वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ६५ · ५७ श्लोकाःSarga 65 · 57 ślokas

कुम्भकर्णकी रणयात्रा

॥ ६ · ६५ · १ ॥
स तथोक्तस्तु निर्भर्त्स्य कुम्भकर्णो महोदरम्। अब्रवीद् राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः॥

sa tathoktastu nirbhartsya kumbhakarṇo mahodaram।
abravīd rākṣasaśreṣṭhaṁ bhrātaraṁ rāvaṇaṁ tataḥ॥

महोदर के ऐसा कहने पर कुम्भकर्ण ने उसे डाँटा और अपने भाई राक्षसशिरोमणि रावण से कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · २ ॥
सोऽहं तव भयं घोरं वधात् तस्य दुरात्मनः। रामस्याद्य प्रमार्जामि निर्वैरो हि सुखी भव॥

so'haṁ tava bhayaṁ ghoraṁ vadhāt tasya durātmanaḥ।
rāmasyādya pramārjāmi nirvairo hi sukhī bhava॥

‘राजन्! आज मैं उस दुरात्मा राम का वध करके तुम्हारे घोर भय को दूर कर दूँगा। तुम वैरभाव से मुक्त होकर सुखी हो जाओ

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ३ ॥
गर्जन्ति न वृथा शूरा निर्जला इव तोयदाः। पश्य सम्पद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा॥

garjanti na vṛthā śūrā nirjalā iva toyadāḥ।
paśya sampadyamānaṁ tu garjitaṁ yudhi karmaṇā॥

‘शूरवीर जलहीन बादल के समान व्यर्थ गर्जना नहीं किया करते। तुम देखना, अब युद्धस्थल में मैं अपने पराक्रम के द्वारा ही गर्जना करूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ४ ॥
न मर्षयन्ति चात्मानं सम्भावयितुमात्मना। अदर्शयित्वा शूरास्तु कर्म कुर्वन्ति दुष्करम्॥

na marṣayanti cātmānaṁ sambhāvayitumātmanā।
adarśayitvā śūrāstu karma kurvanti duṣkaram॥

‘शूरवीरों को अपने ही मुँह से अपनी तारीफ करना सहन नहीं होता। वे वाणी के द्वारा प्रदर्शन न करके चुपचाप दुष्कर पराक्रम प्रकट करते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ५ ॥
विक्लवानां ह्यबुद्धीनां राज्ञां पण्डितमानिनाम्। रोचते त्वद्वचो नित्यं कथ्यमानं महोदर॥

viklavānāṁ hyabuddhīnāṁ rājñāṁ paṇḍitamāninām।
rocate tvadvaco nityaṁ kathyamānaṁ mahodara॥

‘महोदर! जो भीरु, मूर्ख और झूठे ही अपने को पण्डित माननेवाले होंगे, उन्हीं राजाओं को तुम्हारे द्वारा कही जानेवाली ये चिकनी-चुपड़ी बातें सदा अच्छी लगेंगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ६ ॥
युद्धे कापुरुषैर्नित्यं भवद्भिः प्रियवादिभिः। राजानमनुगच्छद्भिः सर्वं कृत्यं विनाशितम्॥

yuddhe kāpuruṣairnityaṁ bhavadbhiḥ priyavādibhiḥ।
rājānamanugacchadbhiḥ sarvaṁ kṛtyaṁ vināśitam॥

‘युद्ध में कायरता दिखानेवाले तुम-जैसे चापलूसों ने ही सदा राजा की हाँ-में-हाँ मिलाकर सारा काम चौपट किया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ७ ॥
राजशेषा कृता लङ्का क्षीणः कोशो बलं हतम्। राजानमिममासाद्य सुहृच्चिह्नममित्रकम्॥

rājaśeṣā kṛtā laṅkā kṣīṇaḥ kośo balaṁ hatam।
rājānamimamāsādya suhṛccihnamamitrakam॥

‘अब तो लङ्का में केवल राजा शेष रह गये हैं। खजाना खाली हो गया और सेना मार डाली गयी। इस राजा को पाकर तुमलोगों ने मित्र के रूप में शत्रु का काम किया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ८ ॥
एष निर्याम्यहं युद्धमुद्यतः शत्रुनिर्जये। दुर्नयं भवतामद्य समीकर्तुं महाहवे॥

eṣa niryāmyahaṁ yuddhamudyataḥ śatrunirjaye।
durnayaṁ bhavatāmadya samīkartuṁ mahāhave॥

