वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ७० · ६७ श्लोकाःSarga 70 · 67 ślokas

हनुमान्जीके द्वारा देवान्तक और त्रिशिराका, नीलके द्वारा महोदरका तथा ऋषभके द्वारा महापार्श्वका वध

॥ ६ · ७० · १ ॥
नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैर्ऋतर्षभाः। देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः॥

narāntakaṁ hataṁ dṛṣṭvā cukruśurnairṛtarṣabhāḥ।
devāntakastrimūrdhā ca paulastyaśca mahodaraḥ॥

नरान्तक को मारा गया देख देवान्तक, पुलस्त्यकुलनन्दन त्रिशिरा और महोदर—ये श्रेष्ठ राक्षस हाहाकार करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · २ ॥
आरूढो मेघसंकाशं वारणेन्द्रं महोदरः। वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वेगवान्॥

ārūḍho meghasaṁkāśaṁ vāraṇendraṁ mahodaraḥ।
vāliputraṁ mahāvīryamabhidudrāva vegavān॥

महोदर ने मेघ के समान गजराज पर बैठकर महापराक्रमी अङ्गद के ऊपर बड़े वेग से धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ३ ॥
भ्रातृव्यसनसंतप्तस्तदा देवान्तको बली। आदाय परिघं घोरमङ्गदं समभिद्रवत्॥

bhrātṛvyasanasaṁtaptastadā devāntako balī।
ādāya parighaṁ ghoramaṅgadaṁ samabhidravat॥

भाई के मारे जाने से संतप्त हुए बलवान् देवान्तक ने भयानक परिघ हाथ में लेकर अङ्गद पर आक्रमण किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ४ ॥
रथमादित्यसंकाशं युक्तं परमवाजिभिः। आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्यगात्॥

rathamādityasaṁkāśaṁ yuktaṁ paramavājibhiḥ।
āsthāya triśirā vīro vāliputramathābhyagāt॥

इस प्रकार वीर त्रिशिरा उत्तम घोड़ों से जुते हुए सूर्यतुल्य तेजस्वी रथ पर बैठकर वालिकुमार का सामना करने के लिये आया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ५ ॥
स त्रिभिर्देवदर्पघ्नै राक्षसेन्द्रैरभिद्रुतः। वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः॥

sa tribhirdevadarpaghnai rākṣasendrairabhidrutaḥ।
vṛkṣamutpāṭayāmāsa mahāviṭapamaṅgadaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७० · ६ ॥
देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसाङ्गदः। महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तामिवाशनिम्॥

devāntakāya taṁ vīraścikṣepa sahasāṅgadaḥ।
mahāvṛkṣaṁ mahāśākhaṁ śakro dīptāmivāśanim॥

॥ ५–६ ॥

देवताओं का दर्प दलन करनेवाले उन तीनों निशाचरपतियों के आक्रमण करने पर वीर अङ्गद ने विशाल शाखाओं से युक्त एक वृक्ष को उखाड़ लिया और जैसे इन्द्र प्रज्वलित वज्र का प्रहार करते हैं, उसी प्रकार उन वालिकुमार ने बड़ी-बड़ी शाखाओं से युक्त उस महान् वृक्ष को सहसा देवान्तक पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ७ ॥
त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः। स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात तदाङ्गदः॥

triśirāstaṁ praciccheda śarairāśīviṣopamaiḥ।
sa vṛkṣaṁ kṛttamālokya utpapāta tadāṅgadaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७० · ८ ॥
स ववर्ष ततो वृक्षान् शिलाश्च कपिकुञ्जरः। तान् प्रचिच्छेद संक्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः॥

sa vavarṣa tato vṛkṣān śilāśca kapikuñjaraḥ।
tān praciccheda saṁkruddhastriśirā niśitaiḥ śaraiḥ॥

॥ ७–८ ॥

परंतु त्रिशिरा ने विषधर सर्पों के समान भयंकर बाण मारकर उस वृक्ष के टुकड़े-टुकड़े कर दिये। वृक्ष को खण्डित हुआ देख कपिकुञ्जर अङ्गद तत्काल आकाश में उछले और त्रिशिरा पर वृक्षों तथा शिलाओं की वर्षा करने लगे; किंतु क्रोध से भरे हुए त्रिशिरा ने पैने बाणोंद्वारा उनको भी काट गिराया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ९ ॥
परिघाग्रेण तान् वृक्षान् बभञ्ज स महोदरः। त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमभिदुद्राव सायकैः॥

parighāgreṇa tān vṛkṣān babhañja sa mahodaraḥ।
triśirāścāṅgadaṁ vīramabhidudrāva sāyakaiḥ॥

