वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ९५ · ५४ श्लोकाःSarga 95 · 54 ślokas

रावणका अपने मन्त्रियोंको बुलाकर शत्रुवधविषयक अपना उत्साह प्रकट करना और सबके साथ रणभूमिमें आकर पराक्रम दिखाना

॥ ६ · ९५ · १ ॥
आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले। रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिदेवितम्॥

ārtānāṁ rākṣasīnāṁ tu laṅkāyāṁ vai kule kule।
rāvaṇaḥ karuṇaṁ śabdaṁ śuśrāva paridevitam॥

रावण ने लङ्का के घर-घर में शोकमग्न राक्षसियों का करुणाजनक विलाप सुना

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · २ ॥
स तु दीर्घं विनिःश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः। बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः॥

sa tu dīrghaṁ viniḥśvasya muhūrtaṁ dhyānamāsthitaḥ।
babhūva paramakruddho rāvaṇo bhīmadarśanaḥ॥

वह लम्बी साँस खींचकर दो घड़ीतक ध्यानमग्न हो कुछ सोचता रहा; तत्पश्चात् रावण अत्यन्त कुपित हो बड़ा भयानक दिखायी देने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ३ ॥
संदश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः। राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्तिमान्॥

saṁdaśya daśanairoṣṭhaṁ krodhasaṁraktalocanaḥ।
rākṣasairapi durdarśaḥ kālāgniriva mūrtimān॥

उसने दाँतों से ओठ दबा लिया। उसकी आँखें रोष से लाल हो गयीं। वह मूर्तिमान् प्रलयाग्नि के समान दिखायी देने लगा। राक्षसों के लिये भी उसकी ओर देखना कठिन हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ४ ॥
उवाच च समीपस्थान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः। क्रोधाव्यक्तकथस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा॥

uvāca ca samīpasthān rākṣasān rākṣaseśvaraḥ।
krodhāvyaktakathastatra nirdahanniva cakṣuṣā॥

उस राक्षसराज ने अपने पास खड़े हुए राक्षसों से अस्पष्ट शब्दों में वार्तालाप आरम्भ किया। उस समय वहाँ वह इस तरह देख रहा था, मानो अपने नेत्रों से दग्ध कर डालेगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ५ ॥
महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसम्। शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया॥

mahodaraṁ mahāpārśvaṁ virūpākṣaṁ ca rākṣasam।
śīghraṁ vadata sainyāni niryāteti mamājñayā॥

उसने कहा—‘निशाचरो! महोदर, महापार्श्व तथा राक्षस विरूपाक्ष से शीघ्र जाकर कहो—‘तुमलोग मेरी आज्ञा से शीघ्र ही सेनाओं को कूच करने का आदेश दो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ६ ॥
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः। चोदयामासुरव्यग्रान् राक्षसांस्तान् नृपाज्ञया॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā rākṣasāste bhayārditāḥ।
codayāmāsuravyagrān rākṣasāṁstān nṛpājñayā॥

रावण की यह बात सुनकर भय से पीड़ित हुए उन राक्षसों ने राजा की आज्ञा के अनुसार उन निर्भीक निशाचरों को पूर्वोक्त कार्य करने के लिये प्रेरित किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ७ ॥
ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा भीमदर्शनाः। कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे ते रणाभिमुखा ययुः॥

te tu sarve tathetyuktvā rākṣasā bhīmadarśanāḥ।
kṛtasvastyayanāḥ sarve te raṇābhimukhā yayuḥ॥

तब ‘तथास्तु’ कहकर भयानक दीखनेवाले उन सभी राक्षसों ने अपने लिये स्वस्तिवाचन करवाया और युद्ध के लिये प्रस्थान किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ८ ॥
प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः। तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः॥

pratipūjya yathānyāyaṁ rāvaṇaṁ te mahārathāḥ।
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bharturvijayakāṅkṣiṇaḥ॥