‘यह देखो, अब मैं शत्रु को जीतने के लिये उद्यत होकर समरभूमि में जा रहा हूँ। तुमलोगों ने अपनी खोटी नीति के कारण जो विषम परिस्थिति उत्पन्न कर दी है, उसका आज महासमर में समीकरण करना है—इस विषम संकट को सर्वदा के लिये टाल देना है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ९ ॥
एवमुक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः। प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन् राक्षसाधिपः॥

evamuktavato vākyaṁ kumbhakarṇasya dhīmataḥ।
pratyuvāca tato vākyaṁ prahasan rākṣasādhipaḥ॥

बुद्धिमान् कुम्भकर्ण ने जब ऐसी वीरोचित बात कही, तब राक्षसराज रावण ने हँसते हुए उत्तर दिया—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · १० ॥
महोदरोऽयं रामात् तु परित्रस्तो न संशयः। न हि रोचयते तात युद्धं युद्धविशारद॥

mahodaro'yaṁ rāmāt tu paritrasto na saṁśayaḥ।
na hi rocayate tāta yuddhaṁ yuddhaviśārada॥

‘युद्धविशारद तात! यह महोदर श्रीराम से बहुत डर गया है, इसमें संशय नहीं है। इसीलिये यह युद्ध को पसंद नहीं करता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ११ ॥
कश्चिन्मे त्वत्समो नास्ति सौहृदेन बलेन च। गच्छ शत्रुवधाय त्वं कुम्भकर्ण जयाय च॥

kaścinme tvatsamo nāsti sauhṛdena balena ca।
gaccha śatruvadhāya tvaṁ kumbhakarṇa jayāya ca॥

‘कुम्भकर्ण! मेरे आत्मीयजनों में सौहार्द और बल की दृष्टि से कोई भी तुम्हारी समानता करनेवाला नहीं है। तुम शत्रुओं का वध करने और विजय पाने के लिये युद्धभूमि में जाओ

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · १२ ॥
शयानः शत्रुनाशार्थं भवान् सम्बोधितो मया। अयं हि कालः सुमहान् राक्षसनामरिंदम॥

śayānaḥ śatrunāśārthaṁ bhavān sambodhito mayā।
ayaṁ hi kālaḥ sumahān rākṣasanāmariṁdama॥

‘शत्रुदमन वीर! तुम सो रहे थे। तुम्हारे द्वारा शत्रुओं का नाश कराने के लिये ही मैंने तुम्हें जगाया है। राक्षसों की युद्धयात्रा के लिये यह सबसे उत्तम समय है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · १३ ॥
संगच्छ शूलमादाय पाशहस्त इवान्तकः। वानरान् राजपुत्रौ च भक्षयादित्यतेजसौ॥

saṁgaccha śūlamādāya pāśahasta ivāntakaḥ।
vānarān rājaputrau ca bhakṣayādityatejasau॥

‘तुम पाशधारी यमराज की भाँति शूल लेकर जाओ और सूर्य के समान तेजस्वी उन दोनों राजकुमारों तथा वानरों को मारकर खा जाओ

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · १४ ॥
समालोक्य तु ते रूपं विद्रविष्यन्ति वानराः। रामलक्ष्मणयोश्चापि हृदये प्रस्फुटिष्यतः॥

samālokya tu te rūpaṁ vidraviṣyanti vānarāḥ।
rāmalakṣmaṇayoścāpi hṛdaye prasphuṭiṣyataḥ॥

‘वानर तुम्हारा रूप देखते ही भाग जायँगे तथा राम और लक्ष्मण के हृदय भी विदीर्ण हो जायँगे’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · १५ ॥
एवमुक्त्वा महातेजाः कुम्भकर्णं महाबलम्। पुनर्जातमिवात्मानं मेने राक्षसपुङ्गवः॥

evamuktvā mahātejāḥ kumbhakarṇaṁ mahābalam।
punarjātamivātmānaṁ mene rākṣasapuṅgavaḥ॥

महाबली कुम्भकर्ण से ऐसा कहकर महातेजस्वी राक्षसराज रावण ने अपना पुनः नया जन्म हुआ-सा माना

