वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ९७ · ३८ श्लोकाःSarga 97 · 38 ślokas

सुग्रीवके साथ महोदरका घोर युद्ध तथा वध

॥ ६ · ९७ · १ ॥
हन्यमाने बले तूर्णमन्योन्यं ते महामृधे। सरसीव महाघर्मे सूपक्षीणे बभूवतुः॥

hanyamāne bale tūrṇamanyonyaṁ te mahāmṛdhe।
sarasīva mahāgharme sūpakṣīṇe babhūvatuḥ॥

उस महासमर में वे दोनों ओर की सेनाएँ परस्पर की मारकाट से प्रचण्ड ग्रीष्मऋतु में सूखते हुए दो तालाबों की तरह शीघ्र ही क्षीण हो चलीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · २ ॥
स्वबलस्य तु घातेन विरूपाक्षवधेन च। बभूव द्विगुणं क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः॥

svabalasya tu ghātena virūpākṣavadhena ca।
babhūva dviguṇaṁ kruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ॥

अपनी सेना के विनाश और विरूपाक्ष के वध से राक्षसराज रावण का क्रोध दूना बढ़ गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ३ ॥
प्रक्षीणं स्वबलं दृष्ट्वा वध्यमानं वलीमुखैः। बभूवास्य व्यथा युद्धे दृष्ट्वा दैवविपर्ययम्॥

prakṣīṇaṁ svabalaṁ dṛṣṭvā vadhyamānaṁ valīmukhaiḥ।
babhūvāsya vyathā yuddhe dṛṣṭvā daivaviparyayam॥

वानरों की मार से अपनी सेना को क्षीण हुई देख दैव के उलट-फेर पर दृष्टिपात करके युद्धस्थल में उसे बड़ी व्यथा हुई

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ४ ॥
उवाच च समीपस्थं महोदरमनन्तरम्। अस्मिन् काले महाबाहो जयाशा त्वयि मे स्थिता॥

uvāca ca samīpasthaṁ mahodaramanantaram।
asmin kāle mahābāho jayāśā tvayi me sthitā॥

उसने पास ही खड़े हुए महोदर से कहा— ‘महाबाहो! इस समय मेरी विजय की आशा तुम्हारे ऊपर ही अवलम्बित है

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ५ ॥
जहि शत्रुचमूं वीर दर्शयाद्य पराक्रमम्। भर्तृपिण्डस्य कालोऽयं निर्वेष्टुं साधु युध्यताम्॥

jahi śatrucamūṁ vīra darśayādya parākramam।
bhartṛpiṇḍasya kālo'yaṁ nirveṣṭuṁ sādhu yudhyatām॥

‘वीर! आज अपना पराक्रम दिखाओ और शत्रुसेना का वध करो। यही स्वामी के अन्न का बदला चुकाने का समय है। अतः अच्छी तरह युद्ध करो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ६ ॥
एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा राक्षसेन्द्रो महोदरः। प्रविवेशारिसेनां स पतङ्ग इव पावकम्॥

evamuktastathetyuktvā rākṣasendro mahodaraḥ।
praviveśārisenāṁ sa pataṅga iva pāvakam॥

रावण के ऐसा कहने पर राक्षसराज महोदर ने ‘बहुत अच्छा’ कहकर उसकी आज्ञा शिरोधार्य की और जैसे पतङ्ग आग में कूदता है, उसी प्रकार उसने शत्रुसेना में प्रवेश किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ७ ॥
ततः स कदनं चक्रे वानराणां महाबलः। भर्तृवाक्येन तेजस्वी स्वेन वीर्येण चोदितः॥

tataḥ sa kadanaṁ cakre vānarāṇāṁ mahābalaḥ।
bhartṛvākyena tejasvī svena vīryeṇa coditaḥ॥

सेना में प्रवेश करके तेजस्वी और महाबली महोदर ने स्वामी की आज्ञा से प्रेरित हो अपने पराक्रमद्वारा वानरों का संहार आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ८ ॥
वानराश्च महासत्त्वाः प्रगृह्य विपुलाः शिलाः। प्रविश्यारिबलं भीमं जघ्नुस्ते सर्वराक्षसान्॥

vānarāśca mahāsattvāḥ pragṛhya vipulāḥ śilāḥ।
praviśyāribalaṁ bhīmaṁ jaghnuste sarvarākṣasān॥

