वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ६७ · १७७ श्लोकाःSarga 67 · 177 ślokas

कुम्भकर्णका भयंकर युद्ध और श्रीरामके हाथसे उसका वध

॥ ६ · ६७ · १ ॥
ते निवृत्ता महाकायाः श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा। नैष्ठिकीं बुद्धिमास्थाय सर्वे संग्रामकाङ्क्षिणः॥

te nivṛttā mahākāyāḥ śrutvāṅgadavacastadā।
naiṣṭhikīṁ buddhimāsthāya sarve saṁgrāmakāṅkṣiṇaḥ॥

अङ्गद के पूर्वोक्त वचन सुनकर वे सब विशालकाय वानर मरने-मारने का निश्चय करके युद्ध की इच्छा से लौटे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · २ ॥
समुदीरितवीर्यास्ते समारोपितविक्रमाः। पर्यवस्थापिता वाक्यैरङ्गदेन बलीयसा॥

samudīritavīryāste samāropitavikramāḥ।
paryavasthāpitā vākyairaṅgadena balīyasā॥

महाबली अङ्गद ने उनके पूर्व-पराक्रमों का वर्णन करके अपने वचनोंद्वारा उन्हें सुदृढ़ एवं बल-विक्रमसम्पन्न बनाकर खड़ा कर दिया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ३ ॥
प्रयाताश्च गता हर्षं मरणे कृतनिश्चयाः। चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः॥

prayātāśca gatā harṣaṁ maraṇe kṛtaniścayāḥ।
cakruḥ sutumulaṁ yuddhaṁ vānarāstyaktajīvitāḥ॥

अब वे वानर मरने का निश्चय करके बड़े हर्ष के साथ आगे बढ़े और जीवन का मोह छोड़कर अत्यन्त भयंकर युद्ध करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ४ ॥
अथ वृक्षान् महाकायाः सानूनि सुमहान्ति च। वानरास्तूर्णमुद्यम्य कुम्भकर्णमभिद्रवन्॥

atha vṛkṣān mahākāyāḥ sānūni sumahānti ca।
vānarāstūrṇamudyamya kumbhakarṇamabhidravan॥

उन विशालकाय वानर-वीरों ने वृक्ष तथा बड़े-बड़े पर्वत-शिखर लेकर तुरंत ही कुम्भकर्ण पर धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ५ ॥
कुम्भकर्णः सुसंक्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान्। धर्षयन् स महाकायः समन्ताद् व्यक्षिपद् रिपून्॥

kumbhakarṇaḥ susaṁkruddho gadāmudyamya vīryavān।
dharṣayan sa mahākāyaḥ samantād vyakṣipad ripūn॥

परंतु अत्यन्त क्रोध से भरे हुए विक्रमशाली महाकाय कुम्भकर्ण ने गदा उठाकर शत्रुओं को घायल करके उन्हें चारों ओर बिखेर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ६ ॥
शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः। प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन ताडिताः॥

śatāni sapta cāṣṭau ca sahasrāṇi ca vānarāḥ।
prakīrṇāḥ śerate bhūmau kumbhakarṇena tāḍitāḥ॥

कुम्भकर्ण की मार खाकर आठ हजार सात सौ वानर तत्काल धराशायी हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ७ ॥
षोडशाष्टौ च दश च विंशत्रिंशत्तथैव च। परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन् स परिधावति। भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव॥

ṣoḍaśāṣṭau ca daśa ca viṁśatriṁśattathaiva ca।
parikṣipya ca bāhubhyāṁ khādan sa paridhāvati।
bhakṣayan bhṛśasaṁkruddho garuḍaḥ pannagāniva॥

वह सोलह, आठ, दस, बीस और तीस-तीस वानरों को अपनी दोनों भुजाओं से समेट लेता और जैसे गरुड़ सर्पों को खाता है, उसी प्रकार अत्यन्त क्रोधपूर्वक उनका भक्षण करता हुआ सब ओर दौड़ता-फिरता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ८ ॥
कृच्छ्रेण च समाश्वस्ताः संगम्य च ततस्ततः। वृक्षाद्रिहस्ता हरयस्तस्थुः संग्राममूर्धनि॥

kṛcchreṇa ca samāśvastāḥ saṁgamya ca tatastataḥ।
vṛkṣādrihastā harayastasthuḥ saṁgrāmamūrdhani॥

उस समय वानर बड़ी कठिनाई से धैर्य धारण करके इधर-उधर से एकत्र हुए और वृक्ष तथा पर्वतशिखर हाथ में लेकर संग्रामभूमि में डटे रहे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ९ ॥
ततः पर्वतमुत्पाट्य द्विविदः प्लवगर्षभः। दुद्राव गिरिशृङ्गाभं विलम्ब इव तोयदः॥

tataḥ parvatamutpāṭya dvividaḥ plavagarṣabhaḥ।
dudrāva giriśṛṅgābhaṁ vilamba iva toyadaḥ॥

तत्पश्चात् मेघ के समान विशाल शरीरवाले वानरशिरोमणि द्विविद ने एक पर्वत उखाड़कर पर्वतशिखर के समान ऊँचे कुम्भकर्ण पर आक्रमण किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १० ॥
तं समुत्पाट्य चिक्षेप कुम्भकर्णाय वानरः। तमप्राप्य महाकायं तस्य सैन्येऽपतत् ततः॥

taṁ samutpāṭya cikṣepa kumbhakarṇāya vānaraḥ।
tamaprāpya mahākāyaṁ tasya sainye'patat tataḥ॥

उस पर्वत को उखाड़कर द्विविद ने कुम्भकर्ण के ऊपर फेंका; किंतु वह उस विशालकाय राक्षस तक न पहुँचकर उसकी सेना में जा गिरा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ११ ॥
ममर्दाश्वान् गजांश्चापि रथांश्चापि गजोत्तमान्। तानि चान्यानि रक्षांसि एवं चान्यद्गिरेः शिरः॥

mamardāśvān gajāṁścāpi rathāṁścāpi gajottamān।
tāni cānyāni rakṣāṁsi evaṁ cānyadgireḥ śiraḥ॥

उस पर्वत-शिखर ने राक्षससेना के कितने ही घोड़ों, हाथियों, रथों, गजराजों तथा दूसरे-दूसरे राक्षसों को भी कुचल डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १२ ॥
तच्छैलवेगाभिहतं हताश्वं हतसारथिम्। रक्षसां रुधिरक्लिन्नं बभूवायोधनं महत्॥

tacchailavegābhihataṁ hatāśvaṁ hatasārathim।
rakṣasāṁ rudhiraklinnaṁ babhūvāyodhanaṁ mahat॥

उस समय वह महान् युद्धस्थल, जिसमें शैल-शिखर के वेग से कितने ही घोड़े और सारथि कुचल गये थे, राक्षसों के रुधिर से गीला हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १३ ॥
रथिनो वानरेन्द्राणां शरैः कालान्तकोपमैः। शिरांसि नर्दतां जह्रुः सहसा भीमनिःस्वनाः॥

rathino vānarendrāṇāṁ śaraiḥ kālāntakopamaiḥ।
śirāṁsi nardatāṁ jahruḥ sahasā bhīmaniḥsvanāḥ॥

तब भयानक सिंहनाद करनेवाले राक्षस-सेना के रथियों ने प्रलयकालीन यमराज के समान भयंकर बाणों से गर्जते हुए वानरयूथपतियों के मस्तकों को सहसा काटना आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १४ ॥
वानराश्च महात्मानः समुत्पाट्य महाद्रुमान्। रथानश्वान् गजानुष्ट्रान् राक्षसानभ्यसूदयन्॥

vānarāśca mahātmānaḥ samutpāṭya mahādrumān।
rathānaśvān gajānuṣṭrān rākṣasānabhyasūdayan॥

महामनस्वी वानर भी बड़े-बड़े वृक्ष उखाड़कर शत्रुसेना के रथ, घोड़े, हाथी, ऊँट और राक्षसों का संहार करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १५ ॥
हनूमान् शैलशृङ्गाणि शिलाश्च विविधान् द्रुमान्। ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरमास्थितः॥

hanūmān śailaśṛṅgāṇi śilāśca vividhān drumān।
vavarṣa kumbhakarṇasya śirasyambaramāsthitaḥ॥

हनुमान्जी आकाश में पहुँचकर कुम्भकर्ण के मस्तक पर पर्वत-शिखरों, शिलाओं और नाना प्रकार के वृक्षों की वर्षा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १६ ॥
तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन स बिभेद ह। बभञ्ज वृक्षवर्षं च कुम्भकर्णो महाबलः॥

tāni parvataśṛṅgāṇi śūlena sa bibheda ha।
babhañja vṛkṣavarṣaṁ ca kumbhakarṇo mahābalaḥ॥

परंतु महाबली कुम्भकर्ण ने अपने शूल से उन पर्वत-शिखरों को फोड़ डाला और बरसाये जानेवाले वृक्षों के भी टुकड़े-टुकड़े कर डाले

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १७ ॥
ततो हरीणां तदनीकमुग्रं दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य। तस्थौ स तस्यापततः परस्ता- न्महीधराग्रं हनुमान् प्रगृह्य॥

tato harīṇāṁ tadanīkamugraṁ
dudrāva śūlaṁ niśitaṁ pragṛhya।
tasthau sa tasyāpatataḥ parastā-
nmahīdharāgraṁ hanumān pragṛhya॥

तत्पश्चात् उसने अपने तीक्ष्ण शूल को हाथ में लेकर वानरों की उस भयंकर सेना पर आक्रमण किया। यह देख हनुमान्जी एक पर्वत-शिखर हाथ में लेकर उस आक्रमणकारी राक्षस का सामना करने के लिये खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १८ ॥
स कुम्भकर्णं कुपितो जघान वेगेन शैलोत्तमभीमकायम्। संचुक्षुभे तेन तदाभिभूतो मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः॥

sa kumbhakarṇaṁ kupito jaghāna
vegena śailottamabhīmakāyam।
saṁcukṣubhe tena tadābhibhūto
medārdragātro rudhirāvasiktaḥ॥

उन्होंने कुपित हो श्रेष्ठ पर्वत के समान भयानक शरीरवाले कुम्भकर्ण पर बड़े वेग से प्रहार किया। उनकी उस मार से कुम्भकर्ण व्याकुल हो उठा। उसका सारा शरीर चर्बी से गीला हो गया और वह रक्त से नहा गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १९ ॥
स शूलमाविध्य तडित्प्रकाशं गिरिं यथा प्रज्वलिताग्निशृङ्गम्। बाह्वन्तरे मारुतिमाजघान गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या॥

sa śūlamāvidhya taḍitprakāśaṁ
giriṁ yathā prajvalitāgniśṛṅgam।
bāhvantare mārutimājaghāna
guho'calaṁ krauñcamivograśaktyā॥

फिर तो उसने भी बिजली के समान चमकते हुए शूल को घुमाकर जिसके शिखर पर आग जल रही हो, उस पर्वत के समान हनुमान्जी की छाती में उसी तरह मारा, जैसे स्वामी कार्तिकेय ने अपनी भयानक शक्ति से क्रौञ्चपर्वत पर आघात किया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · २० ॥
स शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरः प्रविह्वलः शोणितमुद्वमन् मुखात्। ननाद भीमं हनुमान् महाहवे युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम्॥

sa śūlanirbhinnamahābhujāntaraḥ
pravihvalaḥ śoṇitamudvaman mukhāt।
nanāda bhīmaṁ hanumān mahāhave
yugāntameghastanitasvanopamam॥

उस महासमर में शूल की चोट से हनुमान्जी की दोनों भुजाओं के बीच का भाग (वक्षःस्थल) विदीर्ण हो गया। वे व्याकुल हो गये और मुँह से रक्त वमन करने लगे। उस समय पीड़ा के मारे उन्होंने बड़ा भयंकर आर्तनाद किया, जो प्रलयकाल के मेघों की गर्जना के समान जान पड़ता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · २१ ॥
ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा रक्षोगणास्तं व्यथितं समीक्ष्य। प्लवंगमास्तु व्यथिता भयार्ताः प्रदुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात्॥

tato vineduḥ sahasā prahṛṣṭā
rakṣogaṇāstaṁ vyathitaṁ samīkṣya।
plavaṁgamāstu vyathitā bhayārtāḥ
pradudruvuḥ saṁyati kumbhakarṇāt॥

हनुमान्जी को आघात से पीड़ित देख राक्षसों के हर्ष की सीमा न रही। वे सहसा जोर-जोर से कोलाहल करने लगे। इधर कुम्भकर्ण के भय से पीड़ित एवं व्यथित हुए वानर युद्धभूमि छोड़कर भागने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · २२ ॥
ततस्तु नीलो बलवान् पर्यवस्थापयन् बलम्। प्रविचिक्षेप शैलाग्रं कुम्भकर्णाय धीमते॥

tatastu nīlo balavān paryavasthāpayan balam।
pravicikṣepa śailāgraṁ kumbhakarṇāya dhīmate॥

यह देख बलवान् नील ने वानरसेना को धैर्य बँधाने एवं सुस्थिर रखने के लिये बुद्धिमान् कुम्भकर्ण पर एक पर्वत का शिखर चलाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · २३ ॥
तदापतन्तं सम्प्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह। मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत। सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात महीतले॥

tadāpatantaṁ samprekṣya muṣṭinābhijaghāna ha।
muṣṭiprahārābhihataṁ tacchailāgraṁ vyaśīryata।
savisphuliṅgaṁ sajvālaṁ nipapāta mahītale॥

