वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ९८ · २६ श्लोकाःSarga 98 · 26 ślokas

अंगदके द्वारा महापार्श्वका वध

॥ ६ · ९८ · १ ॥
महोदरे तु निहते महापार्श्वो महाबलः। सुग्रीवेण समीक्ष्याथ क्रोधात् संरक्तलोचनः॥

mahodare tu nihate mahāpārśvo mahābalaḥ।
sugrīveṇa samīkṣyātha krodhāt saṁraktalocanaḥ॥

सुग्रीव के द्वारा महोदर के मारे जाने पर उनकी ओर देखकर महाबली महापार्श्व के नेत्र क्रोध से लाल हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · २ ॥
अङ्गदस्य चमूं भीमां क्षोभयामास मार्गणैः। स वानराणां मुख्यानामुत्तमाङ्गानि राक्षसः॥ पातयामास कायेभ्यः फलं वृन्तादिवानिलः।

aṅgadasya camūṁ bhīmāṁ kṣobhayāmāsa mārgaṇaiḥ।
sa vānarāṇāṁ mukhyānāmuttamāṅgāni rākṣasaḥ॥
pātayāmāsa kāyebhyaḥ phalaṁ vṛntādivānilaḥ।

उसने अपने बाणोंद्वारा अंगद की भयंकर सेना में हलचल मचा दी। वह राक्षस मुख्य-मुख्य वानरों के मस्तक धड़ से काट-काटकर गिराने लगा, मानो वायु वृन्त या डंठल से फल गिरा रही हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · ३ ॥
केषांचिदिषुभिर्बाहूंश्चिच्छेदाथ स राक्षसः॥ वानराणां सुसंरब्धः पार्श्वं केषांचिदाक्षिपत्।

keṣāṁcidiṣubhirbāhūṁścicchedātha sa rākṣasaḥ॥
vānarāṇāṁ susaṁrabdhaḥ pārśvaṁ keṣāṁcidākṣipat।

क्रोध से भरे हुए महापार्श्व ने अपने बाणों से कितनों की बाँहें काट दीं और कितने ही वानरों की पसलियाँ उड़ा दीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · ४ ॥
तेऽर्दिता बाणवर्षेण महापार्श्वेन वानराः॥ विषादविमुखाः सर्वे बभूवुर्गतचेतसः।

te'rditā bāṇavarṣeṇa mahāpārśvena vānarāḥ॥
viṣādavimukhāḥ sarve babhūvurgatacetasaḥ।

महापार्श्व की बाणवर्षा से पीड़ित हो बहुत-से वानर युद्ध से विमुख हो गये। सबकी चेतना जाती रही

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · ५ ॥
निशम्य बलमुद्विग्नमङ्गदो राक्षसार्दितम्॥ वेगं चक्रे महावेगः समुद्र इव पर्वसु।

niśamya balamudvignamaṅgado rākṣasārditam॥
vegaṁ cakre mahāvegaḥ samudra iva parvasu।

उस राक्षस से पीड़ित वानर-सेना को उद्विग्न हुई देख महान् वेगशाली अङ्गद ने पूर्णिमा के दिन समुद्र की भाँति अपना भारी वेग प्रकट किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · ६ ॥
आयसं परिघं गृह्य सूर्यरश्मिसमप्रभम्॥ समरे वानरश्रेष्ठो महापार्श्वं न्यपातयत्।

āyasaṁ parighaṁ gṛhya sūryaraśmisamaprabham॥
samare vānaraśreṣṭho mahāpārśvaṁ nyapātayat।

उन वानरशिरोमणि ने सूर्य की किरणों के समान दमकनेवाला एक लोहे का परिघ उठाकर महापार्श्व पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · ७ ॥
स तु तेन प्रहारेण महापार्श्वो विचेतनः॥ ससूतः स्यन्दनात् तस्माद् विसंज्ञश्चापतद् भुवि।

sa tu tena prahāreṇa mahāpārśvo vicetanaḥ॥
sasūtaḥ syandanāt tasmād visaṁjñaścāpatad bhuvi।

उस प्रहार से महापार्श्व की सुध-बुध जाती रही और वह मूर्च्छित हो सारथिसहित रथ से नीचे जा पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · ८ ॥
तस्यर्क्षराजस्तेजस्वी नीलाञ्जनचयोपमः॥

tasyarkṣarājastejasvī nīlāñjanacayopamaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९८ · ९ ॥
निष्पत्य सुमहावीर्यः स्वयूथान्मेघसंनिभात्। प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभां क्रुद्धः स विपुलां शिलाम्॥ अश्वाञ्जघान तरसा बभञ्ज स्यन्दनं च तम्।

niṣpatya sumahāvīryaḥ svayūthānmeghasaṁnibhāt।
pragṛhya giriśṛṅgābhāṁ kruddhaḥ sa vipulāṁ śilām॥
aśvāñjaghāna tarasā babhañja syandanaṁ ca tam।