वानर भी बड़े शक्तिशाली थे। वे बड़ी-बड़ी शिलाएँ लेकर शत्रु की भयंकर सेना में घुस गये और समस्त राक्षसों का संहार करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ९ ॥
महोदरः सुसंक्रुद्धः शरैः काञ्चनभूषणैः। चिच्छेद पाणिपादोरु वानराणां महाहवे॥

mahodaraḥ susaṁkruddhaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ।
ciccheda pāṇipādoru vānarāṇāṁ mahāhave॥

महोदर ने अत्यन्त कुपित होकर अपने सुवर्णभूषित बाणोंद्वारा उस महायुद्ध में वानरों के हाथ-पैर और जाँघें काट डालीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · १० ॥
ततस्ते वानराः सर्वे राक्षसैरर्दिता भृशम्। दिशो दश द्रुताः केचित् केचित् सुग्रीवमाश्रिताः॥

tataste vānarāḥ sarve rākṣasairarditā bhṛśam।
diśo daśa drutāḥ kecit kecit sugrīvamāśritāḥ॥

राक्षसोंद्वारा अत्यन्त पीड़ित हुए वे सब वानर दसों दिशाओं में भागने लगे। कितने ही सुग्रीव की शरण में गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ११ ॥
प्रभग्नं समरे दृष्ट्वा वानराणां महाबलम्। अभिदुद्राव सुग्रीवो महोदरमनन्तरम्॥

prabhagnaṁ samare dṛṣṭvā vānarāṇāṁ mahābalam।
abhidudrāva sugrīvo mahodaramanantaram॥

वानरों की विशाल सेना को समरभूमि से भागती देख सुग्रीव ने पास ही खड़े हुए महोदर पर आक्रमण किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · १२ ॥
प्रगृह्य विपुलां घोरां महीधरसमां शिलाम्। चिक्षेप च महातेजास्तद्वधाय हरीश्वरः॥

pragṛhya vipulāṁ ghorāṁ mahīdharasamāṁ śilām।
cikṣepa ca mahātejāstadvadhāya harīśvaraḥ॥

वानरराज बड़े तेजस्वी थे। उन्होंने पर्वत के समान विशाल एवं भयंकर शिला उठाकर महोदर के वध के लिये उस पर चलायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · १३ ॥
तामापतन्तीं सहसा शिलां दृष्ट्वा महोदरः। असम्भ्रान्तस्ततो बाणैर्निर्बिभेद दुरासदाम्॥

tāmāpatantīṁ sahasā śilāṁ dṛṣṭvā mahodaraḥ।
asambhrāntastato bāṇairnirbibheda durāsadām॥

उस दुर्जय शिला को सहसा अपने ऊपर आती देखकर भी महोदर के मन में घबराहट नहीं हुई। उसने बाणोंद्वारा उसके टुकड़े-टुकड़े कर डाले

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · १४ ॥
रक्षसा तेन बाणौघैर्निकृत्ता सा सहस्रधा। निपपात तदा भूमौ गृध्रचक्रमिवाकुलम्॥

rakṣasā tena bāṇaughairnikṛttā sā sahasradhā।
nipapāta tadā bhūmau gṛdhracakramivākulam॥

उस राक्षस के बाणसमूहों से कटकर सहस्रों टुकड़ों में विभक्त हुई वह शिला उस समय आकुल हुए गृध्रसमुदाय की भाँति पृथ्वी पर गिर पड़ी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · १५ ॥
तां तु भिन्नां शिलां दृष्ट्वा सुग्रीवः क्रोधमूर्च्छितः। सालमुत्पाट्य चिक्षेप तं स चिच्छेद नैकधा॥

tāṁ tu bhinnāṁ śilāṁ dṛṣṭvā sugrīvaḥ krodhamūrcchitaḥ।
sālamutpāṭya cikṣepa taṁ sa ciccheda naikadhā॥

उस शिला को विदीर्ण हुई देख सुग्रीव का क्रोध बहुत बढ़ गया। उन्होंने एक शाल का वृक्ष उखाड़कर उस राक्षस के ऊपर फेंका, किंतु राक्षस ने उसके भी कई टुकड़े कर डाले

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · १६ ॥
शरैश्च विददारैनं शूरः परबलार्दनः। स ददर्श ततः क्रुद्धः परिघं पतितं भुवि॥

śaraiśca vidadārainaṁ śūraḥ parabalārdanaḥ।
sa dadarśa tataḥ kruddhaḥ parighaṁ patitaṁ bhuvi॥

साथ ही शत्रुसेना का दमन करनेवाले उस शूरवीर ने इन्हें अपने बाणों से घायल कर दिया। इसी समय क्रोध से भरे हुए सुग्रीव को वहाँ पृथ्वी पर पड़ा हुआ एक परिघ दिखायी दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · १७ ॥
आविध्य तु स तं दीप्तं परिघं तस्य दर्शयन्। परिघेणोग्रवेगेन जघानास्य हयोत्तमान्॥