महोदर ने अपने परिघ के अग्रभाग से उन वृक्षों को तोड़-फोड़ डाला। तत्पश्चात् सायकों की वर्षा करते हुए त्रिशिरा ने वीर अङ्गद पर धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · १० ॥
गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः। जघानोरसि संक्रुद्धस्तोमरैर्वज्रसंनिभैः॥

gajena samabhidrutya vāliputraṁ mahodaraḥ।
jaghānorasi saṁkruddhastomarairvajrasaṁnibhaiḥ॥

साथ ही कुपित हुए महोदर ने हाथी के द्वारा आक्रमण करके वालिकुमार की छाती में वज्रतुल्य तोमरों का प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ११ ॥
देवान्तकश्च संक्रुद्धः परिघेण तदाङ्गदम्। उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान्॥

devāntakaśca saṁkruddhaḥ parigheṇa tadāṅgadam।
upagamyābhihatyāśu vyapacakrāma vegavān॥

इसी प्रकार देवान्तक भी अङ्गद के निकट आ अत्यन्त क्रोधपूर्वक परिघ के द्वारा उन्हें चोट पहुँचाकर तुरंत वेगपूर्वक वहाँ से दूर हट गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · १२ ॥
स त्रिभिर्नैर्ऋतश्रेष्ठैर्युगपत् समभिद्रुतः। न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान्॥

sa tribhirnairṛtaśreṣṭhairyugapat samabhidrutaḥ।
na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān॥

उन तीनों प्रमुख निशाचरों ने एक साथ ही धावा किया था, तो भी महातेजस्वी और प्रतापी वालिकुमार अङ्गद के मन में तनिक भी व्यथा नहीं हुई

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · १३ ॥
स वेगवान् महावेगं कृत्वा परमदुर्जयः। तलेन समभिद्रुत्य जघानास्य महागजम्॥

sa vegavān mahāvegaṁ kṛtvā paramadurjayaḥ।
talena samabhidrutya jaghānāsya mahāgajam॥

वे अत्यन्त दुर्जय और बड़े वेगशाली थे। उन्होंने महान् वेग प्रकट करके महोदर के महान् गजराज पर आक्रमण किया और उसके मस्तक पर जोर से थप्पड़ मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · १४ ॥
तस्य तेन प्रहारेण नागराजस्य संयुगे। पेततुर्नयने तस्य विननाश स कुञ्जरः॥

tasya tena prahāreṇa nāgarājasya saṁyuge।
petaturnayane tasya vinanāśa sa kuñjaraḥ॥

युद्धस्थल में उनके उस प्रहार से गजराज की दोनों आँखें निकलकर पृथ्वी पर गिर गयीं और वह तत्काल मर गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · १५ ॥
विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः। देवान्तकमभिद्रुत्य ताडयामास संयुगे॥

viṣāṇaṁ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ।
devāntakamabhidrutya tāḍayāmāsa saṁyuge॥

फिर महाबली वालिकुमार ने उस हाथी का एक दाँत उखाड़ लिया और युद्धस्थल में दौड़कर उसीके द्वारा देवान्तक पर चोट की

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · १६ ॥
स विह्वलस्तु तेजस्वी वातोद्धूत इव द्रुमः। लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं महत्॥

sa vihvalastu tejasvī vātoddhūta iva drumaḥ।
lākṣārasasavarṇaṁ ca susrāva rudhiraṁ mahat॥

तेजस्वी देवान्तक उस प्रहार से व्याकुल हो गया और वायु के हिलाये हुए वृक्ष की भाँति काँपने लगा। उसके शरीर से महावर के समान रंगवाला रक्त का महान् प्रवाह बह चला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · १७ ॥
अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद् देवान्तको बली। आविध्य परिघं वेगादाजघान तदाङ्गदम्॥

athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrād devāntako balī।
āvidhya parighaṁ vegādājaghāna tadāṅgadam॥

तत्पश्चात् महातेजस्वी बलवान् देवान्तक ने बड़ी कठिनाई से अपनेको सँभालकर परिघ उठाया और उसे वेगपूर्वक घुमाकर अङ्गद पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · १८ ॥
परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा। जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह॥

parighābhihataścāpi vānarendrātmajastadā।
jānubhyāṁ patito bhūmau punarevotpapāta ha॥

उस परिघ की चोट खाकर वानरराजकुमार अङ्गद ने भूमि पर घुटने टेक दिये। फिर तुरंत ही उठकर वे ऊपर की ओर उछले

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · १९ ॥
तमुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः। घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ललाटेऽभिजघान ह॥

tamutpatantaṁ triśirāstribhirbāṇairajihmagaiḥ।
ghorairharipateḥ putraṁ lalāṭe'bhijaghāna ha॥