स्वामी की विजय चाहनेवाले वे सभी महारथी वीर यथोचित रीति से रावण का आदर-सम्मान करके उसके सामने हाथ जोड़े खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ९ ॥
ततोवाच प्रहस्यैतान् रावणः क्रोधमूर्च्छितः। महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम्॥

tatovāca prahasyaitān rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ।
mahodaramahāpārśvau virūpākṣaṁ ca rākṣasam॥

तत्पश्चात् रावण क्रोध से मूर्च्छित-सा होकर बड़े जोर से हँस पड़ा और महोदर, महापार्श्व तथा राक्षस विरूपाक्ष से कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · १० ॥
अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसंनिभैः। राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसादनम्॥

adya bāṇairdhanurmuktairyugāntādityasaṁnibhaiḥ।
rāghavaṁ lakṣmaṇaṁ caiva neṣyāmi yamasādanam॥

‘आज अपने धनुष से छूटे हुए तीखे बाणोंद्वारा, जो प्रलयकाल के सूर्य-सदृश तेजस्वी हैं, मैं राम और लक्ष्मण को भी यमलोक पहुँचा दूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ११ ॥
खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा। करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम्॥

kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitostathā।
kariṣyāmi pratīkāramadya śatruvadhādaham॥

‘आज शत्रु का वध करके खर, कुम्भकर्ण, प्रहस्त तथा इन्द्रजित् के मारे जाने का भरपूर बदला चुकाऊँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · १२ ॥
नैवान्तरिक्षं न दिशो न च द्यौर्नापि सागराः। प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः॥

naivāntarikṣaṁ na diśo na ca dyaurnāpi sāgarāḥ।
prakāśatvaṁ gamiṣyanti madbāṇajaladāvṛtāḥ॥

‘मेरे बाण मेघों की घटा के समान सब ओर छा जायँगे; अतः अन्तरिक्ष, दिशाएँ, आकाश तथा समुद्र—कुछ भी दिखायी न देगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · १३ ॥
अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः। धनुषा शरजालेन वधिष्यामि पतत्रिणा॥

adya vānaramukhyānāṁ tāni yūthāni bhāgaśaḥ।
dhanuṣā śarajālena vadhiṣyāmi patatriṇā॥

‘आज अपने धनुष से पङ्खवाले बाणों का जाल-सा बिछा दूँगा और वानरों के मुख्य-मुख्य यूथों का पृथक्-पृथक् वध करूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · १४ ॥
अद्य वानरसैन्यानि रथेन पवनौजसा। धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः॥

adya vānarasainyāni rathena pavanaujasā।
dhanuḥsamudrādudbhūtairmathiṣyāmi śarormibhiḥ॥

‘आज वायु के समान वेगशाली रथ पर आरूढ़ हो मैं अपने धनुषरूपी समुद्र से उठी हुई बाणमयी तरङ्गों से वानर-सेनाओं को मथ डालूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · १५ ॥
व्याकोशपद्मवक्त्राणि पद्मकेसरवर्चसाम्। अद्य यूथतटाकानि गजवत् प्रमथाम्यहम्॥

vyākośapadmavaktrāṇi padmakesaravarcasām।
adya yūthataṭākāni gajavat pramathāmyaham॥

‘कमल-केसर की-सी कान्तिवाले वानरों के यूथ सरोवरों के समान हैं। उनके मुख ही उन सरोवरों के भीतर प्रफुल्ल कमल के समान सुशोभित होते हैं। आज मैं हाथी के समान उनमें प्रवेश करके उन वानर-यूथरूपी सरोवरों को मथ डालूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · १६ ॥
सशरैरद्य वदनैः संख्ये वानरयूथपाः। मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कजैः॥

saśarairadya vadanaiḥ saṁkhye vānarayūthapāḥ।
maṇḍayiṣyanti vasudhāṁ sanālairiva paṅkajaiḥ॥