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · १६ ॥
कुम्भकर्णबलाभिज्ञो जानंस्तस्य पराक्रमम्। बभूव मुदितो राजा शशाङ्क इव निर्मलः॥

kumbhakarṇabalābhijño jānaṁstasya parākramam।
babhūva mudito rājā śaśāṅka iva nirmalaḥ॥

राजा रावण कुम्भकर्ण के बल को अच्छी तरह जानता था, उसके पराक्रम से भी पूर्ण परिचित था; इसलिये वह निर्मल चन्द्रमा के समान परम आह्लाद से भर गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · १७ ॥
इत्येवमुक्तः संहृष्टो निर्जगाम महाबलः। राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा योद्धुमुद्युक्तवांस्तदा॥

ityevamuktaḥ saṁhṛṣṭo nirjagāma mahābalaḥ।
rājñastu vacanaṁ śrutvā yoddhumudyuktavāṁstadā॥

रावण के ऐसा कहने पर महाबली कुम्भकर्ण बहुत प्रसन्न हुआ। वह राजा रावण की बात सुनकर उस समय युद्ध के लिये उद्यत हो गया और लङ्कापुरी से बाहर निकला

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · १८ ॥
आददे निशितं शूलं वेगाच्छत्रुनिबर्हणः। सर्वं कालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम्॥

ādade niśitaṁ śūlaṁ vegācchatrunibarhaṇaḥ।
sarvaṁ kālāyasaṁ dīptaṁ taptakāñcanabhūṣaṇam॥

शत्रुओं का संहार करनेवाले उस वीर ने बड़े वेग से तीखा शूल हाथ में लिया, जो सब-का-सब काले लोहे का बना हुआ, चमकीला और तपाये हुए सुवर्ण से विभूषित था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · १९ ॥
इन्द्राशनिसमप्रख्यं वज्रप्रतिमगौरवम्। देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम्॥

indrāśanisamaprakhyaṁ vajrapratimagauravam।
devadānavagandharvayakṣapannagasūdanam॥

उसकी कान्ति इन्द्र के अशनि के समान थी। वह वज्र के समान भारी था तथा देवताओं, दानवों, गन्धर्वों, यक्षों और नागों का संहार करनेवाला था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · २० ॥
रक्तमाल्यमहादामं स्वतश्चोद्गतपावकम्। आदाय विपुलं शूलं शत्रुशोणितरञ्जितम्॥

raktamālyamahādāmaṁ svataścodgatapāvakam।
ādāya vipulaṁ śūlaṁ śatruśoṇitarañjitam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६५ · २१ ॥
कुम्भकर्णो महातेजा रावणं वाक्यमब्रवीत्। गमिष्याम्यहमेकाकी तिष्ठत्विह बलं मम॥

kumbhakarṇo mahātejā rāvaṇaṁ vākyamabravīt।
gamiṣyāmyahamekākī tiṣṭhatviha balaṁ mama॥

॥ २०–२१ ॥

उसमें लाल फूलों की बहुत बड़ी माला लटक रही थी और उससे आग की चिनगारियाँ झड़ रही थीं। शत्रुओं के रक्त से रँगे हुए उस विशाल शूल को हाथ में लेकर महातेजस्वी कुम्भकर्ण रावण से बोला—‘मैं अकेला ही युद्ध के लिये जाऊँगा। अपनी यह सारी सेना यहीं रहे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · २२ ॥
अद्य तान् क्षुधितः क्रुद्धो भक्षयिष्यामि वानरान्। कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्॥

adya tān kṣudhitaḥ kruddho bhakṣayiṣyāmi vānarān।
kumbhakarṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt॥