उस पर्वत शिखर को अपने ऊपर आता देख कुम्भकर्ण ने उस पर मुक्के से आघात किया। उसका मुक्का लगते ही वह शिखर चूर-चूर होकर बिखर गया और आग की चिनगारियाँ तथा लपटें निकालता हुआ पृथ्वी पर गिर पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · २४ ॥
ऋषभः शरभो नीलो गवाक्षो गन्धमादनः। पञ्च वानरशार्दूलाः कुम्भकर्णमुपाद्रवन्॥

ṛṣabhaḥ śarabho nīlo gavākṣo gandhamādanaḥ।
pañca vānaraśārdūlāḥ kumbhakarṇamupādravan॥

इसके बाद ऋषभ, शरभ, नील, गवाक्ष और गन्धमादन—इन पाँच प्रमुख वानरवीरों ने कुम्भकर्ण पर धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · २५ ॥
शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च महाबलाः। कुम्भकर्णं महाकायं निजघ्नुः सर्वतो युधि॥

śailairvṛkṣaistalaiḥ pādairmuṣṭibhiśca mahābalāḥ।
kumbhakarṇaṁ mahākāyaṁ nijaghnuḥ sarvato yudhi॥

वे महाबली वीर चारों ओर से घेरकर युद्धस्थल में महाकाय कुम्भकर्ण को पर्वतों, वृक्षों, थप्पड़ों, लातों और मुक्कों से मारने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · २६ ॥
स्पर्शानिव प्रहारांस्तान् वेदयानो न विव्यथे। ऋषभं तु महावेगं बाहुभ्यां परिषस्वजे॥

sparśāniva prahārāṁstān vedayāno na vivyathe।
ṛṣabhaṁ tu mahāvegaṁ bāhubhyāṁ pariṣasvaje॥

यद्यपि ये लोग बड़े जोर-जोर से प्रहार करते थे, तथापि उसे ऐसा जान पड़ता था मानो कोई धीरे से छू रहा हो। अतः इनकी मार से उसे तनिक भी पीड़ा नहीं हुई। उसने महान् वेगशाली ऋषभ को अपनी दोनों भुजाओं में भर लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · २७ ॥
कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः। निपपातर्षभो भीमः प्रमुखागतशोणितः॥

kumbhakarṇabhujābhyāṁ tu pīḍito vānararṣabhaḥ।
nipapātarṣabho bhīmaḥ pramukhāgataśoṇitaḥ॥

कुम्भकर्ण की दोनों भुजाओं से दबकर पीड़ित हुए भयंकर वानरशिरोमणि ऋषभ के मुँह से खून निकलने लगा और वे पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · २८ ॥
मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे। आजघान गवाक्षं तु तलेनेन्द्ररिपुस्तदा। पादेनाभ्यहनत् क्रुद्धस्तरसा गन्धमादनम्॥

muṣṭinā śarabhaṁ hatvā jānunā nīlamāhave।
ājaghāna gavākṣaṁ tu talenendraripustadā।
pādenābhyahanat kruddhastarasā gandhamādanam॥

तदनन्तर उस समरभूमि में इन्द्रद्रोही कुम्भकर्ण ने शरभ को मुक्के से मारकर नील को घुटने से रगड़ दिया और गवाक्ष को थप्पड़ से मारा। फिर क्रोध से भरकर उसने गन्धमादन को बड़े वेग से लात मारी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · २९ ॥
दत्तप्रहारव्यथिता मुमुहुः शोणितोक्षिताः। निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः॥

dattaprahāravyathitā mumuhuḥ śoṇitokṣitāḥ।
nipetuste tu medinyāṁ nikṛttā iva kiṁśukāḥ॥

उसके प्रहार से व्यथित हुए वानर मूर्च्छित हो गये और रक्त से नहा उठे। फिर कटे हुए पलाश-वृक्ष की भाँति पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ३० ॥
तेषु वानरमुख्येषु पातितेषु महात्मसु। वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः॥

teṣu vānaramukhyeṣu pātiteṣu mahātmasu।
vānarāṇāṁ sahasrāṇi kumbhakarṇaṁ pradudruvuḥ॥

उन महामनस्वी प्रमुख वानरों के धराशायी हो जाने पर हजारों वानर एक साथ कुम्भकर्ण पर टूट पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ३१ ॥
तं शैलमिव शैलाभाः सर्वे तु प्लवगर्षभाः। समारुह्य समुत्पत्य ददंशुश्च महाबलाः॥

taṁ śailamiva śailābhāḥ sarve tu plavagarṣabhāḥ।
samāruhya samutpatya dadaṁśuśca mahābalāḥ॥

पर्वत के समान प्रतीत होनेवाले वे समस्त महाबली वानर-यूथपति उस पर्वताकार राक्षस के ऊपर चढ़ गये और उछल-उछलकर उसे दाँतों से काटने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ३२ ॥
तं नखैर्दशनैश्चापि मुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा। कुम्भकर्णं महाबाहुं निजघ्नुः प्लवगर्षभाः॥

taṁ nakhairdaśanaiścāpi muṣṭibhirbāhubhistathā।
kumbhakarṇaṁ mahābāhuṁ nijaghnuḥ plavagarṣabhāḥ॥

वे वानरशिरोमणि नखों, दाँतों, मुक्कों और हाथों से महाबाहु कुम्भकर्ण को मारने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ३३ ॥
स वानरसहस्रैस्तु विचितः पर्वतोपमः। रराज राक्षसव्याघ्रो गिरिरात्मरुहैरिव॥

sa vānarasahasraistu vicitaḥ parvatopamaḥ।
rarāja rākṣasavyāghro girirātmaruhairiva॥

जैसे पर्वत अपने ऊपर उगे हुए वृक्षों से सुशोभित होता है, उसी प्रकार सहस्रों वानरों से व्यास हुआ वह पर्वताकार राक्षस वीर अद्भुत शोभा पाने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ३४ ॥
बाहुभ्यां वानरान् सर्वान् प्रगृह्य स महाबलः। भक्षयामास संक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव॥

bāhubhyāṁ vānarān sarvān pragṛhya sa mahābalaḥ।
bhakṣayāmāsa saṁkruddho garuḍaḥ pannagāniva॥

जैसे गरुड़ सर्पों को अपना आहार बनाते हैं, उसी तरह अत्यन्त कुपित हुआ वह महाबली राक्षस समस्त वानरों को दोनों हाथों से पकड़-पकड़कर भक्षण करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ३५ ॥
प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसंनिभे। नासापुटाभ्यां संजग्मुः कर्णाभ्यां चैव वानराः॥

prakṣiptāḥ kumbhakarṇena vaktre pātālasaṁnibhe।
nāsāpuṭābhyāṁ saṁjagmuḥ karṇābhyāṁ caiva vānarāḥ॥

कुम्भकर्ण अपने पाताल के समान मुख में वानरों को झोंकता जाता था और वे उसके कानों तथा नाकों की राह से बाहर निकलते जाते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ३६ ॥
भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो हरीन् पर्वतसंनिभः। बभञ्ज वानरान् सर्वान् संक्रुद्धो राक्षसोत्तमः॥

bhakṣayan bhṛśasaṁkruddho harīn parvatasaṁnibhaḥ।
babhañja vānarān sarvān saṁkruddho rākṣasottamaḥ॥

अत्यन्त क्रोध से भरकर वानरों का भक्षण करते हुए पर्वत के समान विशालकाय उस राक्षसराज ने समस्त वानरों के अङ्ग-भङ्ग कर डाले

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ३७ ॥
मांसशोणितसंक्लेदां कुर्वन् भूमिं स राक्षसः। चचार हरिसैन्येषु कालाग्निरिव मूर्च्छितः॥

māṁsaśoṇitasaṁkledāṁ kurvan bhūmiṁ sa rākṣasaḥ।
cacāra harisainyeṣu kālāgniriva mūrcchitaḥ॥

रणभूमि में रक्त और मांस की कीच मचाता हुआ वह राक्षस बढ़ी हुई प्रलयाग्नि के समान वानरसेना में विचरने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ३८ ॥
वज्रहस्तो यथा शक्रः पाशहस्त इवान्तकः। शूलहस्तो बभौ युद्धे कुम्भकर्णो महाबलः॥

vajrahasto yathā śakraḥ pāśahasta ivāntakaḥ।
śūlahasto babhau yuddhe kumbhakarṇo mahābalaḥ॥

शूल हाथ में लेकर संग्रामभूमि में विचरता हुआ महाबली कुम्भकर्ण वज्रधारी इन्द्र और पाशधारी यमराज के समान जान पड़ता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ३९ ॥
यथा शुष्काण्यरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः। तथा वानरसैन्यानि कुम्भकर्णो ददाह सः॥

yathā śuṣkāṇyaraṇyāni grīṣme dahati pāvakaḥ।
tathā vānarasainyāni kumbhakarṇo dadāha saḥ॥

जैसे ग्रीष्म-ऋतु में दावानल सूखे जंगलों को जला देता है, उसी प्रकार कुम्भकर्ण वानरसेनाओं को दग्ध करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ४० ॥
ततस्ते वध्यमानास्तु हतयूथाः प्लवंगमाः। वानरा भयसंविग्ना विनेदुर्विकृतैः स्वरैः॥

tataste vadhyamānāstu hatayūthāḥ plavaṁgamāḥ।
vānarā bhayasaṁvignā vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ॥

जिनके यूथ-के-यूथ नष्ट हो गये थे, वे वानर कुम्भकर्ण की मार खाकर भय से उद्विग्न हो उठे और विकृत स्वर में चीत्कार करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ४१ ॥
अनेकशो वध्यमानाः कुम्भकर्णेन वानराः। राघवं शरणं जग्मुर्व्यथिता भिन्नचेतसः॥

anekaśo vadhyamānāḥ kumbhakarṇena vānarāḥ।
rāghavaṁ śaraṇaṁ jagmurvyathitā bhinnacetasaḥ॥

कुम्भकर्ण के हाथ से मारे जाते हुए बहुत-से वानर, जिनका दिल टूट गया था, व्यथित हो श्रीरघुनाथजी की शरण में गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ४२ ॥
प्रभग्नान् वानरान् दृष्ट्वा वज्रहस्तात्मजात्मजः। अभ्यधावत वेगेन कुम्भकर्णं महाहवे॥

prabhagnān vānarān dṛṣṭvā vajrahastātmajātmajaḥ।
abhyadhāvata vegena kumbhakarṇaṁ mahāhave॥

वानरों को भागते देख वालिकुमार अङ्गद उस महासमर में कुम्भकर्ण की ओर बड़े वेग से दौड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ४३ ॥
शैलशृङ्गं महद् गृह्य विनदन् स मुहुर्मुहुः। त्रासयन् राक्षसान् सर्वान् कुम्भकर्णपदानुगान्॥ चिक्षेप शैलशिखरं कुम्भकर्णस्य मूर्धनि।

śailaśṛṅgaṁ mahad gṛhya vinadan sa muhurmuhuḥ।
trāsayan rākṣasān sarvān kumbhakarṇapadānugān॥
cikṣepa śailaśikharaṁ kumbhakarṇasya mūrdhani।

उन्होंने बारंबार गर्जना करके एक विशाल शैल-शिखर हाथ में ले लिया और कुम्भकर्ण के पीछे चलनेवाले समस्त राक्षसों को भयभीत करते हुए उस पर्वत-शिखर को उसके मस्तक पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ४४ ॥
स तेनाभिहतो मूर्ध्नि शैलेनेन्द्ररिपुस्तदा॥

sa tenābhihato mūrdhni śailenendraripustadā॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६७ · ४५ ॥
कुम्भकर्णः प्रजज्वाल क्रोधेन महता तदा। सोऽभ्यधावत वेगेन वालिपुत्रममर्षणः॥

kumbhakarṇaḥ prajajvāla krodhena mahatā tadā।
so'bhyadhāvata vegena vāliputramamarṣaṇaḥ॥

॥ ४४–४५ ॥

मस्तक पर उस पर्वत-शिखर की चोट खाकर इन्द्रद्रोही कुम्भकर्ण उस समय महान् क्रोध से जल उठा और उस प्रहार को सहन न कर सकने के कारण बड़े वेग से वालिपुत्र की ओर दौड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ४६ ॥
कुम्भकर्णो महानादस्त्रासयन् सर्ववानरान्। शूलं ससर्ज वै रोषादङ्गदे तु महाबलः॥

kumbhakarṇo mahānādastrāsayan sarvavānarān।
śūlaṁ sasarja vai roṣādaṅgade tu mahābalaḥ॥

बड़े जोर से गर्जना करनेवाले महाबली कुम्भकर्ण ने समस्त वानरों को संत्रस्त करते हुए अङ्गद पर बड़े रोष से शूल का प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ४७ ॥
तदापतन्तं बलवान् युद्धमार्गविशारदः। लाघवान्मोक्षयामास बलवान् वानरर्षभः॥

tadāpatantaṁ balavān yuddhamārgaviśāradaḥ।
lāghavānmokṣayāmāsa balavān vānararṣabhaḥ॥

किंतु युद्धमार्ग के ज्ञाता बलवान् वानरशिरोमणि अङ्गद ने फुर्ती से हटकर अपनी ओर आते हुए उस शूल से अपने-आपको बचा लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ४८ ॥
उत्पत्य चैनं तरसा तलेनोरस्यताडयत्। स तेनाभिहतः कोपात् प्रमुमोहाचलोपमः॥

utpatya cainaṁ tarasā talenorasyatāḍayat।
sa tenābhihataḥ kopāt pramumohācalopamaḥ॥