āvidhya tu sa taṁ dīptaṁ parighaṁ tasya darśayan।
parigheṇogravegena jaghānāsya hayottamān॥

उस तेजस्वी परिघ को घुमाकर सुग्रीव ने महोदर को अपनी फुर्ती दिखाते हुए उस भयानक वेगशाली परिघ के द्वारा उस राक्षस के उत्तम घोड़ों को मार डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · १८ ॥
तस्माद्धतहयाद् वीरः सोऽवप्लुत्य महारथात्। गदां जग्राह संक्रुद्धो राक्षसोऽथ महोदरः॥

tasmāddhatahayād vīraḥ so'vaplutya mahārathāt।
gadāṁ jagrāha saṁkruddho rākṣaso'tha mahodaraḥ॥

घोड़ों के मारे जाने पर वीर राक्षस महोदर अपने विशाल रथ से कूद पड़ा और अत्यन्त रोष से भरकर उसने गदा उठा ली

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · १९ ॥
गदापरिघहस्तौ तौ युधि वीरौ समीयतुः। नर्दन्तौ गोवृषप्रख्यौ घनाविव सविद्युतौ॥

gadāparighahastau tau yudhi vīrau samīyatuḥ।
nardantau govṛṣaprakhyau ghanāviva savidyutau॥

एक के हाथ में गदा थी और दूसरे के हाथ में परिघ। वे दोनों वीर युद्धस्थल में दो साँड़ों और बिजलीसहित दो मेघों के समान गर्जना करते हुए एक-दूसरे से भिड़ गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · २० ॥
ततः क्रुद्धो गदां तस्मै चिक्षेप रजनीचरः। ज्वलन्तीं भास्कराभासां सुग्रीवाय महोदरः॥

tataḥ kruddho gadāṁ tasmai cikṣepa rajanīcaraḥ।
jvalantīṁ bhāskarābhāsāṁ sugrīvāya mahodaraḥ॥

तदनन्तर कुपित हुए राक्षस महोदर ने सुग्रीव पर सूर्यतुल्य तेज से दमकती हुई एक गदा चलायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · २१ ॥
गदां तां सुमहाघोरामापतन्तीं महाबलः। सुग्रीवो रोषताम्राक्षः समुद्यम्य महाहवे॥

gadāṁ tāṁ sumahāghorāmāpatantīṁ mahābalaḥ।
sugrīvo roṣatāmrākṣaḥ samudyamya mahāhave॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९७ · २२ ॥
आजघान गदां तस्य परिघेण हरीश्वरः। पपात तरसा भिन्नः परिघस्तस्य भूतले॥

ājaghāna gadāṁ tasya parigheṇa harīśvaraḥ।
papāta tarasā bhinnaḥ parighastasya bhūtale॥

॥ २१–२२ ॥

उस महाभयंकर गदा को अपनी ओर आती देख महासमर में महाबली वानरराज सुग्रीव के नेत्र रोष से लाल हो गये और उन्होंने परिघ उठाकर उसके द्वारा राक्षस की गदा पर आघात किया। वह गदा गिर पड़ी; किंतु उसके वेग से टकराकर सुग्रीव का परिघ भी टूटकर पृथ्वी पर जा गिरा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · २३ ॥
ततो जग्राह तेजस्वी सुग्रीवो वसुधातलात्। आयसं मुसलं घोरं सर्वतो हेमभूषितम्॥

tato jagrāha tejasvī sugrīvo vasudhātalāt।
āyasaṁ musalaṁ ghoraṁ sarvato hemabhūṣitam॥

तब तेजस्वी सुग्रीव ने भूमि पर से एक लोहे का भयंकर मूसल उठाया; जिसमें सब ओर से सोना जड़ा हुआ था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · २४ ॥
स तमुद्यम्य चिक्षेप सोऽप्यस्य प्राक्षिपद् गदाम्। भिन्नावन्योन्यमासाद्य पेततुस्तौ महीतले॥

sa tamudyamya cikṣepa so'pyasya prākṣipad gadām।
bhinnāvanyonyamāsādya petatustau mahītale॥