उछलते समय त्रिशिरा ने तीन सीधे जानेवाले भयंकर बाणोंद्वारा वानरराजकुमार के ललाट में गहरी चोट पहुँचायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · २० ॥
ततोऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैर्ऋतपुङ्गवैः। हनूमानथ विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः॥

tato'ṅgadaṁ parikṣiptaṁ tribhirnairṛtapuṅgavaiḥ।
hanūmānatha vijñāya nīlaścāpi pratasthatuḥ॥

तदनन्तर अङ्गद को तीन प्रमुख निशाचरों से घिरा हुआ जान हनुमान् और नील भी उनकी सहायता के लिये अग्रसर हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · २१ ॥
ततश्चिक्षेप शैलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा। तद् रावणसुतो धीमान् बिभेद निशितैः शरैः॥

tataścikṣepa śailāgraṁ nīlastriśirase tadā।
tad rāvaṇasuto dhīmān bibheda niśitaiḥ śaraiḥ॥

उस समय नील ने त्रिशिरा पर एक पर्वत-शिखर चलाया; किंतु उस बुद्धिमान् रावणपुत्र ने तीखे बाण मारकर उसे तोड़-फोड़ डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · २२ ॥
तद्बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम्। सविस्फुलिङ्गं सज्ज्वालं निपपात गिरेः शिरः॥

tadbāṇaśatanirbhinnaṁ vidāritaśilātalam।
savisphuliṅgaṁ sajjvālaṁ nipapāta gireḥ śiraḥ॥

उसके सैकड़ों बाणों से विदीर्ण होकर उसकी एक-एक शिला बिखर गयी और वह पर्वत-शिखर आग की चिनगारियों तथा ज्वाला के साथ पृथ्वी पर गिर पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · २३ ॥
स विजृम्भितमालोक्य हर्षाद् देवान्तको बली। परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे॥

sa vijṛmbhitamālokya harṣād devāntako balī।
parigheṇābhidudrāva mārutātmajamāhave॥

अपने भाई का पराक्रम बढ़ता देख बलवान् देवान्तक को बड़ा हर्ष हुआ और उसने परिघ लेकर युद्धस्थल में हनुमान्जी पर धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · २४ ॥
तमापतन्तमुत्पत्य हनूमान् कपिकुञ्जरः। आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रकल्पेन मुष्टिना॥

tamāpatantamutpatya hanūmān kapikuñjaraḥ।
ājaghāna tadā mūrdhni vajrakalpena muṣṭinā॥

उसे आते देख कपिकुञ्जर हनुमान्जी ने उछलकर अपने वज्र-सरीखे मुक्के से उसके सिर पर मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · २५ ॥
शिरसि प्राहरद् वीरस्तदा वायुसुतो बली। नादेनाकम्पयच्चैव राक्षसान् स महाकपिः॥

śirasi prāharad vīrastadā vāyusuto balī।
nādenākampayaccaiva rākṣasān sa mahākapiḥ॥

बलवान् वायुकुमार महाकपि हनुमान्जी ने उस समय देवान्तक के मस्तक पर प्रहार किया और अपनी भीषण गर्जना से राक्षसों को कम्पित कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · २६ ॥
स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः। देवान्तको राक्षसराजसूनु- र्गतासुरुर्व्यां सहसा पपात॥

sa muṣṭiniṣpiṣṭavibhinnamūrdhā
nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ।
devāntako rākṣasarājasūnu-
rgatāsururvyāṁ sahasā papāta॥

उनके मुष्टि-प्रहार से देवान्तक का मस्तक फट गया और पिस उठा। दाँत, आँखें और लंबी जीभ बाहर निकल आयीं तथा वह राक्षसराजकुमार प्राणशून्य होकर सहसा पृथ्वी पर गिर पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · २७ ॥
तस्मिन् हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ। क्रुद्धस्त्रिशीर्षा निशितास्त्रमुग्रं ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम्॥

tasmin hate rākṣasayodhamukhye
mahābale saṁyati devaśatrau।
kruddhastriśīrṣā niśitāstramugraṁ
vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam॥

राक्षस-योद्धाओं में प्रधान महाबली देवद्रोही देवान्तक के युद्ध में मारे जाने पर त्रिशिरा को बड़ा क्रोध हुआ और उसने नील की छाती पर पैने बाणों की भयंकर वर्षा आरम्भ कर दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · २८ ॥
महोदरस्तु संक्रुद्धः कुञ्जरं पर्वतोपमम्। भूयः समधिरुह्याशु मन्दरं रश्मिवानिव॥

mahodarastu saṁkruddhaḥ kuñjaraṁ parvatopamam।
bhūyaḥ samadhiruhyāśu mandaraṁ raśmivāniva॥