‘आज युद्धस्थल में गिरे हुए वानर-यूथपति अपने बाणविद्ध मुखोंद्वारा नालयुक्त कमलों का भ्रम उत्पन्न करते हुए रणभूमि की शोभा बढ़ायेंगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · १७ ॥
अद्य यूथप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम्। मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतं शतम्॥

adya yūthapracaṇḍānāṁ harīṇāṁ drumayodhinām।
muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṁ śatam॥

‘आज युद्धभूमि में धनुष से छूटे हुए एक-एक बाण से मैं वृक्ष लेकर जूझनेवाले सौ-सौ प्रचण्ड वानरों को विदीर्ण करूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · १८ ॥
हतो भ्राता च येषां वै येषां च तनयो हतः। वधेनाद्य रिपोस्तेषां करोम्यश्रुप्रमार्जनम्॥

hato bhrātā ca yeṣāṁ vai yeṣāṁ ca tanayo hataḥ।
vadhenādya riposteṣāṁ karomyaśrupramārjanam॥

‘आज शत्रु का वध करके मैं उन सब निशाचरों के आँसू पोछूँगा, जिनके भाई और पुत्र इस युद्ध में मारे गये हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · १९ ॥
अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रस्तीर्णैर्गतचेतनैः। करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम्॥

adya madbāṇanirbhinnaiḥ prastīrṇairgatacetanaiḥ।
karomi vānarairyuddhe yatnāvekṣyatalāṁ mahīm॥

आज युद्ध में मेरे बाणों से विदीर्ण तथा निर्जीव हुए वानर इस तरह बिछ जायँगे कि वहाँ की भूमि बड़े यत्न से दीख सकेगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · २० ॥
अद्य काकाश्च गृध्राश्च ये च मांसाशिनोऽपरे। सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शराहतैः॥

adya kākāśca gṛdhrāśca ye ca māṁsāśino'pare।
sarvāṁstāṁstarpayiṣyāmi śatrumāṁsaiḥ śarāhataiḥ॥

‘आज अपने बाणोंद्वारा मारे गये शत्रुओं के मांसों से मैं कौओं, गीधों तथा जो दूसरे मांसभक्षी जन्तु हैं, उन सबको भी तृप्त करूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · २१ ॥
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः। अनुप्रयान्तु मां युद्धे येऽत्र शिष्टा निशाचराः॥

kalpyatāṁ me rathaḥ śīghraṁ kṣipramānīyatāṁ dhanuḥ।
anuprayāntu māṁ yuddhe ye'tra śiṣṭā niśācarāḥ॥

‘जल्दी मेरा रथ तैयार किया जाय, शीघ्र धनुष लाया जाय तथा मरने से बचे हुए निशाचर युद्ध में मेरे पीछे-पीछे चलें’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · २२ ॥
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा महापार्श्वोऽब्रवीद् वचः। बलाध्यक्षान् स्थितांस्तत्र बलं संत्वर्यतामिति॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā mahāpārśvo'bravīd vacaḥ।
balādhyakṣān sthitāṁstatra balaṁ saṁtvaryatāmiti॥

रावण का वह वचन सुनकर महापार्श्व ने वहाँ खड़े हुए सेनापतियों से कहा—‘सेना को शीघ्र ही कूच करने की आज्ञा दो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · २३ ॥
बलाध्यक्षास्तु संयुक्ता राक्षसांस्तान् गृहे गृहे। चोदयन्तः परिययुर्लङ्कां लघुपराक्रमाः॥

balādhyakṣāstu saṁyuktā rākṣasāṁstān gṛhe gṛhe।
codayantaḥ pariyayurlaṅkāṁ laghuparākramāḥ॥

यह आज्ञा पाकर वे शीघ्रपराक्रमी सेनाध्यक्ष घर-घर जाकर उन राक्षसों को तैयार होने का आदेश देते हुए सारी लङ्का में घूमते फिरे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · २४ ॥
ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमदर्शनाः। नदन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः॥

tato muhūrtānniṣpetū rākṣasā bhīmadarśanāḥ।
nadanto bhīmavadanā nānāpraharaṇairbhujaiḥ॥