॥ ८–९ ॥

इसी समय काले कोयले के ढेर के समान कृष्ण वर्णवाले, महान् पराक्रमी और तेजस्वी ऋक्षराज जाम्बवान् ने मेघों की घटा के सदृश अपने यूथ से बाहर निकलकर कुपित हो एक पर्वत-शिखर के समान विशाल शिला हाथ में ले ली और उसके द्वारा उस राक्षस के घोड़ों को मार डाला तथा उसके रथ को भी चूर्ण कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · १० ॥
मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु महापार्श्वो महाबलः॥

muhūrtāllabdhasaṁjñastu mahāpārśvo mahābalaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९८ · ११ ॥
अङ्गदं बहुभिर्बाणैर्भूयस्तं प्रत्यविध्यत। जाम्बवन्तं त्रिभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे॥

aṅgadaṁ bahubhirbāṇairbhūyastaṁ pratyavidhyata।
jāmbavantaṁ tribhirbāṇairājaghāna stanāntare॥

॥ १०–११ ॥

दो घड़ी के बाद होश में आने पर महाबली महापार्श्व ने बहुत-से बाणोंद्वारा पुनः अङ्गद को घायल कर दिया और जाम्बवान् की छाती में भी तीन बाण मारे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · १२ ॥
ऋक्षराजं गवाक्षं च जघान बहुभिः शरैः। गवाक्षं जाम्बवन्तं च स दृष्ट्वा शरपीडितौ॥ जग्राह परिघं घोरमङ्गदः क्रोधमूर्च्छितः।

ṛkṣarājaṁ gavākṣaṁ ca jaghāna bahubhiḥ śaraiḥ।
gavākṣaṁ jāmbavantaṁ ca sa dṛṣṭvā śarapīḍitau॥
jagrāha parighaṁ ghoramaṅgadaḥ krodhamūrcchitaḥ।

इतना ही नहीं, उसने रीछों के राजा गवाक्ष को भी बहुत-से बाणोंद्वारा क्षत-विक्षत कर दिया। गवाक्ष और जाम्बवान् को बाणों से पीड़ित देख अङ्गद के क्रोध की सीमा न रही। उन्होंने भयंकर परिघ हाथ में ले लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · १३ ॥
तस्याङ्गदः सरोषाक्षो राक्षसस्य तमायसम्॥

tasyāṅgadaḥ saroṣākṣo rākṣasasya tamāyasam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९८ · १४ ॥
दूरस्थितस्य परिघं रविरश्मिसमप्रभम्। द्वाभ्यां भुजाभ्यां संगृह्य भ्रामयित्वा च वेगवत्॥ महापार्श्वस्य चिक्षेप वधार्थं वालिनः सुतः।

dūrasthitasya parighaṁ raviraśmisamaprabham।
dvābhyāṁ bhujābhyāṁ saṁgṛhya bhrāmayitvā ca vegavat॥
mahāpārśvasya cikṣepa vadhārthaṁ vālinaḥ sutaḥ।

॥ १३–१४ ॥

उनका वह परिघ सूर्य की किरणों के समान अपनी प्रभा बिखेर रहा था। वालिपुत्र अङ्गद के नेत्र क्रोध से लाल हो उठे थे। उन्होंने उस लोहमय परिघ को दोनों हाथों से पकड़कर घुमाया और दूर खड़े हुए महापार्श्व के वध के लिये वेगपूर्वक चला दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · १५ ॥
स तु क्षिप्तो बलवता परिघस्तस्य रक्षसः॥ धनुश्च सशरं हस्ताच्छिरस्त्राणं च पातयत्।

sa tu kṣipto balavatā parighastasya rakṣasaḥ॥
dhanuśca saśaraṁ hastācchirastrāṇaṁ ca pātayat।

बलवान् वीर अङ्गद के चलाये हुए उस परिघ ने राक्षस महापार्श्व के हाथ से बाणसहित धनुष और मस्तक से टोप गिरा दिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · १६ ॥
तं समासाद्य वेगेन वालिपुत्रः प्रतापवान्॥ तलेनाभ्यहनत् क्रुद्धः कर्णमूले सकुण्डले।

taṁ samāsādya vegena vāliputraḥ pratāpavān॥
talenābhyahanat kruddhaḥ karṇamūle sakuṇḍale।

फिर प्रतापी वालिपुत्र अङ्गद बड़े वेग से उसके पास जा पहुँचे और कुपित होकर उन्होंने उसके कुण्डलयुक्त कान के पास गाल पर एक थप्पड़ मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · १७ ॥
स तु क्रुद्धो महावेगो महापार्श्वो महाद्युतिः॥ करेणैकेन जग्राह सुमहान्तं परश्वधम्।

sa tu kruddho mahāvego mahāpārśvo mahādyutiḥ॥
kareṇaikena jagrāha sumahāntaṁ paraśvadham।

तब महान् वेगशाली महातेजस्वी महापार्श्व ने कुपित होकर एक हाथ में बहुत बड़ा फरसा ले लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · १८ ॥
तं तैलधौतं विमलं शैलसारमयं दृढम्॥ राक्षसः परमक्रुद्धो वालिपुत्रे न्यपातयत्।

taṁ tailadhautaṁ vimalaṁ śailasāramayaṁ dṛḍham॥
rākṣasaḥ paramakruddho vāliputre nyapātayat।