‘आज मैं भूखा हूँ और मेरा क्रोध भी बढ़ा हुआ है। इसलिये समस्त वानरों को भक्षण कर जाऊँगा।’ कुम्भकर्ण की यह बात सुनकर रावण बोला—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · २३ ॥
सैन्यैः परिवृतो गच्छ शूलमुद्गरपाणिभिः। वानरा हि महात्मानः शूराः सुव्यवसायिनः॥

sainyaiḥ parivṛto gaccha śūlamudgarapāṇibhiḥ।
vānarā hi mahātmānaḥ śūrāḥ suvyavasāyinaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६५ · २४ ॥
एकाकिनं प्रमत्तं वा नयेयुर्दशनैः क्षयम्। तस्मात् परमदुर्धर्षः सैन्यैः परिवृतो व्रज। रक्षसामहितं सर्वं शत्रुपक्षं निषूदय॥

ekākinaṁ pramattaṁ vā nayeyurdaśanaiḥ kṣayam।
tasmāt paramadurdharṣaḥ sainyaiḥ parivṛto vraja।
rakṣasāmahitaṁ sarvaṁ śatrupakṣaṁ niṣūdaya॥

॥ २३–२४ ॥

‘कुम्भकर्ण! तुम हाथों में शूल और मुद्गर धारण करनेवाले सैनिकों से घिरे रहकर युद्ध के लिये यात्रा करो, क्योंकि महामनस्वी वानर बड़े वीर और अत्यन्त उद्योगी हैं। वे तुम्हें अकेला या असावधान देख दाँतों से काट-काटकर नष्ट कर डालेंगे; इसलिये सेना से घिरकर सब ओर से सुरक्षित हो यहाँ से जाओ। उस दशा में तुम्हें परास्त करना शत्रुओं के लिये बहुत कठिन होगा। तुम राक्षसों का अहित करनेवाले समस्त शत्रुदल का संहार करो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · २५ ॥
अथासनात् समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम्। आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः॥

athāsanāt samutpatya srajaṁ maṇikṛtāntarām।
ābabandha mahātejāḥ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ॥

यों कहकर महातेजस्वी रावण अपने आसन से उठा और एक सोने की माला, जिसके बीच-बीच में मणियाँ पिरोयी हुई थीं, लेकर उसने कुम्भकर्ण के गले में पहना दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · २६ ॥
अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान् वराण्याभरणानि च। हारं च शशिसंकाशमाबबन्ध महात्मनः॥

aṅgadānyaṅgulīveṣṭān varāṇyābharaṇāni ca।
hāraṁ ca śaśisaṁkāśamābabandha mahātmanaḥ॥

बाजूबंद, अँगूठियाँ, अच्छे-अच्छे आभूषण और चन्द्रमा के समान चमकीला हार—इन सबको उसने महाकाय कुम्भकर्ण के अङ्गों में पहनाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · २७ ॥
दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः। गात्रेषु सज्जयामास श्रोत्रयोश्चास्य कुण्डले॥

divyāni ca sugandhīni mālyadāmāni rāvaṇaḥ।
gātreṣu sajjayāmāsa śrotrayoścāsya kuṇḍale॥

उतना ही नहीं, रावण ने उसके विभिन्न अङ्गों में दिव्य सुगन्धित फूलों की मालाएँ भी बँधवा दीं और दोनों कानों में कुण्डल पहना दिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · २८ ॥
काञ्चनाङ्गदकेयूरनिष्काभरणभूषितः। कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतोऽग्निरिवाबभौ॥

kāñcanāṅgadakeyūraniṣkābharaṇabhūṣitaḥ।
kumbhakarṇo bṛhatkarṇaḥ suhuto'gnirivābabhau॥

सोने के अङ्गद, केयूर और पदक आदि आभूषणों से भूषित तथा घड़े के समान विशाल कानोंवाला कुम्भकर्ण घी की उत्तम आहुति पाकर प्रज्वलित हुई अग्नि के समान प्रकाशित हो उठा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · २९ ॥
श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन व्यराजत। अमृतोत्पादने नद्धो भुजङ्गेनेव मन्दरः॥

śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena vyarājata।
amṛtotpādane naddho bhujaṅgeneva mandaraḥ॥

उसके कटिप्रदेश में काले रंग की एक विशाल करधनी थी, जिससे वह अमृत की उत्पत्ति के लिये किये गये समुद्रमन्थन के समय नागराज वासुकि से लिपटे हुए मन्दराचल के समान शोभा पाता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ३० ॥
स काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभं दीप्तमिवात्मभासा। आबध्यमानः कवचं रराज संध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः॥

sa kāñcanaṁ bhārasahaṁ nivātaṁ
vidyutprabhaṁ dīptamivātmabhāsā।
ābadhyamānaḥ kavacaṁ rarāja
saṁdhyābhrasaṁvīta ivādrirājaḥ॥