थोड़ी ही देर में भयंकर मुख एवं आकारवाले राक्षस गर्जना करते हुए वहाँ आ पहुँचे। उनके हाथों में नाना प्रकार के अस्त्र-शस्त्र थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · २५ ॥
असिभिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः। शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः॥

asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlairgadābhirmusalairhalaiḥ।
śaktibhistīkṣṇadhārābhirmahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९५ · २६ ॥
यष्टिभिर्विविधैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः। भिन्दिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः॥

yaṣṭibhirvividhaiścakrairniśitaiśca paraśvadhaiḥ।
bhindipālaiḥ śataghnībhiranyaiścāpi varāyudhaiḥ॥

॥ २५–२६ ॥

तलवार, पट्टिश, शूल, गदा, मूसल, हल, तीखी धारवाली शक्ति, बड़े-बड़े कूटमुद्गर, डंडे, भाँति-भाँति के चक्र, तीखे फरसे, भिन्दिपाल, शतघ्नी तथा अन्य प्रकार के उत्तमोत्तम अस्त्र-शस्त्रों से वे सम्पन्न थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · २७ ॥
अथानयन् बलाध्यक्षाश्चत्वारो रावणाज्ञया। रथानां नियुतं साग्रं नागानां नियुतत्रयम्॥

athānayan balādhyakṣāścatvāro rāvaṇājñayā।
rathānāṁ niyutaṁ sāgraṁ nāgānāṁ niyutatrayam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९५ · २८ ॥
अश्वानां षष्टिकोट्यस्तु खरोष्ट्राणां तथैव च। पदातयस्त्वसंख्याता जग्मुस्ते राजशासनात्॥

aśvānāṁ ṣaṣṭikoṭyastu kharoṣṭrāṇāṁ tathaiva ca।
padātayastvasaṁkhyātā jagmuste rājaśāsanāt॥

॥ २७–२८ ॥

रावण की आज्ञा से चार सेनापति एक लाख से कुछ अधिक रथ, तीन लाख हाथी, साठ करोड़ घोड़े, उतने ही गदहे तथा ऊँट और असंख्य पैदल योद्धा लेकर आ पहुँचे। वे सब सैनिक राजा के आदेश से वहाँ गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · २९ ॥
बलाध्यक्षाश्च संस्थाप्य राज्ञः सेनां पुरःस्थिताम्। एतस्मिन्नन्तरे सूतः स्थापयामास तं रथम्॥

balādhyakṣāśca saṁsthāpya rājñaḥ senāṁ puraḥsthitām।
etasminnantare sūtaḥ sthāpayāmāsa taṁ ratham॥

इस प्रकार विशाल सेना लाकर सेनाध्यक्षों ने राक्षसराज रावण के सामने खड़ी कर दी। इसी बीच में सारथि ने एक रथ लाकर उपस्थित कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ३० ॥
दिव्यास्त्रवरसम्पन्नं नानालंकारभूषितम्। नानायुधसमाकीर्णं किङ्किणीजालसंयुतम्॥

divyāstravarasampannaṁ nānālaṁkārabhūṣitam।
nānāyudhasamākīrṇaṁ kiṅkiṇījālasaṁyutam॥

उसमें उत्तम दिव्यास्त्र रखे थे, अनेक प्रकार के अलंकारों से उस रथ को सजाया गया था। उसमें भाँति-भाँति के हथियार थे और वह रथ घुँघुरूदार झालरों से सुशोभित था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ३१ ॥
नानारत्नपरिक्षिप्तं रत्नस्तम्भैर्विराजितम्। जाम्बूनदमयैश्चैव सहस्रकलशैर्वृतम्॥

nānāratnaparikṣiptaṁ ratnastambhairvirājitam।
jāmbūnadamayaiścaiva sahasrakalaśairvṛtam॥

