वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ६८ · २४ श्लोकाःSarga 68 · 24 ślokas

कुम्भकर्णके वधका समाचार सुनकर रावणका विलाप

॥ ६ · ६८ · १ ॥
कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना। राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्॥

kumbhakarṇaṁ hataṁ dṛṣṭvā rāghaveṇa mahātmanā।
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan॥

महात्मा श्रीरामचन्द्रजी के द्वारा कुम्भकर्ण को मारा गया देख राक्षसों ने अपने राजा रावण से जाकर कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · २ ॥
राजन् स कालसंकाशः संयुक्तः कालकर्मणा। विद्राव्य वानरीं सेनां भक्षयित्वा च वानरान्॥

rājan sa kālasaṁkāśaḥ saṁyuktaḥ kālakarmaṇā।
vidrāvya vānarīṁ senāṁ bhakṣayitvā ca vānarān॥

‘महाराज! काल के समान भयंकर पराक्रमी कुम्भकर्ण वानरसेना को भगाकर तथा बहुत-से वानरों को अपना आहार बनाकर स्वयं भी काल के गाल में चले गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · ३ ॥
प्रतपित्वा मुहूर्तं तु प्रशान्तो रामतेजसा। कायेनार्धप्रविष्टेन समुद्रं भीमदर्शनम्॥

pratapitvā muhūrtaṁ tu praśānto rāmatejasā।
kāyenārdhapraviṣṭena samudraṁ bhīmadarśanam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६८ · ४ ॥
निकृत्तनासाकर्णेन विक्षरद्रुधिरेण च। रुद्ध्वा द्वारं शरीरेण लङ्कायाः पर्वतोपमः॥

nikṛttanāsākarṇena vikṣaradrudhireṇa ca।
ruddhvā dvāraṁ śarīreṇa laṅkāyāḥ parvatopamaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६८ · ५ ॥
कुम्भकर्णस्तव भ्राता काकुत्स्थशरपीडितः। अगण्डभूतो विवृतो दावदग्ध इव द्रुमः॥

kumbhakarṇastava bhrātā kākutsthaśarapīḍitaḥ।
agaṇḍabhūto vivṛto dāvadagdha iva drumaḥ॥

॥ ३–५ ॥

‘वे दो घड़ीतक अपने प्रताप से तपकर अन्त में श्रीराम के तेज से शान्त हो गये। उनका आधा शरीर (धड़) भयानक दिखायी देनेवाले समुद्र में घुस गया और आधा शरीर (मस्तक) नाक-कान कट जाने से खून बहाता हुआ लङ्का के द्वार पर पड़ा है। उस शरीर के द्वारा आपके भाई पर्वताकार कुम्भकर्ण लङ्का का द्वार रोककर पड़े हैं। वे श्रीराम के बाणों से पीड़ित हो हाथ, पैर और मस्तक से हीन नंग-धड़ंग धड़ के रूप में परिणत हो दावानल से दग्ध हुए वृक्ष की भाँति नष्ट हो गये’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · ६ ॥
श्रुत्वा विनिहतं संख्ये कुम्भकर्णं महाबलम्। रावणः शोकसंतप्तो मुमोह च पपात च॥

śrutvā vinihataṁ saṁkhye kumbhakarṇaṁ mahābalam।
rāvaṇaḥ śokasaṁtapto mumoha ca papāta ca॥

‘महाबली कुम्भकर्ण युद्धस्थल में मारा गया’ यह सुनकर रावण शोक से संतप्त एवं मूर्च्छित हो गया और तत्काल पृथ्वी पर गिर पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · ७ ॥
पितृव्यं निहतं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ। त्रिशिराश्चातिकायश्च रुरुदुः शोकपीडिताः॥

pitṛvyaṁ nihataṁ śrutvā devāntakanarāntakau।
triśirāścātikāyaśca ruruduḥ śokapīḍitāḥ॥

अपने चाचा के निधन का समाचार सुनकर देवान्तक, नरान्तक, त्रिशिरा और अतिकाय दुःख से पीड़ित हो फूट-फूटकर रोने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · ८ ॥
भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा। महोदरमहापार्श्वौ शोकाक्रान्तौ बभूवतुः॥

bhrātaraṁ nihataṁ śrutvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā।
mahodaramahāpārśvau śokākrāntau babhūvatuḥ॥

अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीराम के द्वारा भाई कुम्भकर्ण मारे गये, यह सुनकर उसके सौतेले भाई महोदर और महापार्श्व शोक से व्याकुल हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · ९ ॥
ततः कृच्छ्रात् समासाद्य संज्ञां राक्षसपुङ्गवः। कुम्भकर्णवधाद् दीनो विललापाकुलेन्द्रियः॥

tataḥ kṛcchrāt samāsādya saṁjñāṁ rākṣasapuṅgavaḥ।
kumbhakarṇavadhād dīno vilalāpākulendriyaḥ॥