तदनन्तर अत्यन्त क्रोध से भरा हुआ महोदर पुनः शीघ्र ही एक पर्वताकार हाथी पर सवार हुआ, मानो सूर्यदेव मन्दराचल पर आरूढ़ हुए हों

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · २९ ॥
ततो बाणमयं वर्षं नीलस्योपर्यपातयत्। गिरौ वर्षं तडिच्चक्रचापवानिव तोयदः॥

tato bāṇamayaṁ varṣaṁ nīlasyoparyapātayat।
girau varṣaṁ taḍiccakracāpavāniva toyadaḥ॥

हाथी पर चढ़कर उसने नील के ऊपर बाणों की विकट वर्षा की, मानो इन्द्रधनुष एवं विद्युन्मण्डल से युक्त मेघ किसी पर्वत पर जल की वर्षा कर रहा हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ३० ॥
ततः शरौघैरभिवृष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः। नीलो बभूवाथ विसृष्टगात्रो विष्टम्भितस्तेन महाबलेन॥

tataḥ śaraughairabhivṛṣyamāṇo
vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ।
nīlo babhūvātha visṛṣṭagātro
viṣṭambhitastena mahābalena॥

बाण-समूहों की निरन्तर वर्षा होने से वानरसेनापति नील के सारे अङ्ग क्षत-विक्षत हो गये। उनका शरीर शिथिल हो गया। इस प्रकार महाबली महोदर ने उन्हें मूर्च्छित करके उनके बल-विक्रम को कुण्ठित कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ३१ ॥
ततस्तु नीलः प्रतिलब्धसंज्ञः शैलं समुत्पाट्य सवृक्षखण्डम्। ततः समुत्पत्य महोग्रवेगो महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि॥

tatastu nīlaḥ pratilabdhasaṁjñaḥ
śailaṁ samutpāṭya savṛkṣakhaṇḍam।
tataḥ samutpatya mahogravego
mahodaraṁ tena jaghāna mūrdhni॥

तत्पश्चात् होश में आने पर नील ने वृक्ष-समूहों से युक्त एक शैल-शिखर को उखाड़ लिया। उनका वेग बड़ा भयंकर था। उन्होंने उछलकर उस वृक्ष को महोदर के मस्तक पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ३२ ॥
ततः स शैलाभिनिपातभग्नो महोदरस्तेन महाद्विपेन। व्यामोहितो भूमितले गतासुः पपात वज्राभिहतो यथाद्रिः॥

tataḥ sa śailābhinipātabhagno
mahodarastena mahādvipena।
vyāmohito bhūmitale gatāsuḥ
papāta vajrābhihato yathādriḥ॥

उस पर्वत-शिखर के आघात से महोदर उस महान् गजराज के साथ ही चूर-चूर हो गया और मूर्च्छित एवं प्राणशून्य हो वज्र के मारे हुए पर्वत की भाँति पृथ्वी पर गिर पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ३३ ॥
पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे। हनूमन्तं च संक्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः॥

pitṛvyaṁ nihataṁ dṛṣṭvā triśirāścāpamādade।
hanūmantaṁ ca saṁkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ॥

पिता के भाई को मारा गया देख त्रिशिरा के क्रोध की सीमा न रही। उसने धनुष हाथ में ले लिया और हनुमान्जी को पैने बाणों से बींधना आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ३४ ॥
स वायुसूनुः कुपितश्चिक्षेप शिखरं गिरेः। त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेद बहुधा बली॥

sa vāyusūnuḥ kupitaścikṣepa śikharaṁ gireḥ।
triśirāstaccharaistīkṣṇairbibheda bahudhā balī॥

तब पवनकुमार ने कुपित होकर उस राक्षस के ऊपर पर्वत का शिखर चलाया, परंतु बलवान् त्रिशिरा ने अपने तीखे सायकों से उसके कई टुकड़े कर डाले

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ३५ ॥
तद् व्यर्थं शिखरं दृष्ट्वा द्रुमवर्षं तदा कपिः। विससर्ज रणे तस्मिन् रावणस्य सुतं प्रति॥

tad vyarthaṁ śikharaṁ dṛṣṭvā drumavarṣaṁ tadā kapiḥ।
visasarja raṇe tasmin rāvaṇasya sutaṁ prati॥

उस पर्वतशिखर के प्रहार को व्यर्थ हुआ देख कपिवर हनुमान् ने उस रणभूमि में रावणपुत्र त्रिशिरा के ऊपर वृक्षों की वर्षा आरम्भ की

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ३६ ॥
तमापतन्तमाकाशे द्रुमवर्षं प्रतापवान्। त्रिशिरा निशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च॥

tamāpatantamākāśe drumavarṣaṁ pratāpavān।
triśirā niśitairbāṇaiściccheda ca nanāda ca॥