उस फरसे को तेल में डुबोकर साफ किया गया था और वह अच्छे लोहे का बना हुआ एवं सुदृढ़ था। राक्षस महापार्श्व ने अत्यन्त कुपित हो वह फरसा वालिपुत्र अङ्गद पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · १९ ॥
तेन वामांसफलके भृशं प्रत्यवपातितम्॥ अङ्गदो मोक्षयामास सरोषः स परश्वधम्।

tena vāmāṁsaphalake bhṛśaṁ pratyavapātitam॥
aṅgado mokṣayāmāsa saroṣaḥ sa paraśvadham।

उसने अङ्गद के बायें कंधे पर बड़े वेग से उस फरसे का प्रहार किया था, परंतु रोष से भरे हुए अङ्गद ने कतराकर अपनेको बचा लिया और उस फरसे को व्यर्थ कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · २० ॥
स वीरो वज्रसंकाशमङ्गदो मुष्टिमात्मनः॥ संवर्तयत् सुसंक्रुद्धः पितुस्तुल्यपराक्रमः।

sa vīro vajrasaṁkāśamaṅgado muṣṭimātmanaḥ॥
saṁvartayat susaṁkruddhaḥ pitustulyaparākramaḥ।

तत्पश्चात् अत्यन्त क्रोध से भरे हुए वीर अङ्गद ने, जो अपने पिता के समान ही पराक्रमी थे, वज्र के समान मुट्ठी बाँधी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · २१ ॥
राक्षसस्य स्तनाभ्याशे मर्मज्ञो हृदयं प्रति॥ इन्द्राशनिसमस्पर्शं स मुष्टिं विन्यपातयत्।

rākṣasasya stanābhyāśe marmajño hṛdayaṁ prati॥
indrāśanisamasparśaṁ sa muṣṭiṁ vinyapātayat।

वे हृदय के मर्मस्थान से परिचित थे; अतः उन्होंने उस राक्षस के स्तनों के निकट छाती में बड़े वेग से मुक्का मारा, जिसका स्पर्श इन्द्र के वज्र के समान असह्य था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · २२ ॥
तेन तस्य निपातेन राक्षसस्य महामृधे॥ पफाल हृदयं चास्य स पपात हतो भुवि।

tena tasya nipātena rākṣasasya mahāmṛdhe॥
paphāla hṛdayaṁ cāsya sa papāta hato bhuvi।

उनका वह घूसा लगते ही उस महासमर में राक्षस महापार्श्व का हृदय फट गया और वह मरकर पृथ्वी पर गिर पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · २३ ॥
तस्मिन् विनिहते भूमौ तत् सैन्यं सम्प्रचुक्षुभे॥ अभवच्च महान् क्रोधः समरे रावणस्य तु।

tasmin vinihate bhūmau tat sainyaṁ sampracukṣubhe॥
abhavacca mahān krodhaḥ samare rāvaṇasya tu।

उसके मरकर पृथ्वी पर गिर जाने के पश्चात् उसकी सेना विक्षुब्ध हो उठी तथा समरभूमि में रावण को भी महान् क्रोध हुआ

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · २४ ॥
वानराणां प्रहृष्टानां सिंहनादः सुपुष्कलः॥

vānarāṇāṁ prahṛṣṭānāṁ siṁhanādaḥ supuṣkalaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९८ · २५ ॥
स्फोटयन्निव शब्देन लङ्कां साट्टालगोपुराम्। सहेन्द्रेणेव देवानां नादः समभवन्महान्॥

sphoṭayanniva śabdena laṅkāṁ sāṭṭālagopurām।
sahendreṇeva devānāṁ nādaḥ samabhavanmahān॥

॥ २४–२५ ॥

उस समय हर्ष से भरे हुए वानरों का महान् सिंहनाद होने लगा। वह अट्टालिकाओं तथा गोपुरोंसहित लङ्कापुरी को फोड़ता हुआ-सा प्रतीत हुआ। अङ्गदसहित वानरों का वह महानाद इन्द्रसहित देवताओं के गम्भीर घोष-सा जान पड़ता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९८ · २६ ॥
अथेन्द्रशत्रुस्त्रिदशालयानां वनौकसां चैव महाप्रणादम्। श्रुत्वा सरोषं युधि राक्षसेन्द्रः पुनश्च युद्धाभिमुखोऽवतस्थे॥

athendraśatrustridaśālayānāṁ
vanaukasāṁ caiva mahāpraṇādam।
śrutvā saroṣaṁ yudhi rākṣasendraḥ
punaśca yuddhābhimukho'vatasthe॥

युद्धस्थल में देवताओं और वानरों की वह बड़ी भारी गर्जना सुनकर इन्द्रद्रोही राक्षसराज रावण पुनः रोषपूर्वक युद्ध के लिये उत्सुक हो वहाँ खड़ा हो गया

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः॥ ९८ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अट्ठानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ९८ ॥