साथ ही बड़े वेग से उछलकर उन्होंने उसकी छाती में एक थप्पड़ मारा। क्रोधपूर्वक चलाये हुए उस थप्पड़ की मार खाकर वह पर्वताकार राक्षस मूर्च्छित हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ४९ ॥
स लब्धसंज्ञोऽतिबलो मुष्टिं संगृह्य राक्षसः। अपहस्तेन चिक्षेप विसंज्ञः स पपात ह॥

sa labdhasaṁjño'tibalo muṣṭiṁ saṁgṛhya rākṣasaḥ।
apahastena cikṣepa visaṁjñaḥ sa papāta ha॥

थोड़ी देर में जब उसे होश हुआ, तब उस अत्यन्त बलशाली राक्षस ने भी बायें हाथ से मुक्का बाँधकर अङ्गद पर प्रहार किया, जिससे वे अचेत होकर पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ५० ॥
तस्मिन् प्लवगशार्दूले विसंज्ञे पतिते भुवि। तच्छूलं समुपादाय सुग्रीवमभिदुद्रुवे॥

tasmin plavagaśārdūle visaṁjñe patite bhuvi।
tacchūlaṁ samupādāya sugrīvamabhidudruve॥

वानरप्रवर अङ्गद के अचेत एवं धराशायी हो जाने पर कुम्भकर्ण वही शूल लेकर सुग्रीव की ओर दौड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ५१ ॥
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णं महाबलम्। उत्पपात तदा वीरः सुग्रीवो वानराधिपः॥

tamāpatantaṁ samprekṣya kumbhakarṇaṁ mahābalam।
utpapāta tadā vīraḥ sugrīvo vānarādhipaḥ॥

महाबली कुम्भकर्ण को अपनी ओर आते देख वीर वानरराज सुग्रीव तत्काल ऊपर की ओर उछले

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ५२ ॥
स पर्वताग्रमुत्क्षिप्य समाविध्य महाकपिः। अभिदुद्राव वेगेन कुम्भकर्णं महाबलम्॥

sa parvatāgramutkṣipya samāvidhya mahākapiḥ।
abhidudrāva vegena kumbhakarṇaṁ mahābalam॥

महाकपि सुग्रीव ने एक पर्वत-शिखर को उठा लिया और उसे घुमाकर महाबली कुम्भकर्ण पर वेगपूर्वक धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ५३ ॥
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवंगमम्। तस्थौ विवृत्तसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य सम्मुखः॥

tamāpatantaṁ samprekṣya kumbhakarṇaḥ plavaṁgamam।
tasthau vivṛttasarvāṅgo vānarendrasya sammukhaḥ॥

वानर सुग्रीव को आक्रमण करते देख कुम्भकर्ण अपने सारे अङ्गों को फैलाकर उन वानरराज के सामने खड़ा हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ५४ ॥
कपिशोणितदिग्धाङ्गं भक्षयन्तं महाकपीन्। कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत्॥

kapiśoṇitadigdhāṅgaṁ bhakṣayantaṁ mahākapīn।
kumbhakarṇaṁ sthitaṁ dṛṣṭvā sugrīvo vākyamabravīt॥

कुम्भकर्ण का सारा शरीर वानरों के रक्त से नहा उठा था। वह बड़े-बड़े वानरों को खाता हुआ उनके सामने खड़ा था। उसे देखकर सुग्रीव ने कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ५५ ॥
पातिताश्च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम्। भक्षितानि च सैन्यानि प्राप्तं ते परमं यशः॥

pātitāśca tvayā vīrāḥ kṛtaṁ karma suduṣkaram।
bhakṣitāni ca sainyāni prāptaṁ te paramaṁ yaśaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६७ · ५६ ॥
त्यज तद् वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि। सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस॥

tyaja tad vānarānīkaṁ prākṛtaiḥ kiṁ kariṣyasi।
sahasvaikaṁ nipātaṁ me parvatasyāsya rākṣasa॥

॥ ५५–५६ ॥

‘राक्षस! तुमने बहुत-से वीरों को मार गिराया, अत्यन्त दुष्कर कर्म कर दिखाया और कितने ही सैनिकों को अपना आहार बना लिया। इससे तुम्हें शौर्य का महान् यश प्राप्त हुआ है। अब इन वानरों की सेना को छोड़ दो। इन साधारण बंदरों से लड़कर क्या करोगे? यदि शक्ति हो तो मेरे चलाये हुए इस पर्वत की एक ही चोट सह लो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ५७ ॥
तद् वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम्। श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णोऽब्रवीद् वचः॥

tad vākyaṁ harirājasya sattvadhairyasamanvitam।
śrutvā rākṣasaśārdūlaḥ kumbhakarṇo'bravīd vacaḥ॥

वानरराज की यह सत्त्व और धैर्य से युक्त बात सुनकर राक्षसप्रवर कुम्भकर्ण बोला—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ५८ ॥
प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वं तथैवर्क्षरजःसुतः। धृतिपौरुषसम्पन्नस्तस्माद् गर्जसि वानर॥

prajāpatestu pautrastvaṁ tathaivarkṣarajaḥsutaḥ।
dhṛtipauruṣasampannastasmād garjasi vānara॥

‘वानर! तुम प्रजापति के पौत्र, ऋक्षरजा के पुत्र तथा धैर्य एवं पौरुष से सम्पन्न हो। इसीलिये इस तरह गरज रहे हो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ५९ ॥
स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य व्याविध्य शैलं सहसा मुमोच। तेनाजघानोरसि कुम्भकर्णं शैलेन वज्राशनिसंनिभेन॥

sa kumbhakarṇasya vaco niśamya
vyāvidhya śailaṁ sahasā mumoca।
tenājaghānorasi kumbhakarṇaṁ
śailena vajrāśanisaṁnibhena॥

कुम्भकर्ण की यह बात सुनकर सुग्रीव ने उस शैल-शिखर को घुमाकर सहसा उसके ऊपर छोड़ दिया। वह वज्र और अशनि के समान था। उसके द्वारा उन्होंने कुम्भकर्ण की छाती में गहरी चोट पहुँचायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ६० ॥
तच्छैलशृङ्गं सहसा विभिन्नं भुजान्तरे तस्य तदा विशाले। ततो विषेदुः सहसा प्लवंगा रक्षोगणाश्चापि मुदा विनेदुः॥

tacchailaśṛṅgaṁ sahasā vibhinnaṁ
bhujāntare tasya tadā viśāle।
tato viṣeduḥ sahasā plavaṁgā
rakṣogaṇāścāpi mudā vineduḥ॥

किंतु उसके विशाल वक्षःस्थल से टकराकर वह शैल-शिखर सहसा चूर-चूर हो गया। यह देख वानर तत्काल विषाद में डूब गये और राक्षस बड़े हर्ष के साथ गर्जना करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ६१ ॥
स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोप ननाद रोषाच्च विवृत्य वक्त्रम्। व्याविध्य शूलं स तडित्प्रकाशं चिक्षेप हर्यृक्षपतेर्वधाय॥

sa śailaśṛṅgābhihataścukopa
nanāda roṣācca vivṛtya vaktram।
vyāvidhya śūlaṁ sa taḍitprakāśaṁ
cikṣepa haryṛkṣapatervadhāya॥

उस पर्वत-शिखर की चोट खाकर कुम्भकर्ण को बड़ा क्रोध हुआ। वह रोष से मुँह फैलाकर जोर-जोर से गर्जना करने लगा। फिर उसने बिजली के समान चमकनेवाले उस शूल को घुमाकर सुग्रीव के वध के लिये चलाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ६२ ॥
तत् कुम्भकर्णस्य भुजप्रणुन्नं शूलं शितं काञ्चनधामयष्टिम्। क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां बभञ्ज वेगेन सुतोऽनिलस्य॥

tat kumbhakarṇasya bhujapraṇunnaṁ
śūlaṁ śitaṁ kāñcanadhāmayaṣṭim।
kṣipraṁ samutpatya nigṛhya dorbhyāṁ
babhañja vegena suto'nilasya॥

कुम्भकर्ण के हाथ से छूटे हुए उस तीखे शूल को, जिसके डंडे में सोने की लड़ियाँ लगी हुई थीं, वायुपुत्र हनुमान् ने शीघ्र उछलकर दोनों हाथों से पकड़ लिया और उसे वेगपूर्वक तोड़ डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ६३ ॥
कृतं भारसहस्रस्य शूलं कालायसं महत्। बभञ्ज जानुमारोप्य तदा हृष्टः प्लवंगमः॥

kṛtaṁ bhārasahasrasya śūlaṁ kālāyasaṁ mahat।
babhañja jānumāropya tadā hṛṣṭaḥ plavaṁgamaḥ॥

वह महान् शूल हजार भार काले लोहे का बना हुआ था, जिसे हनुमान्जी ने बड़े हर्ष के साथ अपने घुटनों में लगाकर तत्काल तोड़ दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ६४ ॥
शूलं भग्नं हनुमता दृष्ट्वा वानरवाहिनी। हृष्टा ननाद बहुशः सर्वतश्चापि दुद्रुवे॥

śūlaṁ bhagnaṁ hanumatā dṛṣṭvā vānaravāhinī।
hṛṣṭā nanāda bahuśaḥ sarvataścāpi dudruve॥

हनुमान्जी के द्वारा शूल को तोड़ा गया देख वानर-सेना बड़े हर्ष से भरकर बारंबार सिंहनाद करने लगी और चारों ओर दौड़ लगाने लगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ६५ ॥
बभूवाथ परित्रस्तो राक्षसो विमुखोऽभवत्। सिंहनादं च ते चक्रुः प्रहृष्टा वनगोचराः। मारुतिं पूजयांचक्रुर्दृष्ट्वा शूलं तथागतम्॥

babhūvātha paritrasto rākṣaso vimukho'bhavat।
siṁhanādaṁ ca te cakruḥ prahṛṣṭā vanagocarāḥ।
mārutiṁ pūjayāṁcakrurdṛṣṭvā śūlaṁ tathāgatam॥

परंतु वह राक्षस भय से थर्रा उठा। उसके मुख पर उदासी छा गयी और वनचारी वानर अत्यन्त प्रसन्न हो सिंहनाद करने लगे। उन सबने शूल को खण्डित हुआ देख पवनकुमार हनुमान्जी की भूरि-भूरि प्रशंसा की

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ६६ ॥
स तत् तथा भग्नमवेक्ष्य शूलं चुकोप रक्षोधिपतिर्महात्मा। उत्पाट्य लङ्कामलयात् स शृङ्गं जघान सुग्रीवमुपेत्य तेन॥

sa tat tathā bhagnamavekṣya śūlaṁ
cukopa rakṣodhipatirmahātmā।
utpāṭya laṅkāmalayāt sa śṛṅgaṁ
jaghāna sugrīvamupetya tena॥

इस प्रकार उस शूल को भग्न हुआ देख महाकाय राक्षसराज कुम्भकर्ण को बड़ा क्रोध हुआ और उसने लङ्का के निकटवर्ती मलय पर्वत का शिखर उठाकर सुग्रीव के निकट जा उनपर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ६७ ॥
स शैलशृङ्गाभिहतो विसंज्ञः पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः। तं वीक्ष्य भूमौ पतितं विसंज्ञं नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः॥

sa śailaśṛṅgābhihato visaṁjñaḥ
papāta bhūmau yudhi vānarendraḥ।
taṁ vīkṣya bhūmau patitaṁ visaṁjñaṁ
neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ॥

उस शैल-शिखर से आहत हो वानरराज सुग्रीव अपनी सुध-बुध खो बैठे और युद्धभूमि में गिर पड़े। उन्हें अचेत होकर पृथ्वी पर पड़ा देख निशाचरों को बड़ी प्रसन्नता हुई और वे रणक्षेत्र में सिंहनाद करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ६८ ॥
समभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम्। जहार सुग्रीवमभिप्रगृह्य यथानिलो मेघमिव प्रचण्डः॥

samabhyupetyādbhutaghoravīryaṁ
sa kumbhakarṇo yudhi vānarendram।
jahāra sugrīvamabhipragṛhya
yathānilo meghamiva pracaṇḍaḥ॥

तदनन्तर कुम्भकर्ण ने युद्धस्थल में अद्भुत एवं भयानक पराक्रम प्रकट करनेवाले वानरराज सुग्रीव के पास जाकर उन्हें उठा लिया और जैसे प्रचण्ड वायु बादलों को उड़ा ले जाती है, उसी तरह वह उन्हें हर ले गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ६९ ॥
स तं महामेघनिकाशरूप- मुत्पाट्य गच्छन् युधि कुम्भकर्णः। रराज मेरुप्रतिमानरूपो मेरुर्यथा व्युच्छ्रितघोरशृङ्गः॥

sa taṁ mahāmeghanikāśarūpa-
mutpāṭya gacchan yudhi kumbhakarṇaḥ।
rarāja merupratimānarūpo
meruryathā vyucchritaghoraśṛṅgaḥ॥

कुम्भकर्ण का स्वरूप मेरुपर्वत के समान जान पड़ता था। वह महान् मेघ के समान रूपवाले सुग्रीव को उठाकर जब युद्धस्थल से चला, उस समय भयानक ऊँचे शिखरोंवाले मेरुगिरि के समान ही शोभा पाने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ७० ॥
ततस्तमादाय जगाम वीरः संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रः। शृण्वन् निनादं त्रिदिवालयानां प्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम्॥

tatastamādāya jagāma vīraḥ
saṁstūyamāno yudhi rākṣasendraḥ।
śṛṇvan ninādaṁ tridivālayānāṁ
plavaṅgarājagrahavismitānām॥

उन्हें लेकर वह वीर राक्षसराज लङ्का की ओर चल दिया। उस समय युद्धस्थल में सभी राक्षस उसकी स्तुति कर रहे थे। वानरराज के पकड़े जाने से आश्चर्यचकित हुए देवताओं का दुःखजनित शब्द उसे स्पष्ट सुनायी दे रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ७१ ॥
ततस्तमादाय तदा स मेने हरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः। अस्मिन् हते सर्वमिदं हतं स्यात् सराघवं सैन्यमितीन्द्रशत्रुः॥

tatastamādāya tadā sa mene
harīndramindropamamindravīryaḥ।
asmin hate sarvamidaṁ hataṁ syāt
sarāghavaṁ sainyamitīndraśatruḥ॥

इन्द्र के समान पराक्रमी इन्द्रद्रोही कुम्भकर्ण ने उस समय देवेन्द्रतुल्य तेजस्वी वानरराज सुग्रीव को पकड़कर मन-ही-मन यह मान लिया कि इनके मारे जाने से श्रीरामसहित यह सारी वानर-सेना स्वतः नष्ट हो जायगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ७२ ॥
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वानराणामितस्ततः। कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं चापि वानरम्॥

vidrutāṁ vāhinīṁ dṛṣṭvā vānarāṇāmitastataḥ।
kumbhakarṇena sugrīvaṁ gṛhītaṁ cāpi vānaram॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६७ · ७३ ॥
हनूमांश्चिन्तयामास मतिमान् मारुतात्मजः। एवं गृहीते सुग्रीवे किं कर्तव्यं मया भवेत्॥

hanūmāṁścintayāmāsa matimān mārutātmajaḥ।
evaṁ gṛhīte sugrīve kiṁ kartavyaṁ mayā bhavet॥

॥ ७२–७३ ॥

‘वानरों की सेना इधर-उधर भाग रही है और वानरराज सुग्रीव को कुम्भकर्ण ने पकड़ लिया है’, यह देखकर बुद्धिमान् पवनकुमार हनुमान् ने सोचा—‘सुग्रीव के इस प्रकार पकड़ लिये जाने पर मुझे क्या करना चाहिये?