उसमें नाना प्रकार के रत्न जड़े हुए थे। रत्नमय खम्भे उसकी शोभा बढ़ाते थे और सोने के बने हुए सहस्रों कलशों से वह अलंकृत था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ३२ ॥
तं दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे विस्मयं परमं गताः। तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय रावणो राक्षसेश्वरः॥

taṁ dṛṣṭvā rākṣasāḥ sarve vismayaṁ paramaṁ gatāḥ।
taṁ dṛṣṭvā sahasotthāya rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ९५ · ३३ ॥
कोटिसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तमिव पावकम्। द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम्। आरुरोह तदा भीमं दीप्यमानं स्वतेजसा॥

koṭisūryapratīkāśaṁ jvalantamiva pāvakam।
drutaṁ sūtasamāyuktaṁ yuktāṣṭaturagaṁ ratham।
āruroha tadā bhīmaṁ dīpyamānaṁ svatejasā॥

॥ ३२–३३ ॥

उस रथ को देखकर सब राक्षस अत्यन्त आश्चर्य से चकित हो उठे। उसपर दृष्टि पड़ते ही राक्षसराज रावण सहसा उठकर खड़ा हो गया। वह रथ करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी तथा प्रज्वलित अग्नि के सदृश दीप्तिमान् था। उसमें आठ घोड़े जुते हुए थे। उसपर सारथि बैठा था। वह रथ अपने तेज से प्रकाशित होता था। रावण तुरंत उस भयंकर रथ पर आरूढ़ हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ३४ ॥
ततः प्रयातः सहसा राक्षसैर्बहुभिर्वृतः। रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद् दारयन्निव मेदिनीम्॥

tataḥ prayātaḥ sahasā rākṣasairbahubhirvṛtaḥ।
rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryād dārayanniva medinīm॥

तदनन्तर बहुत-से राक्षसों से घिरा हुआ रावण सहसा युद्ध के लिये प्रस्थित हुआ। वह अपने बल की अधिकता से पृथ्वी को विदीर्ण-सा करता हुआ जा रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ३५ ॥
ततश्चासीन्महानादस्तूर्याणां च ततस्ततः। मृदङ्गैः पटहैः शङ्खैः कलहैः सह रक्षसाम्॥

tataścāsīnmahānādastūryāṇāṁ ca tatastataḥ।
mṛdaṅgaiḥ paṭahaiḥ śaṅkhaiḥ kalahaiḥ saha rakṣasām॥

फिर तो जहाँ-तहाँ सब ओर वाद्यों का महानाद गूँज उठा। मृदङ्ग, पटह, शङ्ख तथा राक्षसों के कलह की ध्वनि भी उसमें मिली हुई थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ३६ ॥
आगतो रक्षसां राजा छत्रचामरसंयुतः। सीतापहारी दुर्वृत्तो ब्रह्मघ्नो देवकण्टकः। योद्धुं रघुवरेणेति शुश्रुवे कलहध्वनिः॥

āgato rakṣasāṁ rājā chatracāmarasaṁyutaḥ।
sītāpahārī durvṛtto brahmaghno devakaṇṭakaḥ।
yoddhuṁ raghuvareṇeti śuśruve kalahadhvaniḥ॥

‘सीता को चुरानेवाला, दुराचारी, ब्रह्महत्यारा तथा देवताओं के लिये कण्टकरूप राक्षसराज रावण छत्र एवं चँवर लगाये श्रीरघुनाथजी के साथ युद्ध करने के लिये आ रहा है; इस प्रकार की कलह-ध्वनि कानों में पड़ रही थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ३७ ॥
तेन नादेन महता पृथिवी समकम्पत। तं शब्दं सहसा श्रुत्वा वानरा दुद्रुवुर्भयात्॥

tena nādena mahatā pṛthivī samakampata।
taṁ śabdaṁ sahasā śrutvā vānarā dudruvurbhayāt॥