तदनन्तर कुम्भकर्ण की छाती में एक सोने का कवच बाँधा गया, जो भारी-से-भारी आघात सहन करने में समर्थ, अस्त्र-शस्त्रों से अभेद्य तथा अपनी प्रभा से विद्युत् के समान देदीप्यमान था। उसे धारण करके कुम्भकर्ण संध्याकाल के लाल बादलों से संयुक्त गिरिराज अस्ताचल के समान सुशोभित हो रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ३१ ॥
सर्वाभरणसर्वाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः। त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ॥

sarvābharaṇasarvāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ।
trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau॥

सारे अङ्गों में सभी आवश्यक आभूषण धारण करके हाथों में शूल लिये वह राक्षस कुम्भकर्ण जब आगे बढ़ा, उस समय त्रिलोकी को नापने के लिये तीन डग बढ़ाने को उत्साहित हुए भगवान् नारायण (वामन)-के समान जान पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ३२ ॥
भ्रातरं सम्परिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। प्रणम्य शिरसा तस्मै प्रतस्थे स महाबलः॥

bhrātaraṁ sampariṣvajya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam।
praṇamya śirasā tasmai pratasthe sa mahābalaḥ॥

भाई को हृदय से लगाकर उसकी परिक्रमा करके उस महाबली वीर ने उसे मस्तक झुकाकर प्रणाम किया। तत्पश्चात् वह युद्ध के लिये चला

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ३३ ॥
तमाशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयामास रावणः। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश्चापि वरायुधैः॥

tamāśīrbhiḥ praśastābhiḥ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ।
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ sainyaiścāpi varāyudhaiḥ॥

उस समय रावण ने उत्तम आशीर्वाद देकर श्रेष्ठ आयुधों से सुसज्जित सेनाओं के साथ उसे युद्ध के लिये विदा किया। यात्रा के समय उसने शङ्ख और दुन्दुभि आदि बाजे भी बजवाये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ३४ ॥
तं गजैश्च तुरंगैश्च स्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः। अनुजग्मुर्महात्मानो रथिनो रथिनां वरम्॥

taṁ gajaiśca turaṁgaiśca syandanaiścāmbudasvanaiḥ।
anujagmurmahātmāno rathino rathināṁ varam॥

हाथी, घोड़े और मेघों की गर्जना के समान घर्घराहट पैदा करनेवाले रथों पर सवार हो अनेकानेक महामनस्वी रथी वीर रथियों में श्रेष्ठ कुम्भकर्ण के साथ गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ३५ ॥
सर्पैरुष्ट्रैः खरैश्चैव सिंहद्विपमृगद्विजैः। अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम्॥

sarpairuṣṭraiḥ kharaiścaiva siṁhadvipamṛgadvijaiḥ।
anujagmuśca taṁ ghoraṁ kumbhakarṇaṁ mahābalam॥

कितने ही राक्षस साँप, ऊँट, गधे, सिंह, हाथी, मृग और पक्षियों पर सवार हो-होकर उस भयंकर महाबली कुम्भकर्ण के पीछे-पीछे गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ३६ ॥
स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणो धृतातपत्रः शितशूलपाणिः। मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः॥

sa puṣpavarṣairavakīryamāṇo
dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ।
madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto
viniryayau dānavadevaśatruḥ॥

उस समय उसके ऊपर फूलों की वर्षा हो रही थी। सिर पर श्वेत छत्र तना हुआ था और उसने हाथ में तीखा त्रिशूल ले रखा था। इस प्रकार देवताओं और दानवों का शत्रु तथा रक्त की गन्ध से मतवाला कुम्भकर्ण, जो स्वाभाविक मद से भी उन्मत्त हो रहा था, युद्ध के लिये निकला

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ३७ ॥
पदातयश्च बहवो महानादा महाबलाः। अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः॥

padātayaśca bahavo mahānādā mahābalāḥ।
anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ॥