तदनन्तर बड़े कष्ट से होश में आने पर राक्षसराज रावण कुम्भकर्ण के वध से दुःखी हो विलाप करने लगा। उसकी सारी इन्द्रियाँ शोक से व्याकुल हो उठी थीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · १० ॥
हा वीर रिपुदर्पघ्न कुम्भकर्ण महाबल। त्वं मां विहाय वै दैवाद् यातोऽसि यमसादनम्॥

hā vīra ripudarpaghna kumbhakarṇa mahābala।
tvaṁ māṁ vihāya vai daivād yāto'si yamasādanam॥

(वह रो-रोकर कहने लगा—) ‘हा वीर! हा महाबली कुम्भकर्ण! तुम शत्रुओं के दर्प का दलन करनेवाले थे; किंतु दुर्भाग्यवश मुझे असहाय छोड़कर यमलोक को चल दिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · ११ ॥
मम शल्यमनुद्धृत्य बान्धवानां महाबल। शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां संत्यज्य गच्छसि॥

mama śalyamanuddhṛtya bāndhavānāṁ mahābala।
śatrusainyaṁ pratāpyaikaḥ kva māṁ saṁtyajya gacchasi॥

‘महाबली वीर! तुम मेरा तथा इन भाई-बन्धुओं का कण्टक दूर किये बिना शत्रुसेना को संतप्त करके मुझे छोड़ अकेले कहाँ चले जा रहे हो?

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · १२ ॥
इदानीं खल्वहं नास्मि यस्य मे पतितो भुजः। दक्षिणोऽयं समाश्रित्य न बिभेमि सुरासुरात्॥

idānīṁ khalvahaṁ nāsmi yasya me patito bhujaḥ।
dakṣiṇo'yaṁ samāśritya na bibhemi surāsurāt॥

‘इस समय मैं अवश्य ही नहीं के बराबर हूँ; क्योंकि मेरी दाहिनी बाँह कुम्भकर्ण धराशायी हो गया। जिसका भरोसा करके मैं देवता और असुर किसीसे नहीं डरता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · १३ ॥
कथमेवंविधो वीरो देवदानवदर्पहा। कालाग्निप्रतिमो ह्यद्य राघवेण रणे हतः॥

kathamevaṁvidho vīro devadānavadarpahā।
kālāgnipratimo hyadya rāghaveṇa raṇe hataḥ॥

‘देवताओं और दानवों का दर्प चूर करनेवाला ऐसा वीर, जो कालाग्नि के समान प्रतीत होता था, आज रणक्षेत्र में राम के हाथ से कैसे मारा गया?

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · १४ ॥
यस्य ते वज्रनिष्पेषो न कुर्याद् व्यसनं सदा। स कथं रामबाणार्तः प्रसुप्तोऽसि महीतले॥

yasya te vajraniṣpeṣo na kuryād vyasanaṁ sadā।
sa kathaṁ rāmabāṇārtaḥ prasupto'si mahītale॥

‘भाई! तुम्हें तो वज्र का प्रहार भी कभी कष्ट नहीं पहुँचा सकता था। वही तुम आज राम के बाणों से पीड़ित हो भूतल पर कैसे सो रहे हो?

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · १५ ॥
एते देवगणाः सार्धमृषिभिर्गगने स्थिताः। निहतं त्वां रणे दृष्ट्वा निनदन्ति प्रहर्षिताः॥

ete devagaṇāḥ sārdhamṛṣibhirgagane sthitāḥ।
nihataṁ tvāṁ raṇe dṛṣṭvā ninadanti praharṣitāḥ॥

‘आज समराङ्गण में तुम्हें मारा गया देख आकाश में खड़े हुए ये ऋषियोंसहित देवता हर्षनाद कर रहे हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · १६ ॥
ध्रुवमद्यैव संहृष्टा लब्धलक्षाः प्लवंगमाः। आरोक्ष्यन्तीह दुर्गाणि लङ्काद्वाराणि सर्वशः॥

dhruvamadyaiva saṁhṛṣṭā labdhalakṣāḥ plavaṁgamāḥ।
ārokṣyantīha durgāṇi laṅkādvārāṇi sarvaśaḥ॥

‘निश्चय ही अब अवसर पाकर हर्ष से भरे हुए वानर आज ही लङ्का के समस्त दुर्गम द्वारों पर चढ़ जायँगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · १७ ॥
राज्येन नास्ति मे कार्यं किं करिष्यामि सीतया। कुम्भकर्णविहीनस्य जीविते नास्ति मे मतिः॥

rājyena nāsti me kāryaṁ kiṁ kariṣyāmi sītayā।
kumbhakarṇavihīnasya jīvite nāsti me matiḥ॥