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ७४ ॥
यद्धि न्याय्यं मया कर्तुं तत् करिष्याम्यसंशयम्। भूत्वा पर्वतसंकाशो नाशयिष्यामि राक्षसम्॥

yaddhi nyāyyaṁ mayā kartuṁ tat kariṣyāmyasaṁśayam।
bhūtvā parvatasaṁkāśo nāśayiṣyāmi rākṣasam॥

‘मेरे लिये जो भी करना उचित होगा, उसे मैं निःसन्देह करूँगा। पर्वताकार रूप धारण करके उस राक्षस का नाश कर डालूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ७५ ॥
मया हते संयति कुम्भकर्णे महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे। विमोचिते वानरपार्थिवे च भवन्तु हृष्टाः प्लवगाः समग्राः॥

mayā hate saṁyati kumbhakarṇe
mahābale muṣṭiviśīrṇadehe।
vimocite vānarapārthive ca
bhavantu hṛṣṭāḥ plavagāḥ samagrāḥ॥

‘युद्धस्थल में अपने मुक्कों से मार-मारकर महाबली कुम्भकर्ण के शरीर को चूर-चूर कर दूँगा; इस प्रकार जब वह मेरे हाथ से मारा जायगा तथा वानरराज सुग्रीव को उसकी कैद से छुड़ा लिया जायगा, तब सारे वानर हर्ष से खिल उठेंगे; अच्छा ऐसा ही हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ७६ ॥
अथवा स्वयमप्येष मोक्षं प्राप्स्यति वानरः। गृहीतोऽयं यदि भवेत् त्रिदशैः सासुरोरगैः॥

athavā svayamapyeṣa mokṣaṁ prāpsyati vānaraḥ।
gṛhīto'yaṁ yadi bhavet tridaśaiḥ sāsuroragaiḥ॥

‘अथवा ये सुग्रीव स्वयं ही उसकी पकड़ से छूट जायँगे। यदि इन्हें देवता, असुर अथवा नाग भी पकड़ लें तो ये अपने ही प्रयत्न से उनकी कैद से भी छुटकारा पा जायँगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ७७ ॥
मन्ये न तावदात्मानं बुध्यते वानराधिपः। शैलप्रहाराभिहतः कुम्भकर्णेन संयुगे॥

manye na tāvadātmānaṁ budhyate vānarādhipaḥ।
śailaprahārābhihataḥ kumbhakarṇena saṁyuge॥

‘मैं समझता हूँ कि युद्ध में कुम्भकर्ण ने शिला के प्रहार से सुग्रीव को जो गहरी चोट पहुँचायी है, उससे अचेत हुए वानरराज को अभीतक होश नहीं हुआ है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ७८ ॥
अयं मुहूर्तात् सुग्रीवो लब्धसंज्ञो महाहवे। आत्मनो वानराणां च यत् पथ्यं तत् करिष्यति॥

ayaṁ muhūrtāt sugrīvo labdhasaṁjño mahāhave।
ātmano vānarāṇāṁ ca yat pathyaṁ tat kariṣyati॥

‘एक ही मुहूर्त में जब सुग्रीव सचेत होंगे, तब महासमर में अपने और वानरों के लिये जो हितकर कर्म होगा, उसे करेंगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ७९ ॥
मया तु मोक्षितस्यास्य सुग्रीवस्य महात्मनः। अप्रीतिश्च भवेत् कष्टा कीर्तिनाशश्च शाश्वतः॥

mayā tu mokṣitasyāsya sugrīvasya mahātmanaḥ।
aprītiśca bhavet kaṣṭā kīrtināśaśca śāśvataḥ॥

‘यदि मैं इन्हें छुड़ाऊँ तो महात्मा सुग्रीव को प्रसन्नता नहीं होगी, उलटे इनके मन में खेद होगा और सदा के लिये इनके यश का नाश हो जायगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ८० ॥
तस्मान्मुहूर्तं कांक्षिष्ये विक्रमं मोक्षितस्य तु। भिन्नं च वानरानीकं तावदाश्वासयाम्यहम्॥

tasmānmuhūrtaṁ kāṁkṣiṣye vikramaṁ mokṣitasya tu।
bhinnaṁ ca vānarānīkaṁ tāvadāśvāsayāmyaham॥

‘अतः मैं एक मुहूर्ततक उनके छूटने की प्रतीक्षा करूँगा। फिर वे छूट जायँगे तो उनका पराक्रम देखूँगा। तबतक भागी हुई वानर-सेना को धैर्य बँधाता हूँ’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ८१ ॥
इत्येवं चिन्तयित्वाथ हनुमान् मारुतात्मजः। भूयः संस्तम्भयामास वानराणां महाचमूम्॥

ityevaṁ cintayitvātha hanumān mārutātmajaḥ।
bhūyaḥ saṁstambhayāmāsa vānarāṇāṁ mahācamūm॥

ऐसा विचारकर पवनकुमार हनुमान् ने वानरों की उस विशाल वाहिनी को पुनः आश्वासन दे स्थिरतापूर्वक स्थापित किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ८२ ॥
स कुम्भकर्णोऽथ विवेश लङ्कां स्फुरन्तमादाय महाहरिं तम्। विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः पुष्पाग्र्यवर्षैरभिपूज्यमानः॥

sa kumbhakarṇo'tha viveśa laṅkāṁ
sphurantamādāya mahāhariṁ tam।
vimānacaryāgṛhagopurasthaiḥ
puṣpāgryavarṣairabhipūjyamānaḥ॥

उधर कुम्भकर्ण हाथ-पैर हिलाते हुए महावानर सुग्रीव को लिये-दिये लङ्का में घुस गया। उस समय विमानों (सतमहले मकानों), सड़क के दोनों ओर बनी हुई गृहपंक्तियों तथा गोपुरों में रहनेवाले स्त्री-पुरुष उत्तम फूलों की वर्षा करके कुम्भकर्ण का स्वागत-सत्कार कर रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ८३ ॥
लाजगन्धोदवर्षैस्तु सेच्यमानः शनैः शनैः। राजवीथ्यास्तु शीतत्वात् संज्ञां प्राप महाबलः॥

lājagandhodavarṣaistu secyamānaḥ śanaiḥ śanaiḥ।
rājavīthyāstu śītatvāt saṁjñāṁ prāpa mahābalaḥ॥

लावा और गन्धयुक्त जल की वर्षाद्वारा अभिषिक्त हो राजमार्ग की शीतलता के कारण महाबली सुग्रीव को धीरे-धीरे होश आ गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ८४ ॥
ततः स संज्ञामुपलभ्य कृच्छ्राद् बलीयसस्तस्य भुजान्तरस्थः। अवेक्षमाणः पुरराजमार्गं विचिन्तयामास मुहुर्महात्मा॥

tataḥ sa saṁjñāmupalabhya kṛcchrād
balīyasastasya bhujāntarasthaḥ।
avekṣamāṇaḥ purarājamārgaṁ
vicintayāmāsa muhurmahātmā॥

तब बड़ी कठिनाई से सचेत हो बलवान् कुम्भकर्ण की भुजाओं में दबे हुए महात्मा सुग्रीव नगर और राजमार्ग की ओर देखकर बारंबार इस प्रकार विचार करने लगे—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ८५ ॥
एवं गृहीतेन कथं नु नाम शक्यं मया सम्प्रतिकर्तुमद्य। तथा करिष्यामि यथा हरीणां भविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम्॥

evaṁ gṛhītena kathaṁ nu nāma
śakyaṁ mayā sampratikartumadya।
tathā kariṣyāmi yathā harīṇāṁ
bhaviṣyatīṣṭaṁ ca hitaṁ ca kāryam॥

‘इस प्रकार इस राक्षस की पकड़ में आकर अब मैं किस तरह इससे भरपूर बदला ले सकता हूँ? मैं वही करूँगा, जिससे वानरों का अभीष्ट और हितकर कार्य हो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ८६ ॥
ततः कराग्रैः सहसा समेत्य राजा हरीणाममरेन्द्रशत्रोः। खरैश्च कर्णौ दशनैश्च नासां ददंश पादैर्विददार पार्श्वौ॥

tataḥ karāgraiḥ sahasā sametya
rājā harīṇāmamarendraśatroḥ।
kharaiśca karṇau daśanaiśca nāsāṁ
dadaṁśa pādairvidadāra pārśvau॥

ऐसा निश्चय करके वानरों के राजा सुग्रीव ने सहसा हाथों के तीखे नखोंद्वारा इन्द्रशत्रु कुम्भकर्ण के दोनों कान नोच लिये, दाँतों से उसकी नाक काट ली और अपने पैरों के नखों से उस राक्षस की दोनों पसलियाँ फाड़ डालीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ८७ ॥
स कुम्भकर्णो हृतकर्णनासो विदारितस्तेन रदैर्नखैश्च। रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ॥

sa kumbhakarṇo hṛtakarṇanāso
vidāritastena radairnakhaiśca।
roṣābhibhūtaḥ kṣatajārdragātraḥ
sugrīvamāvidhya pipeṣa bhūmau॥

सुग्रीव के दाँतों और नखों से दोनों कानों का निम्न भाग और नाक कट जाने तथा पार्श्वभाग के विदीर्ण हो जाने से कुम्भकर्ण का सारा शरीर लहूलुहान हो गया। तब उसे बड़ा रोष हुआ और उसने सुग्रीव को घुमाकर भूमि पर पटक दिया। पटककर वह उन्हें भूमि पर रगड़ने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ८८ ॥
स भूतले भीमबलाभिपिष्टः सुरारिभिस्तैरभिहन्यमानः। जगाम खं कन्दुकवज्जवेन पुनश्च रामेण समाजगाम॥

sa bhūtale bhīmabalābhipiṣṭaḥ
surāribhistairabhihanyamānaḥ।
jagāma khaṁ kandukavajjavena
punaśca rāmeṇa samājagāma॥

भयानक बलशाली कुम्भकर्ण जब उन्हें पृथ्वी पर रगड़ रहा था और वे देवद्रोही राक्षस उनपर सब ओर से चोट कर रहे थे, उसी समय सुग्रीव सहसा गेंद की भाँति वेगपूर्वक आकाश में उछले और पुनः श्रीरामचन्द्रजी से आ मिले

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ८९ ॥
कर्णनासाविहीनस्तु कुम्भकर्णो महाबलः। रराज शोणितोत्सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैरिव॥

karṇanāsāvihīnastu kumbhakarṇo mahābalaḥ।
rarāja śoṇitotsikto giriḥ prasravaṇairiva॥

महाबली कुम्भकर्ण अपनी नाक और कान खो बैठा। उसके अङ्गों से इस तरह खून बहने लगा, जैसे पर्वत से पानी के झरने गिरते हैं। वह रक्त से नहा उठा और झरनों से युक्त शैलशिखर की भाँति शोभा पाने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ९० ॥
शोणितार्द्रो महाकायो राक्षसो भीमदर्शनः। युद्धायाभिमुखो भूयो मनश्चक्रे निशाचरः॥

śoṇitārdro mahākāyo rākṣaso bhīmadarśanaḥ।
yuddhāyābhimukho bhūyo manaścakre niśācaraḥ॥

महाकाय राक्षस रक्त से नहाकर और भी भयानक दिखायी देने लगा। उस निशाचर ने पुनः शत्रु के सामने जाकर युद्ध करने का विचार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ९१ ॥
अमर्षाच्छोणितोद्गारी शुशुभे रावणानुजः। नीलाञ्जनचयप्रख्यः ससंध्य इव तोयदः॥

amarṣācchoṇitodgārī śuśubhe rāvaṇānujaḥ।
nīlāñjanacayaprakhyaḥ sasaṁdhya iva toyadaḥ॥