किंतु प्रतापी त्रिशिरा ने आकाश में होनेवाली वृक्षों की उस वृष्टि को अपने पैने बाणों से छिन्न-भिन्न कर दिया और बड़े जोर से गर्जना की

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ३७ ॥
हनूमांस्तु समुत्पत्य हयं त्रिशिरसस्तदा। विददार नखैः क्रुद्धो नागेन्द्रं मृगराडिव॥

hanūmāṁstu samutpatya hayaṁ triśirasastadā।
vidadāra nakhaiḥ kruddho nāgendraṁ mṛgarāḍiva॥

तब हनुमान्जी कूदकर त्रिशिरा के पास जा पहुँचे और जैसे कुपित सिंह गजराज को अपने पंजों से चीर डालता है, उसी प्रकार रोष से भरे हुए उन पवनकुमार ने त्रिशिरा के घोड़े को अपने नखों से विदीर्ण कर डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ३८ ॥
अथ शक्तिं समासाद्य कालरात्रिमिवान्तकः। चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः॥

atha śaktiṁ samāsādya kālarātrimivāntakaḥ।
cikṣepānilaputrāya triśirā rāvaṇātmajaḥ॥

यह देख रावणकुमार त्रिशिरा ने शक्ति हाथ में ली, मानो यमराज ने कालरात्रि को साथ ले लिया हो, वह शक्ति लेकर उसने पवनकुमार हनुमान् पर चलायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ३९ ॥
दिवः क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसङ्गताम्। गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च॥

divaḥ kṣiptāmivolkāṁ tāṁ śaktiṁ kṣiptāmasaṅgatām।
gṛhītvā hariśārdūlo babhañja ca nanāda ca॥

जैसे आकाश से उल्कापात हुआ हो, उसी प्रकार वह शक्ति, जिसकी गति कहीं कुण्ठित नहीं होती थी, चली; परंतु वानरश्रेष्ठ हनुमान्जी ने उसे अपने शरीर में लगने से पहले ही हाथ से पकड़ लिया और तोड़ डाला, तोड़ने के बाद उन्होंने भयंकर गर्जना की

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ४० ॥
तां दृष्ट्वा घोरसंकाशां शक्तिं भग्नां हनूमता। प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर्जलदा यथा॥

tāṁ dṛṣṭvā ghorasaṁkāśāṁ śaktiṁ bhagnāṁ hanūmatā।
prahṛṣṭā vānaragaṇā vinedurjaladā yathā॥

हनुमान्जी ने वह भयानक शक्ति तोड़ दी, यह देख वानरवृन्द अत्यन्त हर्ष से उल्लसित हो मेघों के समान गम्भीर गर्जना करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ४१ ॥
ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः। निचखान तदा खड्गं वानरेन्द्रस्य वक्षसि॥

tataḥ khaḍgaṁ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ।
nicakhāna tadā khaḍgaṁ vānarendrasya vakṣasi॥

तब राक्षसशिरोमणि त्रिशिरा ने तलवार उठायी और कपिश्रेष्ठ हनुमान्जी की छाती पर उसकी भरपूर चोट की

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ४२ ॥
खड्गप्रहाराभिहतो हनुमान् मारुतात्मजः। आजघान त्रिमूर्धानं तलेनोरसि वीर्यवान्॥

khaḍgaprahārābhihato hanumān mārutātmajaḥ।
ājaghāna trimūrdhānaṁ talenorasi vīryavān॥

तलवार की चोट से घायल हो पराक्रमी पवनकुमार हनुमान् ने त्रिशिरा की छाती में एक तमाचा जड़ दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ४३ ॥
स तलाभिहतस्तेन स्रस्तहस्तायुधो भुवि। निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः॥

sa talābhihatastena srastahastāyudho bhuvi।
nipapāta mahātejāstriśirāstyaktacetanaḥ॥

उनका थप्पड़ लगते ही महातेजस्वी त्रिशिरा अपनी चेतना खो बैठा। उसके हाथ से हथियार खिसक गया और वह स्वयं भी पृथ्वी पर गिर पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ४४ ॥
स तस्य पततः खड्गं तमाच्छिद्य महाकपिः। ननाद गिरिसंकाशस्त्रासयन् सर्वराक्षसान्॥

sa tasya patataḥ khaḍgaṁ tamācchidya mahākapiḥ।
nanāda girisaṁkāśastrāsayan sarvarākṣasān॥

गिरते समय उस राक्षस के खड्ग को छीनकर पर्वताकार महाकपि हनुमान्जी सब राक्षसों को भयभीत करते हुए जोर-जोर से गर्जना करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ४५ ॥
अमृष्यमाणस्तं घोषमुत्पपात निशाचरः। उत्पत्य च हनूमन्तं ताडयामास मुष्टिना॥

amṛṣyamāṇastaṁ ghoṣamutpapāta niśācaraḥ।
utpatya ca hanūmantaṁ tāḍayāmāsa muṣṭinā॥