उस महानाद से पृथ्वी काँप उठी। उस भयानक शब्द को सुनकर सब वानर सहसा भय से भाग चले

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ३८ ॥
रावणस्तु महाबाहुः सचिवैः परिवारितः। आजगाम महातेजा जयाय विजयं प्रति॥

rāvaṇastu mahābāhuḥ sacivaiḥ parivāritaḥ।
ājagāma mahātejā jayāya vijayaṁ prati॥

मन्त्रियों से घिरा हुआ महातेजस्वी महाबाहु रावण युद्ध में विजय की प्राप्ति का उद्देश्य लेकर वहाँ आया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ३९ ॥
रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ। विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा॥

rāvaṇenābhyanujñātau mahāpārśvamahodarau।
virūpākṣaśca durdharṣo rathānāruruhustadā॥

रावण की आज्ञा पाकर उस समय महापार्श्व, महोदर तथा दुर्जय वीर विरूपाक्ष—तीनों ही रथों पर आरूढ़ हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ४० ॥
ते तु हृष्टाभिनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम्। नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः॥

te tu hṛṣṭābhinardanto bhindanta iva medinīm।
nādaṁ ghoraṁ vimuñcanto niryayurjayakāṅkṣiṇaḥ॥

वे हर्षपूर्वक जोर-जोर से इस तरह दहाड़ रहे थे, मानो पृथिवी को विदीर्ण कर डालेंगे। वे विजय की इच्छा मन में लिये घोर सिंहनाद करते हुए पुरी से बाहर निकले

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ४१ ॥
ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः। निर्ययावुद्यतधनुः कालान्तकयमोपमः॥

tato yuddhāya tejasvī rakṣogaṇabalairvṛtaḥ।
niryayāvudyatadhanuḥ kālāntakayamopamaḥ॥

तदनन्तर काल, मृत्यु और यमराज के समान भयंकर तेजस्वी रावण धनुष हाथ में ले राक्षसों की सेना से घिरकर युद्ध के लिये आगे बढ़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ४२ ॥
ततः प्रजविताश्वेन रथेन स महारथः। द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ॥

tataḥ prajavitāśvena rathena sa mahārathaḥ।
dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau॥

उसके रथ के घोड़े बहुत तेज चलनेवाले थे। उसके द्वारा वह महारथी वीर लङ्का के उसी द्वार से बाहर निकला, जहाँ श्रीराम और लक्ष्मण मौजूद थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ४३ ॥
ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः। द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च संचचाल च मेदिनी॥

tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaśca timirāvṛtāḥ।
dvijāśca nedurghorāśca saṁcacāla ca medinī॥

उस समय सूर्य की प्रभा फीकी पड़ गयी। समस्त दिशाओं में अन्धकार छा गया, भयंकर पक्षी अशुभ बोली बोलने लगे और धरती डोलने लगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ४४ ॥
ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुश्च तुरंगमाः। ध्वजाग्रे न्यपतद् गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः॥

vavarṣa rudhiraṁ devaścaskhaluśca turaṁgamāḥ।
dhvajāgre nyapatad gṛdhro vineduścāśivaṁ śivāḥ॥

बादल रक्त की वर्षा करने लगे। घोड़े लड़खड़ाकर गिर पड़े। ध्वज के अग्रभाग पर गीध आकर बैठ गया और गीदड़ियाँ अमङ्गलसूचक बोली बोलने लगीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ४५ ॥
नयनं चास्फुरद् वामं वामो बाहुरकम्पत। विवर्णवदनश्चासीत् किंचिदभ्रश्यत स्वनः॥

nayanaṁ cāsphurad vāmaṁ vāmo bāhurakampata।
vivarṇavadanaścāsīt kiṁcidabhraśyata svanaḥ॥

बाँयी आँख फड़कने लगी। बाँयीं भुजा सहसा काँप उठी। उसके चेहरे का रंग फीका पड़ गया और आवाज कुछ बदल गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ४६ ॥
ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः। रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे॥

tato niṣpatato yuddhe daśagrīvasya rakṣasaḥ।
raṇe nidhanaśaṁsīni rūpāṇyetāni jajñire॥