उसे उठाकर उन्होंने राक्षस पर दे मारा। साथ ही उस राक्षस ने भी इनके ऊपर गदा फेंकी। गदा और मूसल दोनों आपस में टकराकर टूट गये और जमीन पर जा गिरे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · २५ ॥
ततो भिन्नप्रहरणौ मुष्टिभ्यां तौ समीयतुः। तेजोबलसमाविष्टौ दीप्ताविव हुताशनौ॥

tato bhinnapraharaṇau muṣṭibhyāṁ tau samīyatuḥ।
tejobalasamāviṣṭau dīptāviva hutāśanau॥

वे दोनों वीर तेज और बल से सम्पन्न थे और जलती हुई अग्नियों के समान उद्दीप्त हो रहे थे। अपने-अपने आयुधों के टूट जाने पर वे घूँसों से एक-दूसरे को मारने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · २६ ॥
जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं नदन्तौ च पुनः पुनः। तलैश्चान्योन्यमासाद्य पेततुश्च महीतले॥

jaghnatustau tadānyonyaṁ nadantau ca punaḥ punaḥ।
talaiścānyonyamāsādya petatuśca mahītale॥

उस समय बारम्बार गर्जते हुए वे दोनों योद्धा परस्पर मुक्कों से प्रहार करने लगे। फिर थप्पड़ों से एक-दूसरे को मारकर दोनों ही पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · २७ ॥
उत्पेततुस्तदा तूर्णं जघ्नतुश्च परस्परम्। भुजैश्चिक्षिपतुर्वीरावन्योन्यमपराजितौ॥

utpetatustadā tūrṇaṁ jaghnatuśca parasparam।
bhujaiścikṣipaturvīrāvanyonyamaparājitau॥

फिर तत्काल ही दोनों उछले और शीघ्र ही एक-दूसरे पर चोट करने लगे। वे दोनों वीर हार नहीं मानते थे। दोनों ही दोनों पर भुजाओंद्वारा प्रहार करते रहे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · २८ ॥
जग्मतुस्तौ श्रमं वीरौ बाहुयुद्धे परंतपौ। आजहार तदा खड्गमदूरपरिवर्तिनम्॥

jagmatustau śramaṁ vīrau bāhuyuddhe paraṁtapau।
ājahāra tadā khaḍgamadūraparivartinam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९७ · २९ ॥
राक्षसश्चर्मणा सार्धं महावेगो महोदरः। तथैव च महाखड्गं चर्मणा पतितं सह। जग्राह वानरश्रेष्ठः सुग्रीवो वेगवत्तरः॥

rākṣasaścarmaṇā sārdhaṁ mahāvego mahodaraḥ।
tathaiva ca mahākhaḍgaṁ carmaṇā patitaṁ saha।
jagrāha vānaraśreṣṭhaḥ sugrīvo vegavattaraḥ॥

॥ २८–२९ ॥

शत्रुओं को तपानेवाले वे दोनों वीर बाहुयुद्ध करते-करते थक गये। तब महान् वेगशाली राक्षस महोदर ने थोड़ी ही दूर पर पड़ी हुई ढालसहित तलवार उठा ली। उसी तरह अत्यन्त वेगशाली कपिश्रेष्ठ सुग्रीव ने भी वहाँ गिरे हुए विशाल खड्ग को ढालसहित उठा लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ३० ॥
ततो रोषपरीताङ्गौ नदन्तावभ्यधावताम्। उद्यतासी रणे हृष्टौ युधि शस्त्रविशारदौ॥

tato roṣaparītāṅgau nadantāvabhyadhāvatām।
udyatāsī raṇe hṛṣṭau yudhi śastraviśāradau॥

महोदर और सुग्रीव दोनों युद्ध के मैदान में शस्त्र चलाने की कला में चतुर थे तथा दोनों के शरीर रोष से प्रभावित थे; अतः रणभूमि में हर्ष और उत्साह से युक्त हो वे तलवार उठाये गर्जते हुए एक-दूसरे पर टूट पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ३१ ॥
दक्षिणं मण्डलं चोभौ सुतूर्णं सम्परीयतुः। अन्योन्यमभिसंक्रुद्धौ जये प्रणिहितावुभौ॥

dakṣiṇaṁ maṇḍalaṁ cobhau sutūrṇaṁ samparīyatuḥ।
anyonyamabhisaṁkruddhau jaye praṇihitāvubhau॥

वे दोनों बड़ी तेजी से दायें-बायें पैंतरे बदल रहे थे, दोनों का दोनों पर क्रोध बढ़ा हुआ था तथा दोनों ही अपनी-अपनी विजय की आशा लगाये हुए थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ३२ ॥
स तु शूरो महावेगो वीर्यश्लाघी महोदरः। महावर्मणि तं खड्गं पातयामास दुर्मतिः॥

sa tu śūro mahāvego vīryaślāghī mahodaraḥ।
mahāvarmaṇi taṁ khaḍgaṁ pātayāmāsa durmatiḥ॥