उनकी वह गर्जना उस निशाचर से सही नहीं गयी, अतः वह सहसा उछलकर खड़ा हो गया। उठते ही उसने हनुमान्जी को एक मुक्का मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ४६ ॥
तेन मुष्टिप्रहारेण संचुकोप महाकपिः। कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम्॥

tena muṣṭiprahāreṇa saṁcukopa mahākapiḥ।
kupitaśca nijagrāha kirīṭe rākṣasarṣabham॥

उसके मुक्के की चोट खाकर महाकपि हनुमान्जी को बड़ा क्रोध हुआ। कुपित होने पर उन्होंने उस राक्षस का मुकुटमण्डित मस्तक पकड़ लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ४७ ॥
स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि। क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतोऽनिलस्य त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः॥

sa tasya śīrṣāṇyasinā śitena
kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni।
kruddhaḥ praciccheda suto'nilasya
tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṁsi śakraḥ॥

फिर तो जैसे पूर्वकाल में इन्द्र ने त्वष्टा के पुत्र विश्वरूप के तीनों मस्तकों को वज्र से काट गिराया था, उसी प्रकार कुपित हुए पवनपुत्र हनुमान् ने रावणपुत्र त्रिशिरा के किरीट और कुण्डलोंसहित तीनों मस्तकों को तीखी तलवार से काट डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ४८ ॥
तान्यायताक्षाण्यगसंनिभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि। पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोः पृथिव्यां ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात्॥

tānyāyatākṣāṇyagasaṁnibhāni
pradīptavaiśvānaralocanāni।
petuḥ śirāṁsīndraripoḥ pṛthivyāṁ
jyotīṁṣi muktāni yathārkamārgāt॥

उन मस्तकों की सभी इन्द्रियाँ विशाल थीं। उनकी आँखें प्रज्वलित अग्नि के समान उद्दीप्त हो रही थीं। उस इन्द्रद्रोही त्रिशिरा के वे तीनों सिर उसी प्रकार पृथ्वी पर गिरे, जैसे आकाश से तारे टूटकर गिरते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ४९ ॥
तस्मिन् हते देवरिपौ त्रिशीर्षे हनूमता शक्रपराक्रमेण। नेदुः प्लवंगाः प्रचचाल भूमी रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात्॥

tasmin hate devaripau triśīrṣe
hanūmatā śakraparākrameṇa।
neduḥ plavaṁgāḥ pracacāla bhūmī
rakṣāṁsyatho dudruvire samantāt॥

देवद्रोही त्रिशिरा जब इन्द्रतुल्य पराक्रमी हनुमान्जी के हाथ से मारा गया, तब समस्त वानर हर्षनाद करने लगे, धरती काँपने लगी तथा राक्षस चारों दिशाओं की ओर भाग चले

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ५० ॥
हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम्। हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ॥

hataṁ triśirasaṁ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram।
hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ७० · ५१ ॥
चुकोप परमामर्षी मत्तो राक्षसपुङ्गवः। जग्राहार्चिष्मतीं चापि गदां सर्वायसीं तदा॥

cukopa paramāmarṣī matto rākṣasapuṅgavaḥ।
jagrāhārciṣmatīṁ cāpi gadāṁ sarvāyasīṁ tadā॥

॥ ५०–५१ ॥

त्रिशिरा तथा महोदर को मारा गया देख और दुर्जय वीर देवान्तक एवं नरान्तक को भी काल के गाल में गया हुआ जान अत्यन्त अमर्षशील राक्षसशिरोमणि मत्त (महापार्श्व) कुपित हो उठा। उसने एक तेजस्विनी गदा हाथ में ली, जो सम्पूर्णतः लोहे की बनी हुई थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ५२ ॥
हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितफेनिलाम्। विराजमानां विपुलां शत्रुशोणिततर्पिताम्॥

hemapaṭṭaparikṣiptāṁ māṁsaśoṇitaphenilām।
virājamānāṁ vipulāṁ śatruśoṇitatarpitām॥

उसपर सोने का पत्र जड़ा हुआ था। युद्धस्थल में पहुँचने पर वह शत्रुओं के रक्त और मांस में सन जाती थी। उसका आकार विशाल था। वह सुन्दर शोभा से सम्पन्न तथा शत्रुओं के रक्त से तृप्त होनेवाली थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ५३ ॥
तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम्। ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम्॥

tejasā sampradīptāgrāṁ raktamālyavibhūṣitām।
airāvatamahāpadmasārvabhaumabhayāvahām॥