अमर्षपूर्वक रक्त वमन करता हुआ रावण का छोटा भाई कुम्भकर्ण, जिसके शरीर का रंग काले मेघ के समान था, संध्याकाल के बादल की भाँति सुशोभित हो रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ९२ ॥
गते च तस्मिन् सुरराजशत्रुः क्रोधात् प्रदुद्राव रणाय भूयः। अनायुधोऽस्मीति विचिन्त्य रौद्रो घोरं तदा मुद्गरमाससाद॥

gate ca tasmin surarājaśatruḥ
krodhāt pradudrāva raṇāya bhūyaḥ।
anāyudho'smīti vicintya raudro
ghoraṁ tadā mudgaramāsasāda॥

सुग्रीव के निकल भागने पर वह इन्द्रद्रोही राक्षस फिर युद्ध के लिये दौड़ा। उस समय यह सोचकर कि ‘मेरे पास कोई हथियार नहीं है’ उसने एक बड़ा भयंकर मुद्गर ले लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ९३ ॥
ततः स पुर्याः सहसा महौजा निष्क्रम्य तद् वानरसैन्यमुग्रम्। बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः प्रजा युगान्ताग्निरिव प्रवृद्धः॥

tataḥ sa puryāḥ sahasā mahaujā
niṣkramya tad vānarasainyamugram।
babhakṣa rakṣo yudhi kumbhakarṇaḥ
prajā yugāntāgniriva pravṛddhaḥ॥

तदनन्तर महाबलशाली राक्षस कुम्भकर्ण सहसा लङ्कापुरी से निकलकर प्रजा का भक्षण करनेवाली प्रलयकाल की प्रज्वलित अग्नि के समान उस भयंकर वानर-सेना को युद्धस्थल में अपना आहार बनाने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ९४ ॥
बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः प्रविश्य तद् वानरसैन्यमुग्रम्। चखाद रक्षांसि हरीन् पिशाचा- नृक्षांश्च मोहाद् युधि कुम्भकर्णः। यथैव मृत्युर्हरते युगान्ते स भक्षयामास हरींश्च मुख्यान्॥

bubhukṣitaḥ śoṇitamāṁsagṛdhnuḥ
praviśya tad vānarasainyamugram।
cakhāda rakṣāṁsi harīn piśācā-
nṛkṣāṁśca mohād yudhi kumbhakarṇaḥ।
yathaiva mṛtyurharate yugānte
sa bhakṣayāmāsa harīṁśca mukhyān॥

उस समय कुम्भकर्ण को भूख सता रही थी, अतएव वह रक्त और मांस के लिये लालायित हो रहा था। उसने उस भयंकर वानर-सेना में प्रवेश करके मोहवश वानरों और भालुओं के साथ-साथ राक्षसों तथा पिशाचों को भी खाना आरम्भ कर दिया। वह प्रधान-प्रधान वानरों को उसी प्रकार अपना ग्रास बना रहा था, जैसे प्रलयकाल में मृत्यु प्राणियों के प्राणों का अपहरण करती है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ९५ ॥
एकं द्वौ त्रीन् बहून् क्रुद्धो वानरान् सह राक्षसैः। समादायैकहस्तेन प्रचिक्षेप त्वरन् मुखे॥

ekaṁ dvau trīn bahūn kruddho vānarān saha rākṣasaiḥ।
samādāyaikahastena pracikṣepa tvaran mukhe॥

वह बड़ी उतावली के साथ एक हाथ से क्रोधपूर्वक एक, दो, तीन तथा बहुत-बहुत राक्षसों और वानरों को समेटकर अपने मुँह में झोंक लेता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ९६ ॥
सम्प्रस्रवंस्तदा मेदः शोणितं च महाबलः। वध्यमानो नगेन्द्राग्रैर्भक्षयामास वानरान्॥

samprasravaṁstadā medaḥ śoṇitaṁ ca mahābalaḥ।
vadhyamāno nagendrāgrairbhakṣayāmāsa vānarān॥

उस समय वह महाबली निशाचर पर्वत-शिखरों की मार खाता हुआ भी मुँह से वानरों की चर्बी और रक्त गिराता हुआ उन सबका भक्षण कर रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ९७ ॥
ते भक्ष्यमाणा हरयो रामं जग्मुस्तदा गतिम्। कुम्भकर्णो भृशं क्रुद्धः कपीन् खादन् प्रधावति॥

te bhakṣyamāṇā harayo rāmaṁ jagmustadā gatim।
kumbhakarṇo bhṛśaṁ kruddhaḥ kapīn khādan pradhāvati॥

उसके द्वारा खाये जाते हुए वानर भयभीत हो उस समय भगवान् श्रीराम की शरण में गये। उधर कुम्भकर्ण अत्यन्त कुपित हो वानरों को अपना आहार बनाता हुआ सब ओर उनपर धावा करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ९८ ॥
शतानि सप्त चाष्टौ च विंशत्त्रिंशत् तथैव च। सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां खादन् विपरिधावति॥

śatāni sapta cāṣṭau ca viṁśattriṁśat tathaiva ca।
sampariṣvajya bāhubhyāṁ khādan viparidhāvati॥

वह सात, आठ, बीस, तीस तथा सौ-सौ वानरों को अपनी दोनों भुजाओं में भर लेता और उन्हें खाता हुआ रणभूमि में दौड़ता-फिरता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ९९ ॥
मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रः कर्णावसक्तग्रथितान्त्रमालः। ववर्ष शूलानि सुतीक्ष्णदंष्ट्रः कालो युगान्तस्थ इव प्रवृद्धः॥

medovasāśoṇitadigdhagātraḥ
karṇāvasaktagrathitāntramālaḥ।
vavarṣa śūlāni sutīkṣṇadaṁṣṭraḥ
kālo yugāntastha iva pravṛddhaḥ॥

उसके शरीर में मेद, चर्बी और रक्त लिपटे हुए थे। उसके कानों में आँतों की मालाएँ उलझी हुई थीं तथा उसकी दाढ़ें बहुत तीखी थीं। वह महाप्रलय के समय प्राणियों का संहार करनेवाले विशाल रूपधारी काल के समान वानरों पर शूलों की वर्षा कर रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १०० ॥
तस्मिन् काले सुमित्रायाः पुत्रः परबलार्दनः। चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं परपुरंजयः॥

tasmin kāle sumitrāyāḥ putraḥ parabalārdanaḥ।
cakāra lakṣmaṇaḥ kruddho yuddhaṁ parapuraṁjayaḥ॥

उस समय शत्रुनगरी पर विजय पाने तथा शत्रुओं का संहार करनेवाले सुमित्राकुमार लक्ष्मण कुपित होकर उस राक्षस के साथ युद्ध करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १०१ ॥
स कुम्भकर्णस्य शरान् शरीरे सप्त वीर्यवान्। निचखानाददे चान्यान् विससर्ज च लक्ष्मणः॥

sa kumbhakarṇasya śarān śarīre sapta vīryavān।
nicakhānādade cānyān visasarja ca lakṣmaṇaḥ॥

उन पराक्रमी लक्ष्मण ने कुम्भकर्ण के शरीर में सात बाण धँसा दिये। फिर दूसरे बाण लिये और उन्हें भी उसपर छोड़ दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १०२ ॥
पीड्यमानस्तदस्त्रं तु विशेषं तत् स राक्षसः। ततश्चुकोप बलवान् सुमित्रानन्दवर्धनः॥

pīḍyamānastadastraṁ tu viśeṣaṁ tat sa rākṣasaḥ।
tataścukopa balavān sumitrānandavardhanaḥ॥

उनसे पीड़ित हुए उस राक्षस ने लक्ष्मण के उस अस्त्र को निःशेष कर दिया। तब सुमित्रा के आनन्द को बढ़ानेवाले बलवान् लक्ष्मण को बड़ा क्रोध हुआ

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १०३ ॥
अथास्य कवचं शुभ्रं जाम्बूनदमयं शुभम्। प्रच्छादयामास शरैः संध्याभ्रमिव मारुतः॥

athāsya kavacaṁ śubhraṁ jāmbūnadamayaṁ śubham।
pracchādayāmāsa śaraiḥ saṁdhyābhramiva mārutaḥ॥

उन्होंने कुम्भकर्ण के सुवर्णनिर्मित सुन्दर एवं दीप्तिमान् कवच को अपने बाणों से ढककर उसी तरह अदृश्य कर दिया, जैसे हवा ने संध्याकाल के बादल को उखाड़कर अदृश्य कर दिया हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १०४ ॥
नीलाञ्जनचयप्रख्यः शरैः काञ्चनभूषणैः। आपीड्यमानः शुशुभे मेघैः सूर्य इवांशुमान्॥

nīlāñjanacayaprakhyaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ।
āpīḍyamānaḥ śuśubhe meghaiḥ sūrya ivāṁśumān॥

काले कोयले के ढेर की-सी कान्तिवाला कुम्भकर्ण लक्ष्मण के सुवर्णभूषित बाणों से आच्छादित हो मेघों से ढके हुए अंशुमाली सूर्य के समान शोभा पा रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १०५ ॥
ततः स राक्षसो भीमः सुमित्रानन्दवर्धनम्। सावज्ञमेव प्रोवाच वाक्यं मेघौघनिःस्वनः॥

tataḥ sa rākṣaso bhīmaḥ sumitrānandavardhanam।
sāvajñameva provāca vākyaṁ meghaughaniḥsvanaḥ॥

तब उस भयंकर राक्षस ने मेघ की गर्जना के समान गम्भीर स्वर से सुमित्रानन्दन लक्ष्मण का तिरस्कार करते हुए कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १०६ ॥
अन्तकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे। युध्यता मामभीतेन ख्यापिता वीरता त्वया॥

antakasyāpyakaṣṭena yudhi jetāramāhave।
yudhyatā māmabhītena khyāpitā vīratā tvayā॥

‘लक्ष्मण! मैं युद्ध में यमराज को भी बिना कष्ट उठाये ही जीत लेने की शक्ति रखता हूँ। तुमने मेरे साथ निर्भय होकर युद्ध करते हुए अपनी अद्भुत वीरता का परिचय दिया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १०७ ॥
प्रगृहीतायुधस्येह मृत्योरिव महामृधे। तिष्ठन्नप्यग्रतः पूज्यः किमु युद्धप्रदायकः॥

pragṛhītāyudhasyeha mṛtyoriva mahāmṛdhe।
tiṣṭhannapyagrataḥ pūjyaḥ kimu yuddhapradāyakaḥ॥

‘जब मैं महासमर में मृत्यु के समान हथियार लेकर युद्ध के लिये उद्यत होऊँ, उस समय जो मेरे सामने खड़ा रह जाय, वह भी प्रशंसा का पात्र है। फिर जो मुझे युद्ध प्रदान कर रहा हो, उसके लिये तो कहना ही क्या है?

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १०८ ॥
ऐरावतं समारूढो वृतः सर्वामरैः प्रभुः। नैव शक्रोऽपि समरे स्थितपूर्वः कदाचन॥

airāvataṁ samārūḍho vṛtaḥ sarvāmaraiḥ prabhuḥ।
naiva śakro'pi samare sthitapūrvaḥ kadācana॥

‘ऐरावत पर आरूढ़ हो सम्पूर्ण देवताओं से घिरे हुए शक्तिशाली इन्द्र भी पहले मेरे सामने युद्ध में नहीं ठहर सके हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १०९ ॥
अद्य त्वयाहं सौमित्रे बालेनापि पराक्रमैः। तोषितो गन्तुमिच्छामि त्वामनुज्ञाप्य राघवम्॥

adya tvayāhaṁ saumitre bālenāpi parākramaiḥ।
toṣito gantumicchāmi tvāmanujñāpya rāghavam॥

‘सुमित्रानन्दन! तुमने बालक होकर भी आज अपने पराक्रम से मुझे संतुष्ट कर दिया, अतः मैं तुम्हारी अनुमति लेकर युद्ध के लिये श्रीराम के पास जाना चाहता हूँ

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ११० ॥
यत् तु वीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहं रणे त्वया। राममेवैकमिच्छामि हन्तुं यस्मिन् हते हतम्॥

yat tu vīryabalotsāhaistoṣito'haṁ raṇe tvayā।
rāmamevaikamicchāmi hantuṁ yasmin hate hatam॥

‘तुमने अपने वीर्य, बल और उत्साह से रणभूमि में मुझे संतोष प्रदान किया है; इसलिये अब मैं केवल राम को ही मारना चाहता हूँ, जिनके मारे जाने पर सारी शत्रुसेना स्वतः मर जायगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १११ ॥
रामे मयात्र निहते येऽन्ये स्थास्यन्ति संयुगे। तानहं योधयिष्यामि स्वबलेन प्रमाथिना॥

rāme mayātra nihate ye'nye sthāsyanti saṁyuge।
tānahaṁ yodhayiṣyāmi svabalena pramāthinā॥

‘मेरे द्वारा राम के मारे जाने पर जो दूसरे लोग युद्धभूमि में खड़े रहेंगे, उन सबके साथ मैं अपने संहारकारी बल के द्वारा युद्ध करूँगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ११२ ॥
इत्युक्तवाक्यं तद् रक्षः प्रोवाच स्तुतिसंहितम्। मृधे घोरतरं वाक्यं सौमित्रिः प्रहसन्निव॥

ityuktavākyaṁ tad rakṣaḥ provāca stutisaṁhitam।
mṛdhe ghorataraṁ vākyaṁ saumitriḥ prahasanniva॥

वह राक्षस जब पूर्वोक्त बात कह चुका, तब सुमित्राकुमार लक्ष्मण रणभूमि में ठठाकर हँस पड़े और उससे प्रशंसा मिश्रित कठोर वाणी में बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ११३ ॥
यस्त्वं शक्रादिभिर्देवैरसह्यः प्राप्य पौरुषम्। तत् सत्यं नान्यथा वीर दृष्टस्तेऽद्य पराक्रमः॥ एष दाशरथी रामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः।

yastvaṁ śakrādibhirdevairasahyaḥ prāpya pauruṣam।
tat satyaṁ nānyathā vīra dṛṣṭaste'dya parākramaḥ॥
eṣa dāśarathī rāmastiṣṭhatyadririvācalaḥ।