राक्षस दशग्रीव ज्यों ही युद्ध के लिये निकला, त्यों ही रणभूमि में उसकी मृत्यु के सूचक लक्षण प्रकट होने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ४७ ॥
अन्तरिक्षात् पपातोल्का निर्घातसमनिःस्वना। विनेदुरशिवा गृध्रा वायसैरभिमिश्रिताः॥

antarikṣāt papātolkā nirghātasamaniḥsvanā।
vineduraśivā gṛdhrā vāyasairabhimiśritāḥ॥

आकाश से उल्कापात हुआ। उससे वज्रपात के समान गड़गड़ाहट पैदा हुई। अमङ्गलसूचक पक्षी गीध कौओं से मिलकर अशुभ बोली बोलने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ४८ ॥
एतानचिन्तयन् घोरानुत्पातान् समवस्थितान्। निर्ययौ रावणो मोहाद् वधार्थं कालचोदितः॥

etānacintayan ghorānutpātān samavasthitān।
niryayau rāvaṇo mohād vadhārthaṁ kālacoditaḥ॥

इन भयंकर उत्पातों को सामने उपस्थित देखकर भी रावण ने उनकी कोई परवा नहीं की। वह काल से प्रेरित हो मोहवश अपने ही वध के लिये निकल पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ४९ ॥
तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम्। वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत॥

teṣāṁ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṁ mahātmanām।
vānarāṇāmapi camūryuddhāyaivābhyavartata॥

उन महाकाय राक्षसों के रथ का गम्भीर घोष सुनकर वानरों की सेना भी युद्ध के लिये ही उनके सामने आकर डट गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ५० ॥
तेषां तु तुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम्। अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम्॥

teṣāṁ tu tumulaṁ yuddhaṁ babhūva kapirakṣasām।
anyonyamāhvayānānāṁ kruddhānāṁ jayamicchatām॥

फिर तो अपनी-अपनी जीत चाहते हुए रोषपूर्वक एक-दूसरे को ललकारनेवाले वानरों और राक्षसों में तुमुल युद्ध छिड़ गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ५१ ॥
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः। वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत्॥

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ।
vānarāṇāmanīkeṣu cakāra kadanaṁ mahat॥

उस समय दशमुख रावण अपने सुवर्णभूषित बाणोंद्वारा वानरों की सेनाओं में रोषपूर्वक बड़ी भारी मार-काट मचाने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ५२ ॥
निकृत्तशिरसः केचिद् रावणेन वलीमुखाः। केचिद् विच्छिन्नहृदयाः केचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः॥

nikṛttaśirasaḥ kecid rāvaṇena valīmukhāḥ।
kecid vicchinnahṛdayāḥ kecicchrotravivarjitāḥ॥

रावण ने कितने ही वानरों के सिर काट लिये, कितनों की छाती छेद डाली और बहुतों के कान उड़ा दिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ५३ ॥
निरुच्छ्वासा हताः केचित् केचित् पार्श्वेषु दारिताः। केचिद् विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विनाकृताः॥

nirucchvāsā hatāḥ kecit kecit pārśveṣu dāritāḥ।
kecid vibhinnaśirasaḥ keciccakṣurvinākṛtāḥ॥

कितनों ने घायल होकर प्राण त्याग दिये। रावण ने कितने ही वानरों की पसलियाँ फाड़ डालीं, कितनों के मस्तक कुचल डाले और कितनों की आँखें चौपट कर दीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ९५ · ५४ ॥
दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो यतो यतोऽभ्येति रथेन संख्ये। ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं सोढुं न शेकुर्हरियूथपास्ते॥

daśānanaḥ krodhavivṛttanetro
yato yato'bhyeti rathena saṁkhye।
tatastatastasya śarapravegaṁ
soḍhuṁ na śekurhariyūthapāste॥

दशमुख रावण के नेत्र क्रोध से घूम रहे थे। वह अपने रथ के द्वारा युद्धस्थल में जहाँ-जहाँ गया, वहाँ-वहाँ वे वानरयूथपति उसके बाणों का वेग न सह सके

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः॥ ९५ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें पञ्चानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ९५ ॥