उसका अग्रभाग तेज से प्रज्वलित होता था। वह लाल रंग के फूलों से सजायी गयी थी तथा ऐरावत, पुण्डरीक और सार्वभौम नामक दिग्गजों को भी भयभीत करनेवाली थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ५४ ॥
गदामादाय संक्रुद्धो मत्तो राक्षसपुङ्गवः। हरीन् समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन्॥

gadāmādāya saṁkruddho matto rākṣasapuṅgavaḥ।
harīn samabhidudrāva yugāntāgniriva jvalan॥

उस गदा को हाथ में लेकर क्रोध से भरा हुआ राक्षस-शिरोमणि मत्त (महापार्श्व) प्रलयकाल की अग्नि के समान प्रज्वलित हो उठा और वानरों की ओर दौड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ५५ ॥
अथर्षभः समुत्पत्य वानरो रावणानुजम्। मत्तानीकमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली॥

atharṣabhaḥ samutpatya vānaro rāvaṇānujam।
mattānīkamupāgamya tasthau tasyāgrato balī॥

तब ऋषभ नामक बलवान् वानर उछलकर रावण के छोटे भाई मत्तानीक (महापार्श्व)-के पास आ पहुँचे और उसके सामने खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ५६ ॥
तं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम्। आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया॥

taṁ purastāt sthitaṁ dṛṣṭvā vānaraṁ parvatopamam।
ājaghānorasi kruddho gadayā vajrakalpayā॥

पर्वताकार वानरवीर ऋषभ को सामने खड़ा देख कुपित हुए महापार्श्व ने अपनी वज्रतुल्य गदा से उनकी छाती पर प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ५७ ॥
स तयाभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः। भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्राव रुधिरं बहु॥

sa tayābhihatastena gadayā vānararṣabhaḥ।
bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ susrāva rudhiraṁ bahu॥

उसकी उस गदा के आघात से वानरशिरोमणि ऋषभ का वक्षःस्थल क्षत-विक्षत हो गया। वे काँप उठे और अधिक मात्रा में खून की धारा बहाने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ५८ ॥
स सम्प्राप्य चिरात् संज्ञामृषभो वानरेश्वरः। क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वमुदैक्षत॥

sa samprāpya cirāt saṁjñāmṛṣabho vānareśvaraḥ।
kruddho visphuramāṇauṣṭho mahāpārśvamudaikṣata॥

बहुत देर के बाद होश में आने पर वानरराज ऋषभ कुपित हो उठे और महापार्श्व की ओर देखने लगे। उस समय उनके ओठ फड़क रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ५९ ॥
स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्य तं राक्षसं वानरवीरमुख्यः। संवर्त्य मुष्टिं सहसा जघान बाह्वन्तरे शैलनिकाशरूपः॥

sa vegavān vegavadabhyupetya
taṁ rākṣasaṁ vānaravīramukhyaḥ।
saṁvartya muṣṭiṁ sahasā jaghāna
bāhvantare śailanikāśarūpaḥ॥

वानरवीरों में प्रधान ऋषभ का रूप पर्वत के समान जान पड़ता था। वे बड़े वेगशाली थे। उन्होंने वेगपूर्वक उस राक्षस के पास पहुँचकर मुक्का ताना और सहसा उसकी छाती पर प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ६० ॥
स कृत्तमूलः सहसेव वृक्षः क्षितौ पपात क्षतजोक्षिताङ्गः। तां चास्य घोरां यमदण्डकल्पां गदां प्रगृह्याशु तदा ननाद॥

sa kṛttamūlaḥ sahaseva vṛkṣaḥ
kṣitau papāta kṣatajokṣitāṅgaḥ।
tāṁ cāsya ghorāṁ yamadaṇḍakalpāṁ
gadāṁ pragṛhyāśu tadā nanāda॥

फिर तो महापार्श्व जड़ से कटे हुए वृक्ष की भाँति सहसा पृथ्वी पर गिर पड़ा। उसके सारे अङ्ग रक्त से नहा उठे। इधर ऋषभ उस निशाचर की यमदण्ड के समान भयंकर गदा को शीघ्र ही हाथ में लेकर जोर-जोर से गर्जना करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ६१ ॥
मुहूर्तमासीत् स गतासुकल्पः प्रत्यागतात्मा सहसा सुरारिः। उत्पत्य संध्याभ्रसमानवर्ण- स्तं वारिराजात्मजमाजघान॥

muhūrtamāsīt sa gatāsukalpaḥ
pratyāgatātmā sahasā surāriḥ।
utpatya saṁdhyābhrasamānavarṇa-
staṁ vārirājātmajamājaghāna॥