‘वीर कुम्भकर्ण! तुम महान् पौरुष पाकर जो इन्द्र आदि देवताओं के लिये भी असह्य हो उठे हो, वह तुम्हारा कथन बिलकुल ठीक है, झूठ नहीं है। मैंने स्वयं अपनी आँखों से आज तुम्हारा पराक्रम देख लिया। ये रहे दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम, जो पर्वत के समान अविचल भाव से खड़े हैं’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ११४ ॥
इति श्रुत्वा ह्यनादृत्य लक्ष्मणं स निशाचरः॥

iti śrutvā hyanādṛtya lakṣmaṇaṁ sa niśācaraḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६७ · ११५ ॥
अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः। राममेवाभिदुद्राव कम्पयन्निव मेदिनीम्॥

atikramya ca saumitriṁ kumbhakarṇo mahābalaḥ।
rāmamevābhidudrāva kampayanniva medinīm॥

॥ ११४–११५ ॥

लक्ष्मण की यह बात सुनकर उसका आदर न करते हुए महाबली निशाचर कुम्भकर्ण ने सुमित्राकुमार को लाँघकर श्रीराम पर ही धावा किया। उस समय वह अपने पैरों की धमक से पृथ्वी को कम्पित-सी किये देता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ११६ ॥
अथ दाशरथी रामो रौद्रमस्त्रं प्रयोजयन्। कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशितान् शरान्॥

atha dāśarathī rāmo raudramastraṁ prayojayan।
kumbhakarṇasya hṛdaye sasarja niśitān śarān॥

उसे आते देख दशरथनन्दन श्रीराम ने रौद्रास्त्र का प्रयोग करके कुम्भकर्ण के हृदय में अनेक तीखे बाण मारे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ११७ ॥
तस्य रामेण विद्धस्य सहसाभिप्रधावतः। अङ्गारमिश्राः क्रुद्धस्य मुखान्निश्चेरुरर्चिषः॥

tasya rāmeṇa viddhasya sahasābhipradhāvataḥ।
aṅgāramiśrāḥ kruddhasya mukhānniścerurarciṣaḥ॥

श्रीराम के बाणों से घायल हो वह सहसा उनपर टूट पड़ा। उस समय क्रोध से भरे हुए कुम्भकर्ण के मुख से अङ्गारमिश्रित आग की लपटें निकल रही थीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ११८ ॥
रामास्त्रविद्धो घोरं वै नर्दन् राक्षसपुङ्गवः। अभ्यधावत संक्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे॥

rāmāstraviddho ghoraṁ vai nardan rākṣasapuṅgavaḥ।
abhyadhāvata saṁkruddho harīn vidrāvayan raṇe॥

भगवान् श्रीराम के अस्त्र से पीड़ित हो राक्षसप्रवर कुम्भकर्ण घोर गर्जना करता और रणभूमि में वानरों को खदेड़ता हुआ क्रोधपूर्वक उनकी ओर दौड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · ११९ ॥
तस्योरसि निमग्नास्ते शरा बर्हिणवाससः। हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा गदा चोर्व्यां पपात ह॥

tasyorasi nimagnāste śarā barhiṇavāsasaḥ।
hastāccāsya paribhraṣṭā gadā corvyāṁ papāta ha॥

श्रीराम के बाणों में मोर के पंख लगे हुए थे। वे कुम्भकर्ण की छाती में धँस गये। अतः व्याकुलता के कारण उसके हाथ से गदा छूटकर पृथ्वी पर गिर पड़ी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १२० ॥
आयुधानि च सर्वाणि विप्रकीर्यन्त भूतले। स निरायुधमात्मानं यदा मेने महाबलः॥ मुष्टिभ्यां च कराभ्यां च चकार कदनं महत्।

āyudhāni ca sarvāṇi viprakīryanta bhūtale।
sa nirāyudhamātmānaṁ yadā mene mahābalaḥ॥
muṣṭibhyāṁ ca karābhyāṁ ca cakāra kadanaṁ mahat।

इतना ही नहीं, उसके अन्य सब आयुध भी भूमि पर बिखर गये। जब उसने समझ लिया कि अब मेरे पास कोई हथियार नहीं है, तब उस महाबली निशाचर ने दोनों मुक्कों और हाथों से ही वानरों का महान् संहार आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १२१ ॥
स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः। रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणं यथा॥

sa bāṇairatividdhāṅgaḥ kṣatajena samukṣitaḥ।
rudhiraṁ parisusrāva giriḥ prasravaṇaṁ yathā॥

बाणों से उसके सारे अङ्ग अत्यन्त घायल हो गये थे, इसलिये वह खून से नहा उठा और जैसे पर्वत झरने बहाता है, उसी तरह वह अपनी देह से रक्त की धारा बहाने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १२२ ॥
स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्च्छितः। वानरान् राक्षसानृक्षान् खादन् स परिधावति॥

sa tīvreṇa ca kopena rudhireṇa ca mūrcchitaḥ।
vānarān rākṣasānṛkṣān khādan sa paridhāvati॥

वह खून से लथपथ और दुःसह क्रोध से व्याकुल होकर वानरों, भालुओं तथा राक्षसों को भी खाता हुआ चारों ओर दौड़ने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १२३ ॥
अथ शृङ्गं समाविध्य भीमं भीमपराक्रमः। चिक्षेप राममुद्दिश्य बलवानन्तकोपमः॥

atha śṛṅgaṁ samāvidhya bhīmaṁ bhīmaparākramaḥ।
cikṣepa rāmamuddiśya balavānantakopamaḥ॥

इसी बीच में यमराज के समान प्रतीत होनेवाले उस बलवान् एवं भयानक पराक्रमी निशाचर ने एक भयंकर पर्वत का शिखर उठाया और उसे घुमाकर श्रीरामचन्द्रजी को लक्ष्य करके चला दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १२४ ॥
अप्राप्तमन्तरा रामः सप्तभिस्तमजिह्मगैः। चिच्छेद गिरिशृङ्गं तं पुनः संधाय कार्मुकम्॥

aprāptamantarā rāmaḥ saptabhistamajihmagaiḥ।
ciccheda giriśṛṅgaṁ taṁ punaḥ saṁdhāya kārmukam॥

परंतु श्रीराम ने पुनः धनुष का संधान करके सीधे जानेवाले सात बाण मारकर उस पर्वत-शिखर को बीच में ही टूक-टूक कर डाला, अपने पासतक नहीं आने दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १२५ ॥
ततस्तु रामो धर्मात्मा तस्य शृङ्गं महत् तदा। शरैः काञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेद भरताग्रजः॥

tatastu rāmo dharmātmā tasya śṛṅgaṁ mahat tadā।
śaraiḥ kāñcanacitrāṅgaiściccheda bharatāgrajaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६७ · १२६ ॥
तन्मेरुशिखराकारं द्योतमानमिव श्रिया। द्वे शते वानराणां च पतमानमपातयत्॥

tanmeruśikharākāraṁ dyotamānamiva śriyā।
dve śate vānarāṇāṁ ca patamānamapātayat॥

॥ १२५–१२६ ॥

भरत के बड़े भाई धर्मात्मा श्रीराम ने सुवर्णभूषित विचित्र बाणोंद्वारा जब उस महान् पर्वतशिखर को काट दिया, उस समय अपनी प्रभा से प्रकाशित-सा होते हुए उस मेरुपर्वत के शृङ्गसदृश शिखर ने भूमि पर गिरते-गिरते दो सौ वानरों को धराशायी कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १२७ ॥
तस्मिन् काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो राममब्रवीत्। कुम्भकर्णवधे युक्तो योगान् परिमृशन् बहून्॥

tasmin kāle sa dharmātmā lakṣmaṇo rāmamabravīt।
kumbhakarṇavadhe yukto yogān parimṛśan bahūn॥

उस समय धर्मात्मा लक्ष्मण ने, जो कुम्भकर्ण के वध के लिये नियुक्त थे, उसके वध की अनेक युक्तियों का विचार करते हुए श्रीराम से कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १२८ ॥
नैवायं वानरान् राजन् न विजानाति राक्षसान्। मत्तः शोणितगन्धेन स्वान् परांश्चैव खादति॥

naivāyaṁ vānarān rājan na vijānāti rākṣasān।
mattaḥ śoṇitagandhena svān parāṁścaiva khādati॥

‘राजन्! यह राक्षस शोणित की गन्ध से मतवाला हो गया है; अतः न वानरों को पहचानता है न राक्षसों को। अपने और पराये दोनों ही पक्षों के योद्धाओं को खा रहा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १२९ ॥
साध्वेनमधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः। यूथपाश्च यथा मुख्यास्तिष्ठन्त्वस्मिन् समन्ततः॥

sādhvenamadhirohantu sarvato vānararṣabhāḥ।
yūthapāśca yathā mukhyāstiṣṭhantvasmin samantataḥ॥

‘अतः श्रेष्ठ वानर-यूथपतियों में जो प्रधान लोग हैं, वे सब ओर से इसके ऊपर चढ़ जायँ और इसके शरीर पर ही बैठे रहें

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १३० ॥
अद्यायं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः। प्रचरन् राक्षसो भूमौ नान्यान् हन्यात् प्लवंगमान्॥

adyāyaṁ durmatiḥ kāle gurubhāraprapīḍitaḥ।
pracaran rākṣaso bhūmau nānyān hanyāt plavaṁgamān॥

‘ऐसा होने से यह दुर्बुद्धि निशाचर इस समय भारी भार से पीड़ित हो रणभूमि में विचरण करते समय दूसरे वानरों को नहीं मार सकेगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १३१ ॥
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः। ते समारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं महाबलाः॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ।
te samāruruhurhṛṣṭāḥ kumbhakarṇaṁ mahābalāḥ॥

बुद्धिमान् राजकुमार लक्ष्मण की यह बात सुनकर वे महाबली वानर-यूथपति बड़े हर्ष के साथ कुम्भकर्ण पर चढ़ गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १३२ ॥
कुम्भकर्णस्तु संक्रुद्धः समारूढः प्लवंगमैः। व्यधूनयत् तान् वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान्॥

kumbhakarṇastu saṁkruddhaḥ samārūḍhaḥ plavaṁgamaiḥ।
vyadhūnayat tān vegena duṣṭahastīva hastipān॥

वानरों के चढ़ जाने पर कुम्भकर्ण अत्यन्त कुपित हो उठा और जैसे बिगड़ैल हाथी महावतों को गिरा देता है, उसी प्रकार उसने वेगपूर्वक वानरों को अपनी देह हिलाकर गिरा दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १३३ ॥
तान् दृष्ट्वा निर्धुतान् रामो रुष्टोऽयमिति राक्षसम्। समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे॥

tān dṛṣṭvā nirdhutān rāmo ruṣṭo'yamiti rākṣasam।
samutpapāta vegena dhanuruttamamādade॥

उन सबको गिराया गया देख श्रीराम ने यह समझ लिया कि कुम्भकर्ण रुष्ट हो गया है। फिर वे बड़े वेग से उछलकर उस राक्षस की ओर दौड़े और एक उत्तम धनुष हाथ में ले लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १३४ ॥
क्रोधरक्तेक्षणो धीरो निर्दहन्निव चक्षुषा। राघवो राक्षसं वेगादभिदुद्राव वेगितः। यूथपान् हर्षयन् सर्वान् कुम्भकर्णबलार्दितान्॥

krodharaktekṣaṇo dhīro nirdahanniva cakṣuṣā।
rāghavo rākṣasaṁ vegādabhidudrāva vegitaḥ।
yūthapān harṣayan sarvān kumbhakarṇabalārditān॥

उस समय उनके नेत्र क्रोध से लाल हो रहे थे। वे धीर-वीर श्रीरघुनाथजी उसकी ओर इस प्रकार देखने लगे, मानो उसे अपनी दृष्टि से दग्ध कर डालेंगे। उन्होंने कुम्भकर्ण के बल से पीड़ित समस्त वानरयूथपतियों का हर्ष बढ़ाते हुए बड़े वेग से उस राक्षस पर धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १३५ ॥
स चापमादाय भुजंगकल्पं दृढज्यमुग्रं तपनीयचित्रम्। हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः॥

sa cāpamādāya bhujaṁgakalpaṁ
dṛḍhajyamugraṁ tapanīyacitram।
harīn samāśvāsya samutpapāta
rāmo nibaddhottamatūṇabāṇaḥ॥

सुदृढ़ प्रत्यञ्चा से संयुक्त, सर्प के समान भयंकर और सुवर्ण से जटित होने के कारण विचित्र शोभा से सम्पन्न उग्र धनुष को हाथ में लेकर श्रीराम ने उत्तम तरकस और बाण बाँध लिये और वानरों को आश्वासन देकर उन्होंने कुम्भकर्ण पर बड़े वेग से आक्रमण किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १३६ ॥
स वानरगणैस्तैस्तु वृतः परमदुर्जयैः। लक्ष्मणानुचरो वीरः सम्प्रतस्थे महाबलः॥

sa vānaragaṇaistaistu vṛtaḥ paramadurjayaiḥ।
lakṣmaṇānucaro vīraḥ sampratasthe mahābalaḥ॥

