छुटकारा दिलाना असम्भव था, तो भी ये दोनों भाई राम और लक्ष्मण उस बाण-बन्धन से मुक्त हो गये। न जाने कौन-सा प्रभाव था, कैसी माया थी अथवा किस तरह की मोहिनी ओषधि आदि का प्रयोग किया गया था, जिससे वे उस बन्धन से छूट गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · ८ ॥
ये योधा निर्गताः शूरा राक्षसा मम शासनात्॥ ते सर्वे निहता युद्धे वानरैः सुमहाबलैः।

ye yodhā nirgatāḥ śūrā rākṣasā mama śāsanāt॥
te sarve nihatā yuddhe vānaraiḥ sumahābalaiḥ।

‘मेरी आज्ञा से जो-जो शूरवीर योद्धा राक्षस युद्ध के लिये निकले, उन सबको समराङ्गण में महाबली वानरों ने मार डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · ९ ॥
तं न पश्याम्यहं युद्धे योऽद्य रामं सलक्ष्मणम्॥ नाशयेत् सबलं वीरं ससुग्रीवं विभीषणम्।

taṁ na paśyāmyahaṁ yuddhe yo'dya rāmaṁ salakṣmaṇam॥
nāśayet sabalaṁ vīraṁ sasugrīvaṁ vibhīṣaṇam।

‘मैं आज ऐसे किसी वीर को नहीं देखता, जो युद्ध में लक्ष्मणसहित राम को और सेना तथा सुग्रीवसहित वीर विभीषण को नाश कर दे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · १० ॥
अहो सुबलवान् रामो महदस्त्रबलं च वै॥ यस्य विक्रममासाद्य राक्षसा निधनं गताः।

aho subalavān rāmo mahadastrabalaṁ ca vai॥
yasya vikramamāsādya rākṣasā nidhanaṁ gatāḥ।

‘अहो! राम बड़े बलवान् हैं, निश्चय ही उनका अस्त्र-बल महान् है; जिनके बल-विक्रम का सामना करके असंख्य राक्षस काल के गाल में चले गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · ११ ॥
तं मन्ये राघवं वीरं नारायणमनामयम्॥ तद्भयाद्धि पुरी लङ्का पिहितद्वारतोरणा।

taṁ manye rāghavaṁ vīraṁ nārāyaṇamanāmayam॥
tadbhayāddhi purī laṅkā pihitadvāratoraṇā।

‘मैं उन वीर रघुनाथ को रोग-शोक से रहित साक्षात् नारायणरूप मानता हूँ; क्योंकि उन्हींके भय से लङ्कापुरी के सभी दरवाजे और सदर फाटक सदा बंद रहते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · १२ ॥
अप्रमत्तैश्च सर्वत्र गुल्मे रक्ष्या पुरी त्वियम्॥ अशोकवनिका चैव यत्र सीताभिरक्ष्यते।

apramattaiśca sarvatra gulme rakṣyā purī tviyam॥
aśokavanikā caiva yatra sītābhirakṣyate।

‘राक्षसो! तुमलोग हर समय सावधान रहकर सैनिकोंसहित इस पुरी की और जहाँ सीता रखी गयी हैं, उस अशोक-शिविर वाटिका की भी विशेषरूप से रक्षा करो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · १३ ॥
निष्क्रमो वा प्रवेशो वा ज्ञातव्यः सर्वदैव नः॥

niṣkramo vā praveśo vā jñātavyaḥ sarvadaiva naḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७२ · १४ ॥
यत्र यत्र भवेद् गुल्मस्तत्र तत्र पुनः पुनः। सर्वतश्चापि तिष्ठध्वं स्वैः स्वैः परिवृता बलैः॥

yatra yatra bhaved gulmastatra tatra punaḥ punaḥ।
sarvataścāpi tiṣṭhadhvaṁ svaiḥ svaiḥ parivṛtā balaiḥ॥

॥ १३–१४ ॥

‘अशोक-वाटिका में कब कौन प्रवेश करता है और कब वहाँ से बाहर निकलता है, इसकी हमें सदा ही जानकारी रखनी चाहिये। जहाँ-जहाँ सैनिकों के शिविर हों, वहाँ बारम्बार देखभाल करना, सब ओर अपने-अपने सैनिकों के साथ पहरे पर रहना

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · १५ ॥
द्रष्टव्यं च पदं तेषां वानराणां निशाचराः। प्रदोषे वार्धरात्रे वा प्रत्यूषे वापि सर्वशः॥

draṣṭavyaṁ ca padaṁ teṣāṁ vānarāṇāṁ niśācarāḥ।
pradoṣe vārdharātre vā pratyūṣe vāpi sarvaśaḥ॥

‘निशाचरो! प्रदोषकाल, आधी रात तथा प्रातःकाल में भी सर्वथा वानरों के आने-जाने पर दृष्टि रखना

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · १६ ॥
नावज्ञा तत्र कर्तव्या वानरेषु कदाचन। द्विषतां बलमुद्युक्तमापतत् किं स्थितं यथा॥

nāvajñā tatra kartavyā vānareṣu kadācana।
dviṣatāṁ balamudyuktamāpatat kiṁ sthitaṁ yathā॥

‘वानरों की ओर से कभी उपेक्षाभाव नहीं रखना चाहिये और सदा इस बात पर दृष्टि रखनी चाहिये कि शत्रुओं की सेना युद्ध के लिये उद्यमशील तो नहीं है? आक्रमण तो नहीं कर रही है अथवा पूर्ववत् जहाँ-को-तहाँ खड़ी है न?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · १७ ॥
ततस्ते राक्षसाः सर्वे श्रुत्वा लङ्काधिपस्य तत्। वचनं सर्वमातिष्ठन् यथावत् तु महाबलाः॥

tataste rākṣasāḥ sarve śrutvā laṅkādhipasya tat।
vacanaṁ sarvamātiṣṭhan yathāvat tu mahābalāḥ॥

लङ्कापति का यह आदेश सुनकर समस्त महाबली राक्षस उन सारी बातों का यथावत् रूप से पालन करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · १८ ॥
तान् सर्वान् हि समादिश्य रावणो राक्षसाधिपः। मन्युशल्यं वहन् दीनः प्रविवेश स्वमालयम्॥

tān sarvān hi samādiśya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ।
manyuśalyaṁ vahan dīnaḥ praviveśa svamālayam॥

उन सबको पूर्वोक्त आदेश देकर राक्षसराज रावण अपने हृदय में चुभे हुए दुःख और क्रोधरूपी काँटे की पीड़ा का भार वहन करता हुआ दीनभाव से अपने महल में गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७२ · १९ ॥
ततः स संदीपितकोपवह्नि- र्निशाचराणामधिपो महाबलः। तदेव पुत्रव्यसनं विचिन्तयन् मुहुर्मुहुश्चैव तदा विनिःश्वसन्॥

tataḥ sa saṁdīpitakopavahni-
rniśācarāṇāmadhipo mahābalaḥ।
tadeva putravyasanaṁ vicintayan
muhurmuhuścaiva tadā viniḥśvasan॥

महाबली निशाचरराज रावण की क्रोधाग्नि भड़क उठी थी। वह अपने पुत्र की उस मृत्यु को ही याद करके उस समय बारम्बार लंबी साँस खींच रहा था

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ७२ ॥