अपने बल पर घमंड करनेवाले महान् वेगशाली तथा शौर्य-सम्पन्न दुर्बुद्धि महोदर ने अपनी वह तलवार सुग्रीव के विशाल कवच पर दे मारी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ३३ ॥
लग्नमुत्कर्षतः खड्गं खड्गेन कपिकुञ्जरः। जहार सशिरस्त्राणं कुण्डलोपगतं शिरः॥

lagnamutkarṣataḥ khaḍgaṁ khaḍgena kapikuñjaraḥ।
jahāra saśirastrāṇaṁ kuṇḍalopagataṁ śiraḥ॥

सुग्रीव के कवच में लगी हुई तलवार को जब वह राक्षस खींचने लगा, उसी समय कपिकुञ्जर सुग्रीव ने महोदर के शिरस्त्राणसहित कुण्डलमण्डित मस्तक को अपने खड्ग से काट लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ३४ ॥
निकृत्तशिरसस्तस्य पतितस्य महीतले। तद् बलं राक्षसेन्द्रस्य दृष्ट्वा तत्र न दृश्यते॥

nikṛttaśirasastasya patitasya mahītale।
tad balaṁ rākṣasendrasya dṛṣṭvā tatra na dṛśyate॥

मस्तक कट जाने पर राक्षसराज महोदर पृथ्वी पर गिर पड़ा। यह देखकर उसकी सेना फिर वहाँ नहीं दिखायी दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ३५ ॥
हत्वा तं वानरैः सार्धं ननाद मुदितो हरिः। चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः॥

hatvā taṁ vānaraiḥ sārdhaṁ nanāda mudito hariḥ।
cukrodha ca daśagrīvo babhau hṛṣṭaśca rāghavaḥ॥

महोदर को मारकर प्रसन्न हुए वानरराज सुग्रीव अन्य वानरों के साथ गर्जना करने लगे। उस समय दशमुख रावण को बड़ा क्रोध हुआ और श्रीरघुनाथजी हर्ष से खिल उठे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ३६ ॥
विषण्णवदनाः सर्वे राक्षसा दीनचेतसः। विद्रवन्ति ततः सर्वे भयवित्रस्तचेतसः॥

viṣaṇṇavadanāḥ sarve rākṣasā dīnacetasaḥ।
vidravanti tataḥ sarve bhayavitrastacetasaḥ॥

उस समय समस्त राक्षसों का मन दुःखी हो गया। उन सबके मुख पर विषाद छा गया और वे सभी भयभीतचित्त होकर वहाँ से भाग चले

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ३७ ॥
महोदरं तं विनिपात्य भूमौ महागिरेः कीर्णमिवैकदेशम्। सूर्यात्मजस्तत्र रराज लक्ष्म्या सूर्यः स्वतेजोभिरिवाप्रधृष्यः॥

mahodaraṁ taṁ vinipātya bhūmau
mahāgireḥ kīrṇamivaikadeśam।
sūryātmajastatra rarāja lakṣmyā
sūryaḥ svatejobhirivāpradhṛṣyaḥ॥

महोदर का शरीर किसी महान् पर्वत के एक टूटे हुए शिखर-सा जान पड़ता था। उसे पृथ्वी पर गिराकर सूर्यपुत्र सुग्रीव वहाँ विजय-लक्ष्मी से सुशोभित होने लगे, मानो प्रचण्ड सूर्यदेव अपने तेज से प्रकाशित हो रहे हों

English translation coming soon.

॥ ६ · ९७ · ३८ ॥
अथ विजयमवाप्य वानरेन्द्रः समरमुखे सुरसिद्धयक्षसङ्घैः। अवनितलगतैश्च भूतसङ्घै- र्हर्षसमाकुलितैर्निरीक्ष्यमाणः॥

atha vijayamavāpya vānarendraḥ
samaramukhe surasiddhayakṣasaṅghaiḥ।
avanitalagataiśca bhūtasaṅghai-
rharṣasamākulitairnirīkṣyamāṇaḥ॥

इस प्रकार वानरराज सुग्रीव युद्ध के मुहाने पर विजय पाकर बड़ी शोभा पाने लगे। उस समय देवता, सिद्ध और यक्षों के समुदाय तथा भूतलनिवासी प्राणियों के समूह भी बड़े हर्ष से उनकी ओर देखने लगे

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः॥ ९७ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सत्तानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ९७ ॥