उस समय अत्यन्त दुर्जय वानरसमूहों ने उन्हें चारों ओर से घेर रखा था। लक्ष्मण उनके पीछे-पीछे चल रहे थे। इस प्रकार वे महाबली वीर श्रीराम आगे बढ़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १३७ ॥
स ददर्श महात्मानं किरीटिनमरिंदमम्। शोणिताप्लुतरक्ताक्षं कुम्भकर्णं महाबलः॥

sa dadarśa mahātmānaṁ kirīṭinamariṁdamam।
śoṇitāplutaraktākṣaṁ kumbhakarṇaṁ mahābalaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६७ · १३८ ॥
सर्वान् समभिधावन्तं यथा रुष्टं दिशागजम्। मार्गमाणं हरीन् क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम्॥

sarvān samabhidhāvantaṁ yathā ruṣṭaṁ diśāgajam।
mārgamāṇaṁ harīn kruddhaṁ rākṣasaiḥ parivāritam॥

॥ १३७–१३८ ॥

उन महान् बलशाली श्रीराम ने देखा, महाकाय शत्रुदमन कुम्भकर्ण मस्तक पर किरीट धारण किये सब ओर धावा कर रहा है। उसके सारे अङ्ग खून से लथपथ हो रहे हैं। वह रोष से भरे हुए दिग्गज की भाँति क्रोधपूर्वक वानरों को खोज रहा है और उन सब पर आक्रमण करता है। बहुत-से राक्षस उसे घेरे हुए हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १३९ ॥
विन्ध्यमन्दरसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्। स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद् वर्षमेघमिवोत्थितम्॥

vindhyamandarasaṁkāśaṁ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam।
sravantaṁ rudhiraṁ vaktrād varṣameghamivotthitam॥

वह विन्ध्य और मन्दराचल के समान जान पड़ता है। सोने के बाजूबंद उसकी भुजाओं को विभूषित किये हुए हैं तथा वह (वर्षाकाल में) उमड़े हुए जलवर्षी मेघ की भाँति मुँह से रक्त की वर्षा कर रहा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १४० ॥
जिह्वया परिलिह्यन्तं सृक्किणी शोणितोक्षिते। मृद्नन्तं वानरानीकं कालान्तकयमोपमम्॥

jihvayā parilihyantaṁ sṛkkiṇī śoṇitokṣite।
mṛdnantaṁ vānarānīkaṁ kālāntakayamopamam॥

जिह्वा के द्वारा रक्त से भीगे हुए जबड़े चाट रहा है और प्रलयकाल के संहारकारी यमराज की भाँति वानरों की सेना को रौंद रहा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १४१ ॥
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसम्। विस्फारयामास तदा कार्मुकं पुरुषर्षभः॥

taṁ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṁ pradīptānalavarcasam।
visphārayāmāsa tadā kārmukaṁ puruṣarṣabhaḥ॥

इस प्रकार प्रज्वलित अग्नि के समान तेजस्वी राक्षसशिरोमणि कुम्भकर्ण को देखकर पुरुषप्रवर श्रीराम ने तत्काल अपना धनुष खींचा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १४२ ॥
स तस्य चापनिर्घोषात् कुपितो राक्षसर्षभः। अमृष्यमाणस्तं घोषमभिदुद्राव राघवम्॥

sa tasya cāpanirghoṣāt kupito rākṣasarṣabhaḥ।
amṛṣyamāṇastaṁ ghoṣamabhidudrāva rāghavam॥

उनके धनुष की टंकार सुनकर राक्षसश्रेष्ठ कुम्भकर्ण कुपित हो उठा और उस टंकारध्वनि को सहन न करके श्रीरघुनाथजी की ओर दौड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १४३ ॥
ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं भुजंगराजोत्तमभोगबाहुः। तमापतन्तं धरणीधराभ- मुवाच रामो युधि कुम्भकर्णम्॥

tatastu vātoddhatameghakalpaṁ
bhujaṁgarājottamabhogabāhuḥ।
tamāpatantaṁ dharaṇīdharābha-
muvāca rāmo yudhi kumbhakarṇam॥

तदनन्तर जिनकी भुजाएँ नागराज वासुकि के समान विशाल और मोटी थीं, उन भगवान् श्रीराम ने पवन की प्रेरणा से उमड़े हुए मेघ के समान काले और पर्वत के समान ऊँचे शरीरवाले कुम्भकर्ण को आक्रमण करते देख रणभूमि में उससे कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १४४ ॥
आगच्छ रक्षोऽधिप मा विषाद- मवस्थितोऽहं प्रगृहीतचापः। अवेहि मां राक्षसवंशनाशनं यस्त्वं मुहूर्ताद् भविता विचेताः॥

āgaccha rakṣo'dhipa mā viṣāda-
mavasthito'haṁ pragṛhītacāpaḥ।
avehi māṁ rākṣasavaṁśanāśanaṁ
yastvaṁ muhūrtād bhavitā vicetāḥ॥

‘राक्षसराज! आओ, विषाद न करो। मैं धनुष लेकर खड़ा हूँ। मुझे राक्षसवंश का विनाश करनेवाला समझो। अब तुम भी दो ही घड़ी में अपनी चेतना खो बैठोगे (मर जाओगे)’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १४५ ॥
रामोऽयमिति विज्ञाय जहास विकृतस्वनम्। अभ्यधावत संक्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे॥

rāmo'yamiti vijñāya jahāsa vikṛtasvanam।
abhyadhāvata saṁkruddho harīn vidrāvayan raṇe॥

‘यही राम हैं’—यह जानकर वह राक्षस विकृत स्वर में अट्टहास करने लगा और अत्यन्त कुपित हो रणक्षेत्र में वानरों को भगाता हुआ उनकी ओर दौड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १४६ ॥
दारयन्निव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम्। प्रहस्य विकृतं भीमं स मेघस्तनितोपमम्॥

dārayanniva sarveṣāṁ hṛdayāni vanaukasām।
prahasya vikṛtaṁ bhīmaṁ sa meghastanitopamam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६७ · १४७ ॥
कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत्। नाहं विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च। न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णः समागतः॥

kumbhakarṇo mahātejā rāghavaṁ vākyamabravīt।
nāhaṁ virādho vijñeyo na kabandhaḥ kharo na ca।
na vālī na ca mārīcaḥ kumbhakarṇaḥ samāgataḥ॥

॥ १४६–१४७ ॥

महातेजस्वी कुम्भकर्ण समस्त वानरों के हृदय को विदीर्ण-सा करता हुआ विकृत स्वर में जोर-जोर से हँसकर मेघ-गर्जना के समान गम्भीर एवं भयंकर वाणी में श्रीरघुनाथजी से बोला—‘राम! मुझे विराध, कबन्ध और खर नहीं समझना चाहिये। मैं मारीच और वाली भी नहीं हूँ। यह कुम्भकर्ण तुमसे लड़ने आया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १४८ ॥
पश्य मे मुद्गरं भीमं सर्वं कालायसं महत्। अनेन निर्जिता देवा दानवाश्च पुरा मया॥

paśya me mudgaraṁ bhīmaṁ sarvaṁ kālāyasaṁ mahat।
anena nirjitā devā dānavāśca purā mayā॥

‘मेरे इस भयंकर एवं विशाल मुद्गर की ओर देखो। यह सब-का-सब काले लोहे का बना हुआ है। मैंने पूर्वकाल में इसीके द्वारा समस्त देवताओं और दानवों को परास्त किया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १४९ ॥
विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वमर्हसि। स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात्॥

vikarṇanāsa iti māṁ nāvajñātuṁ tvamarhasi।
svalpāpi hi na me pīḍā karṇanāsāvināśanāt॥

‘मेरे नाक-कान नीचे से कट गये हैं, ऐसा समझकर तुम्हें मेरी अवहेलना नहीं करनी चाहिये। इन दोनों अङ्गों के नष्ट होने से मुझे थोड़ी-सी भी पीड़ा नहीं होती है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १५० ॥
दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यं गात्रेषु मेऽनघ। ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम्॥

darśayekṣvākuśārdūla vīryaṁ gātreṣu me'nagha।
tatastvāṁ bhakṣayiṣyāmi dṛṣṭapauruṣavikramam॥

‘निष्पाप रघुनन्दन! तुम इक्ष्वाकुवंश के वीर पुरुष हो, अतः मेरे अङ्गों पर अपना पराक्रम दिखाओ। तुम्हारे पौरुष एवं बल-विक्रम को देख लेने के बाद ही मैं तुम्हें खाऊँगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १५१ ॥
स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य रामः सुपुङ्खान् विससर्ज बाणान्। तैराहतो वज्रसमप्रवेगै- र्न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः॥

sa kumbhakarṇasya vaco niśamya
rāmaḥ supuṅkhān visasarja bāṇān।
tairāhato vajrasamapravegai-
rna cukṣubhe na vyathate surāriḥ॥

कुम्भकर्ण की यह बात सुनकर श्रीराम ने उसके ऊपर सुन्दर पंखवाले बहुत-से बाण मारे। वज्र के समान वेगवाले उन बाणों की गहरी चोट खाने पर भी वह देवद्रोही राक्षस न तो क्षुब्ध हुआ और न व्यथित ही

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १५२ ॥
यैः सायकैः सालवरा निकृत्ता वाली हतो वानरपुङ्गवश्च। ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं वज्रोपमा न व्यथयाम्प्रचक्रुः॥

yaiḥ sāyakaiḥ sālavarā nikṛttā
vālī hato vānarapuṅgavaśca।
te kumbhakarṇasya tadā śarīraṁ
vajropamā na vyathayāmpracakruḥ॥

जिन बाणों से श्रेष्ठ सालवृक्ष काटे गये और वानरराज वाली का वध हुआ, वे ही वज्रोपम बाण उस समय कुम्भकर्ण के शरीर को व्यथा न पहुँचा सके

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १५३ ॥
स वारिधारा इव सायकांस्तान् पिबन् शरीरेण महेन्द्रशत्रुः। जघान रामस्य शरप्रवेगं व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगम्॥

sa vāridhārā iva sāyakāṁstān
piban śarīreṇa mahendraśatruḥ।
jaghāna rāmasya śarapravegaṁ
vyāvidhya taṁ mudgaramugravegam॥

देवराज इन्द्र का शत्रु कुम्भकर्ण जल की धारा के समान श्रीराम की बाणवर्षा को अपने शरीर से पीने लगा और भयंकर वेगशाली मुद्गर को चारों ओर से घुमा-घुमाकर उनके बाणों के महान् वेग को नष्ट करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १५४ ॥
ततस्तु रक्षः क्षतजानुलिप्तं वित्रासनं देवमहाचमूनाम्। व्याविध्य तं मुद्गरमुग्रवेगं विद्रावयामास चमूं हरीणाम्॥

tatastu rakṣaḥ kṣatajānuliptaṁ
vitrāsanaṁ devamahācamūnām।
vyāvidhya taṁ mudgaramugravegaṁ
vidrāvayāmāsa camūṁ harīṇām॥

तदनन्तर वह राक्षस देवताओं की विशाल सेना को भयभीत करनेवाले और खून से लिपटे हुए उस उग्र वेगशाली मुद्गर को घुमा-घुमाकर वानरों की वाहिनी को खदेड़ने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १५५ ॥
वायव्यमादाय ततोऽपरास्त्रं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय। समुद्गरं तेन जहार बाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद॥

vāyavyamādāya tato'parāstraṁ
rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya।
samudgaraṁ tena jahāra bāhuṁ
sa kṛttabāhustumulaṁ nanāda॥

यह देख भगवान् श्रीराम ने वायव्य नामक दूसरे अस्त्र का संधान करके उसे कुम्भकर्ण पर चलाया और उसके द्वारा उस निशाचर की मुद्गरसहित दाहिनी बाँह काट डाली। बाँह कट जाने पर वह राक्षस भयानक आवाज में चीत्कार करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १५६ ॥
स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः समुद्गरो राघवबाणकृत्तः। पपात तस्मिन् हरिराजसैन्ये जघान तां वानरवाहिनीं च॥

sa tasya bāhurgiriśṛṅgakalpaḥ
samudgaro rāghavabāṇakṛttaḥ।
papāta tasmin harirājasainye
jaghāna tāṁ vānaravāhinīṁ ca॥

श्रीरघुनाथजी के बाण से कटी हुई वह बाँह, जो पर्वतशिखर के समान जान पड़ती थी, मुद्गर के साथ ही वानरों की सेना में गिरी। उसके नीचे दबकर कितने ही वानर-सैनिक अपने प्राणों से हाथ धो बैठे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १५७ ॥
ते वानरा भग्नहतावशेषाः पर्यन्तमाश्रित्य तदा विषण्णाः। प्रपीडिताङ्गा ददृशुः सुघोरं नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम्॥

te vānarā bhagnahatāvaśeṣāḥ
paryantamāśritya tadā viṣaṇṇāḥ।
prapīḍitāṅgā dadṛśuḥ sughoraṁ
narendrarakṣo'dhipasaṁnipātam॥

जो अङ्ग-भङ्ग होने या मरने से बचे, वे खिन्नचित्त हो किनारे जाकर खड़े हो गये। उनके शरीर में बड़ी पीड़ा हो रही थी और वे चुपचाप महाराज श्रीराम और राक्षस कुम्भकर्ण के घोर संग्राम को देखने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १५८ ॥
स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहु- र्महासिकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः। उत्पाटयामास करेण वृक्षं ततोऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम्॥

sa kumbhakarṇo'stranikṛttabāhu-
rmahāsikṛttāgra ivācalendraḥ।
utpāṭayāmāsa kareṇa vṛkṣaṁ
tato'bhidudrāva raṇe narendram॥

वायव्यास्त्र से एक बाँह कट जाने पर कुम्भकर्ण शिखरहीन पर्वत के समान प्रतीत होने लगा। उसने एक ही हाथ से एक ताड़ का वृक्ष उखाड़ लिया और उसे लेकर रणभूमि में महाराज श्रीराम पर धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १५९ ॥
तं तस्य बाहुं सहतालवृक्षं समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम्। ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जघान रामो बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन॥

taṁ tasya bāhuṁ sahatālavṛkṣaṁ
samudyataṁ pannagabhogakalpam।
aindrāstrayuktena jaghāna rāmo
bāṇena jāmbūnadacitritena॥