‘अब मुझे राज्य से कोई प्रयोजन नहीं है। सीता को लेकर भी मैं क्या करूँगा? कुम्भकर्ण के बिना जीने का मेरा मन नहीं है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · १८ ॥
यद्यहं भ्रातृहन्तारं न हन्मि युधि राघवम्। ननु मे मरणं श्रेयो न चेदं व्यर्थजीवितम्॥

yadyahaṁ bhrātṛhantāraṁ na hanmi yudhi rāghavam।
nanu me maraṇaṁ śreyo na cedaṁ vyarthajīvitam॥

‘यदि मैं युद्धस्थल में अपने भाई का वध करनेवाले राम को नहीं मार सकता तो मेरा मर जाना ही अच्छा है। इस निरर्थक जीवन को सुरक्षित रखना कदापि अच्छा नहीं है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · १९ ॥
अद्यैव तं गमिष्यामि देशं यत्रानुजो मम। नहि भ्रातॄन् समुत्सृज्य क्षणं जीवितुमुत्सहे॥

adyaiva taṁ gamiṣyāmi deśaṁ yatrānujo mama।
nahi bhrātṝn samutsṛjya kṣaṇaṁ jīvitumutsahe॥

‘मैं आज ही उस देश को जाऊँगा, जहाँ मेरा छोटा भाई कुम्भकर्ण गया है। मैं अपने भाइयों को छोड़कर क्षणभर भी जीवित नहीं रह सकता

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · २० ॥
देवा हि मां हसिष्यन्ति दृष्ट्वा पूर्वापकारिणम्। कथमिन्द्रं जयिष्यामि कुम्भकर्ण हते त्वयि॥

devā hi māṁ hasiṣyanti dṛṣṭvā pūrvāpakāriṇam।
kathamindraṁ jayiṣyāmi kumbhakarṇa hate tvayi॥

‘मैंने पहले देवताओं का अपकार किया था। अब वे मुझे देखकर हँसेंगे। हा कुम्भकर्ण! तुम्हारे मारे जाने पर अब मैं इन्द्र को कैसे जीत सकूँगा?

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · २१ ॥
तदिदं मामनुप्राप्तं विभीषणवचः शुभम्। यदज्ञानान्मया तस्य न गृहीतं महात्मनः॥

tadidaṁ māmanuprāptaṁ vibhīṣaṇavacaḥ śubham।
yadajñānānmayā tasya na gṛhītaṁ mahātmanaḥ॥

‘मैंने महात्मा विभीषण की कही हुई जिन उत्तम बातों को अज्ञानवश स्वीकार नहीं किया था, वे मेरे ऊपर आज प्रत्यक्षरूप से घटित हो रही हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · २२ ॥
विभीषणवचस्तावत् कुम्भकर्णप्रहस्तयोः। विनाशोऽयं समुत्पन्नो मां व्रीडयति दारुणः॥

vibhīṣaṇavacastāvat kumbhakarṇaprahastayoḥ।
vināśo'yaṁ samutpanno māṁ vrīḍayati dāruṇaḥ॥

‘जब से कुम्भकर्ण और प्रहस्त का यह दारुण विनाश उत्पन्न हुआ है, तभी से विभीषण की बात याद आकर मुझे लज्जित कर रही है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · २३ ॥
तस्यायं कर्मणः प्राप्तो विपाको मम शोकदः। यन्मया धार्मिकः श्रीमान् स निरस्तो विभीषणः॥

tasyāyaṁ karmaṇaḥ prāpto vipāko mama śokadaḥ।
yanmayā dhārmikaḥ śrīmān sa nirasto vibhīṣaṇaḥ॥

‘मैंने धर्मपरायण श्रीमान् विभीषण को जो घर से निकाल दिया था, उसी कर्म का यह शोकदायक परिणाम अब मुझे भोगना पड़ रहा है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६८ · २४ ॥
इति बहुविधमाकुलान्तरात्मा कृपणमतीव विलप्य कुम्भकर्णम्। न्यपतदपि दशाननो भृशार्त- स्तमनुजमिन्द्ररिपुं हतं विदित्वा॥

iti bahuvidhamākulāntarātmā
kṛpaṇamatīva vilapya kumbhakarṇam।
nyapatadapi daśānano bhṛśārta-
stamanujamindraripuṁ hataṁ viditvā॥

इस प्रकार भाँति-भाँति से दीनतापूर्वक अत्यन्त विलाप करके व्याकुलचित्त हुआ दशमुख रावण अपने छोटे भाई इन्द्र-शत्रु कुम्भकर्ण के वध का स्मरण करके बहुत ही व्यथित हो पुनः पृथ्वी पर गिर पड़ा

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अड़सठवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ६८ ॥