देवद्रोही महापार्श्व दो घड़ीतक मुर्दे की भाँति पड़ा रहा। फिर होश में आने पर वह सहसा उछलकर खड़ा हो गया। उसका रक्तरञ्जित शरीर संध्याकाल के बादलों के समान लाल दिखायी देता था। उसने वरुणपुत्र ऋषभ को गहरी चोट पहुँचायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ६२ ॥
स मूर्च्छितो भूमितले पपात मुहूर्तमुत्पत्य पुनः ससंज्ञः। तामेव तस्याद्रिवराद्रिकल्पां गदां समाविध्य जघान संख्ये॥

sa mūrcchito bhūmitale papāta
muhūrtamutpatya punaḥ sasaṁjñaḥ।
tāmeva tasyādrivarādrikalpāṁ
gadāṁ samāvidhya jaghāna saṁkhye॥

उस चोट से ऋषभ मूर्च्छित होकर पृथ्वी पर गिर पड़े। दो घड़ी के बाद होश में आने पर वे पुनः उछलकर सामने आ गये और उन्होंने युद्धस्थल में महापार्श्व की उसी गदा को, जो किसी पर्वतराज की चट्टान के समान जान पड़ती थी, घुमाकर उस निशाचर पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ६३ ॥
सा तस्य रौद्रा समुपेत्य देहं रौद्रस्य देवाध्वरविप्रशत्रोः। बिभेद वक्षः क्षतजं च भूरि सुस्राव धात्वम्भ इवाद्रिराजः॥

sā tasya raudrā samupetya dehaṁ
raudrasya devādhvaravipraśatroḥ।
bibheda vakṣaḥ kṣatajaṁ ca bhūri
susrāva dhātvambha ivādrirājaḥ॥

उसकी उस भयंकर गदा ने देवता, यज्ञ और ब्राह्मण से शत्रुता रखनेवाले उस रौद्र-राक्षस के शरीर पर चोट करके उसके वक्षःस्थल को विदीर्ण कर दिया। फिर तो जैसे पर्वतराज हिमालय गेरु आदि धातुओं से मिला हुआ जल बहाता है, उसी प्रकार वह भी अधिक मात्रा में रक्त बहाने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ६४ ॥
अभिदुद्राव वेगेन गदां तस्य महात्मनः। तां गृहीत्वा गदां भीमामाविध्य च पुनः पुनः॥ मत्तानीकं महात्मा स जघान रणमूर्धनि।

abhidudrāva vegena gadāṁ tasya mahātmanaḥ।
tāṁ gṛhītvā gadāṁ bhīmāmāvidhya ca punaḥ punaḥ॥
mattānīkaṁ mahātmā sa jaghāna raṇamūrdhani।

उस समय उस राक्षस ने महामना ऋषभ के हाथ से अपनी गदा लेने के लिये उनपर धावा किया; किंतु ऋषभ ने उस भयानक गदा को हाथ में लेकर बारंबार घुमाया और बड़े वेग से महापार्श्व पर आक्रमण किया। इस तरह उन महामनस्वी वानर-वीर ने युद्ध के मुहाने पर उस निशाचर की जीवन-लीला समाप्त कर दी थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ६५ ॥
स स्वया गदया भग्नो विशीर्णदशनेक्षणः॥ निपपात तदा मत्तो वज्राहत इवाचलः।

sa svayā gadayā bhagno viśīrṇadaśanekṣaṇaḥ॥
nipapāta tadā matto vajrāhata ivācalaḥ।

अपनी ही गदा की चोट खाकर महापार्श्व के दाँत टूट गये और आँखें फूट गयीं। वह वज्र के मारे हुए पर्वत-शिखर की भाँति तत्काल धराशायी हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ६६ ॥
विशीर्णनयने भूमौ गतसत्त्वे गतायुषि। पतिते राक्षसे तस्मिन् विद्रुतं राक्षसं बलम्॥

viśīrṇanayane bhūmau gatasattve gatāyuṣi।
patite rākṣase tasmin vidrutaṁ rākṣasaṁ balam॥

जिसकी आँखें नष्ट और चेतना विलुप्त हो गयी थी, वह राक्षस महापार्श्व जब गतायु होकर पृथ्वी पर गिर पड़ा, तब राक्षसों की सेना सब ओर भाग चली

English translation coming soon.

॥ ६ · ७० · ६७ ॥
तस्मिन् हते भ्रातरि रावणस्य तन्नैर्ऋतानां बलमर्णवाभम्। त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसंनिकाशम्॥

tasmin hate bhrātari rāvaṇasya
tannairṛtānāṁ balamarṇavābham।
tyaktāyudhaṁ kevalajīvitārthaṁ
dudrāva bhinnārṇavasaṁnikāśam॥

रावण के भाई महापार्श्व का वध हो जाने पर राक्षसों की वह समुद्र के समान विशाल सेना हथियार फेंककर केवल जान बचाने के लिये सब ओर भागने लगी, मानो महासागर फूटकर सब ओर बहने लगा हो

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ततितमः सर्गः॥ ७० ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ७० ॥