तब श्रीराम ने एक सुवर्णभूषित बाण निकालकर उसे ऐन्द्रास्त्र से अभिमन्त्रित किया और उसके द्वारा सर्प के समान उठी हुई राक्षस की दूसरी बाँह को भी वृक्षसहित काट गिराया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १६० ॥
स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः पपात भूमौ गिरिसंनिकाशः। विचेष्टमानो निजघान वृक्षान् शैलान् शिलावानरराक्षसांश्च॥

sa kumbhakarṇasya bhujo nikṛttaḥ
papāta bhūmau girisaṁnikāśaḥ।
viceṣṭamāno nijaghāna vṛkṣān
śailān śilāvānararākṣasāṁśca॥

कुम्भकर्ण की वह कटी हुई बाँह पर्वत-शिखर के समान पृथ्वी पर गिरी और छटपटाने लगी। उसने कितने ही वृक्षों, शैलशिखरों, शिलाओं, वानरों और राक्षसों को भी कुचल डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १६१ ॥
तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः समापतन्तं सहसा नदन्तम्। द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य॥

taṁ chinnabāhuṁ samavekṣya rāmaḥ
samāpatantaṁ sahasā nadantam।
dvāvardhacandrau niśitau pragṛhya
ciccheda pādau yudhi rākṣasasya॥

उन दोनों भुजाओं के कट जाने पर वह राक्षस सहसा आर्तनाद करता हुआ श्रीराम पर टूट पड़ा। उसे आक्रमण करते देख श्रीराम ने दो तीखे अर्धचन्द्राकार बाण लेकर उनके द्वारा युद्धस्थल में उस राक्षस के दोनों पैर भी उड़ा दिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १६२ ॥
तौ तस्य पादौ प्रदिशो दिशश्च गिरेर्गुहाश्चैव महार्णवं च। लङ्कां च सेनां कपिराक्षसानां विनादयन्तौ विनिपेततुश्च॥

tau tasya pādau pradiśo diśaśca
girerguhāścaiva mahārṇavaṁ ca।
laṅkāṁ ca senāṁ kapirākṣasānāṁ
vinādayantau vinipetatuśca॥

उसके दोनों पैर दिशा-विदिशा, पर्वत की कन्दरा, महासागर, लङ्कापुरी तथा वानरों और राक्षसों की सेनाओं को भी प्रतिध्वनित करते हुए पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १६३ ॥
निकृत्तबाहुर्विनिकृत्तपादो विदार्य वक्त्रं वडवामुखाभम्। दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन् राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे॥

nikṛttabāhurvinikṛttapādo
vidārya vaktraṁ vaḍavāmukhābham।
dudrāva rāmaṁ sahasābhigarjan
rāhuryathā candramivāntarikṣe॥

दोनों बाँहों और पैरों के कट जाने पर उसने वडवानल के समान अपने विकराल मुख को फैलाया और जैसे राहु आकाश में चन्द्रमा को ग्रस लेता है, उसी प्रकार वह श्रीराम को ग्रसने के लिये भयानक गर्जना करता हुआ सहसा उनके ऊपर टूट पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १६४ ॥
अपूरयत् तस्य मुखं शिताग्रै रामः शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः। सम्पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं चुकूज कृच्छ्रेण मुमूर्च्छ चापि॥

apūrayat tasya mukhaṁ śitāgrai
rāmaḥ śarairhemapinaddhapuṅkhaiḥ।
sampūrṇavaktro na śaśāka vaktuṁ
cukūja kṛcchreṇa mumūrccha cāpi॥

तब श्रीरामचन्द्रजी ने सुवर्णजटित पंखवाले अपने तीखे बाणों से उसका मुँह भर दिया। मुँह भर जाने पर वह बोलने में भी असमर्थ हो गया और बड़ी कठिनाई से आर्तनाद करके मूर्च्छित हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १६५ ॥
अथाददे सूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम्। अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खं रामः शरं मारुततुल्यवेगम्॥

athādade sūryamarīcikalpaṁ
sa brahmadaṇḍāntakakālakalpam।
ariṣṭamaindraṁ niśitaṁ supuṅkhaṁ
rāmaḥ śaraṁ mārutatulyavegam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६७ · १६६ ॥
तं वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम्। महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं रामः प्रचिक्षेप निशाचराय॥

taṁ vajrajāmbūnadacārupuṅkhaṁ
pradīptasūryajvalanaprakāśam।
mahendravajrāśanitulyavegaṁ
rāmaḥ pracikṣepa niśācarāya॥

॥ १६५–१६६ ॥

इसके बाद भगवान् श्रीराम ने ब्रह्मदण्ड तथा विनाशकारी काल के समान भयंकर एवं तीखा बाण, जो सूर्य की किरणों के समान उद्दीप्त, इन्द्रास्त्र से अभिमन्त्रित, शत्रुनाशक, तेजस्वी सूर्य और प्रज्वलित अग्नि के समान देदीप्यमान, हीरे और सुवर्ण से विभूषित सुन्दर पंख से युक्त, वायु तथा इन्द्र के वज्र और अशनि के समान वेगशाली था, हाथ में लिया और उस निशाचर को लक्ष्य करके छोड़ दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १६७ ॥
स सायको राघवबाहुचोदितो दिशःस्वभासा दश सम्प्रकाशयन्। विधूमवैश्वानरभीमदर्शनो जगाम शक्राशनिभीमविक्रमः॥

sa sāyako rāghavabāhucodito
diśaḥsvabhāsā daśa samprakāśayan।
vidhūmavaiśvānarabhīmadarśano
jagāma śakrāśanibhīmavikramaḥ॥

श्रीरघुनाथजी की भुजाओं से प्रेरित होकर वह बाण अपनी प्रभा से दसों दिशाओं को प्रकाशित करता हुआ इन्द्र के वज्र की भाँति भयंकर वेग से चला। वह धूमरहित अग्नि के समान भयानक दिखायी देता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १६८ ॥
स तन्महापर्वतकूटसंनिभं सुवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम्। चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा यथैव वृत्रस्य पुरा पुरंदरः॥

sa tanmahāparvatakūṭasaṁnibhaṁ
suvṛttadaṁṣṭraṁ calacārukuṇḍalam।
cakarta rakṣo'dhipateḥ śirastadā
yathaiva vṛtrasya purā puraṁdaraḥ॥

जैसे पूर्वकाल में देवराज इन्द्र ने वृत्रासुर का मस्तक काट डाला था, उसी प्रकार उस बाण ने राक्षसराज कुम्भकर्ण के महान् पर्वतशिखर के समान ऊँचे, सुन्दर गोलाकार दाढ़ों से युक्त तथा हिलते हुए मनोहर कुण्डलों से अलंकृत मस्तक को धड़ से अलग कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १६९ ॥
कुम्भकर्णशिरो भाति कुण्डलालंकृतं महत्। आदित्येऽभ्युदिते रात्रौ मध्यस्थ इव चन्द्रमाः॥

kumbhakarṇaśiro bhāti kuṇḍalālaṁkṛtaṁ mahat।
āditye'bhyudite rātrau madhyastha iva candramāḥ॥

कुम्भकर्ण का वह कुण्डलों से अलंकृत विशाल मस्तक प्रातःकाल सूर्योदय होने पर आकाश के मध्य में विराजमान चन्द्रमा की भाँति निस्तेज प्रतीत होता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १७० ॥
तद् रामबाणाभिहतं पपात रक्षःशिरः पर्वतसंनिकाशम्। बभञ्ज चर्यागृहगोपुराणि प्राकारमुच्चं तमपातयच्च॥

tad rāmabāṇābhihataṁ papāta
rakṣaḥśiraḥ parvatasaṁnikāśam।
babhañja caryāgṛhagopurāṇi
prākāramuccaṁ tamapātayacca॥

श्रीराम के बाणों से कटा हुआ राक्षस का वह पर्वताकार मस्तक लङ्का में जा गिरा। उसने अपने धक्के से सड़क के आस-पास के कितने ही मकानों, दरवाजों और ऊँचे परकोटे को भी धराशायी कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १७१ ॥
तच्चातिकायं हिमवत् प्रकाशं रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात। ग्राहान् परान् मीनवरान् भुजंगमान् ममर्द भूमिं च तथा विवेश॥

taccātikāyaṁ himavat prakāśaṁ
rakṣastadā toyanidhau papāta।
grāhān parān mīnavarān bhujaṁgamān
mamarda bhūmiṁ ca tathā viveśa॥

इसी प्रकार उस राक्षस का विशाल धड़ भी, जो हिमालय के समान जान पड़ता था, तत्काल समुद्र के जल में गिर पड़ा और बड़े-बड़े ग्राहों, मत्स्यों तथा साँपों को पीसता हुआ पृथ्वी के भीतर समा गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १७२ ॥
तस्मिन् हते ब्राह्मणदेवशत्रौ महाबले संयति कुम्भकर्णे। चचाल भूर्भूमिधराश्च सर्वे हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः॥

tasmin hate brāhmaṇadevaśatrau
mahābale saṁyati kumbhakarṇe।
cacāla bhūrbhūmidharāśca sarve
harṣācca devāstumulaṁ praṇeduḥ॥

ब्राह्मणों और देवताओं के शत्रु महाबली कुम्भकर्ण के युद्ध में मारे जाने पर पृथ्वी डोलने लगी, पर्वत हिलने लगे और सम्पूर्ण देवता हर्ष से भरकर तुमुल नाद करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १७३ ॥
ततस्तु देवर्षिमहर्षिपन्नगाः सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः। सयक्षगन्धर्वगणा नभोगताः प्रहर्षिता रामपराक्रमेण॥

tatastu devarṣimaharṣipannagāḥ
surāśca bhūtāni suparṇaguhyakāḥ।
sayakṣagandharvagaṇā nabhogatāḥ
praharṣitā rāmaparākrameṇa॥

उस समय आकाश में खड़े हुए देवर्षि, महर्षि, सर्प, देवता, भूतगण, गरुड़, गुह्यक, यक्ष और गन्धर्वगण श्रीराम का पराक्रम देखकर बहुत प्रसन्न हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १७४ ॥
ततस्तु ते तस्य वधेन भूरिणा मनस्विनो नैर्ऋतराजबान्धवाः। विनेदुरुच्चैर्व्यथिता रघूत्तमं हरिं समीक्ष्यैव यथा मतंगजाः॥

tatastu te tasya vadhena bhūriṇā
manasvino nairṛtarājabāndhavāḥ।
vineduruccairvyathitā raghūttamaṁ
hariṁ samīkṣyaiva yathā mataṁgajāḥ॥

कुम्भकर्ण के महान् वध से राक्षसराज रावण के मनस्वी बन्धुओं को बड़ा दुःख हुआ। वे रघुकुलतिलक श्रीराम की ओर देखकर उसी तरह उच्च स्वर से रोने-कल्पने लगे, जैसे सिंह पर दृष्टि पड़ते ही मतवाले हाथी चीत्कार कर उठते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १७५ ॥
स देवलोकस्य तमो निहत्य सूर्यो यथा राहुमुखाद् विमुक्तः। तथा व्यभासीद्धरिसैन्यमध्ये निहत्य रामो युधि कुम्भकर्णम्॥

sa devalokasya tamo nihatya
sūryo yathā rāhumukhād vimuktaḥ।
tathā vyabhāsīddharisainyamadhye
nihatya rāmo yudhi kumbhakarṇam॥

देवसमूह को दुःख देनेवाले कुम्भकर्ण का युद्ध में वध करके वानर-सेना के बीच में खड़े हुए भगवान् श्रीराम अन्धकार का नाश करके राहु के मुख से छूटे हुए सूर्यदेव के समान प्रकाशित हो रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १७६ ॥
प्रहर्षमीयुर्बहवश्च वानराः प्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः। अपूजयन् राघवमिष्टभागिनं हते रिपौ भीमबले नृपात्मजम्॥

praharṣamīyurbahavaśca vānarāḥ
prabuddhapadmapratimairivānanaiḥ।
apūjayan rāghavamiṣṭabhāginaṁ
hate ripau bhīmabale nṛpātmajam॥

भयानक बलशाली शत्रु के मारे जाने से बहुसंख्यक वानरों को बड़ी प्रसन्नता हुई। उनके मुख विकसित कमल की भाँति हर्षोल्लास से खिल उठे तथा उन्होंने सफलमनोरथ हुए राजकुमार भगवान् श्रीराम की भूरि-भूरि प्रशंसा की

English translation coming soon.

॥ ६ · ६७ · १७७ ॥
स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्दनं महत्सु युद्धेषु कदाचनाजितम्। ननन्द हत्वा भरताग्रजो रणे महासुरं वृत्रमिवामराधिपः॥

sa kumbhakarṇaṁ surasainyamardanaṁ
mahatsu yuddheṣu kadācanājitam।
nananda hatvā bharatāgrajo raṇe
mahāsuraṁ vṛtramivāmarādhipaḥ॥

जो बड़े-बड़े युद्धों में कभी पराजित नहीं हुआ था तथा देवताओं की सेना को भी कुचल डालनेवाला था, उस महान् राक्षस कुम्भकर्ण को रणभूमि में मारकर रघुनाथजी को वैसी ही प्रसन्नता हुई जैसी वृत्रासुर का वध करके देवराज इन्द्र को हुई थी

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः॥ ६७ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सरसठवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ६७ ॥