उसके साथ बहुत-से पैदल राक्षस भी गये, जो बड़े बलवान्, जोर-जोर से गर्जना करनेवाले, भीषण नेत्रधारी और भयानक रूपवाले थे। उन सबके हाथों में नाना प्रकार के अस्त्र-शस्त्र थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ३८ ॥
रक्ताक्षाः सुबहुव्यामा नीलाञ्जनचयोपमाः। शूलानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान्॥

raktākṣāḥ subahuvyāmā nīlāñjanacayopamāḥ।
śūlānudyamya khaḍgāṁśca niśitāṁśca paraśvadhān॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६५ · ३९ ॥
भिन्दिपालांश्च परिघान् गदाश्च मुसलानि च। तालस्कन्धांश्च विपुलान् क्षेपणीयान् दुरासदान्॥

bhindipālāṁśca parighān gadāśca musalāni ca।
tālaskandhāṁśca vipulān kṣepaṇīyān durāsadān॥

॥ ३८–३९ ॥

उनके नेत्र रोष से लाल हो रहे थे। वे सभी कई व्याम ऊँचे और काले कोयले के ढेर की भाँति काले थे। उन्होंने अपने हाथों में शूल, तलवार, तीखी धारवाले फरसे, भिन्दिपाल, परिघ, गदा, मूसल, बड़े-बड़े ताड़ के वृक्षों के तने और जिन्हें कोई काट न सके, ऐसी गुलेलें ले रखी थीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ४० ॥
अथान्यद्वपुरादाय दारुणं घोरदर्शनम्। निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः॥

athānyadvapurādāya dāruṇaṁ ghoradarśanam।
niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ॥

तदनन्तर महातेजस्वी महाबली कुम्भकर्ण ने बड़ा उग्र रूप धारण किया, जिसे देखने पर भय मालूम होता था। ऐसा रूप धारण करके वह युद्ध के लिये चल पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ४१ ॥
धनुःशतपरीणाहः स षट्शतसमुच्छ्रितः। रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसंनिभः॥

dhanuḥśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭśatasamucchritaḥ।
raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasaṁnibhaḥ॥

उस समय वह छः सौ धनुष के बराबर विस्तृत और सौ धनुष के बराबर ऊँचा हो गया। उसकी आँखें दो गाड़ी के पहियों के समान जान पड़ती थीं। वह विशाल पर्वत के समान भयंकर दिखायी देता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ४२ ॥
संनिपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान्। कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत्॥

saṁnipatya ca rakṣāṁsi dagdhaśailopamo mahān।
kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasannidamabravīt॥

पहले तो उसने राक्षस-सेना की व्यूह-रचना की। फिर दावानल से दग्ध हुए पर्वत के समान महाकाय कुम्भकर्ण अपना विशाल मुख फैलाकर अट्टहास करता हुआ इस प्रकार बोला—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ४३ ॥
अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः। निर्देहिष्यामि संक्रुद्धः पतङ्गानिव पावकः॥

adya vānaramukhyānāṁ tāni yūthāni bhāgaśaḥ।
nirdehiṣyāmi saṁkruddhaḥ pataṅgāniva pāvakaḥ॥

‘राक्षसो! जैसे आग पतंगों को जलाती है, उसी प्रकार मैं भी कुपित होकर आज प्रधान-प्रधान वानरों के एक-एक झुंड को भस्म कर डालूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ४४ ॥
नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः। जातिरस्मद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम्॥

nāparādhyanti me kāmaṁ vānarā vanacāriṇaḥ।
jātirasmadvidhānāṁ sā purodyānavibhūṣaṇam॥

‘यों तो वन में विचरनेवाले बेचारे वानर स्वेच्छा से मेरा कोई अपराध नहीं कर रहे हैं; अतः वे वध के योग्य नहीं हैं। वानरों की जाति तो हम-जैसे लोगों के नगरोद्यान का आभूषण है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ४५ ॥
पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः। हते तस्मिन् हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे॥

purarodhasya mūlaṁ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ।
hate tasmin hataṁ sarvaṁ taṁ vadhiṣyāmi saṁyuge॥

‘वास्तव में लङ्कापुरी पर घेरा डालने के प्रधान कारण हैं—लक्ष्मणसहित राम। अतः सबसे पहले मैं उन्हींको युद्ध में मारूँगा। उनके मारे जाने पर सारी वानर-सेना स्वतः मरी हुई-सी हो जायगी’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ४६ ॥
एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः। नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम्॥

evaṁ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ।
nādaṁ cakrurmahāghoraṁ kampayanta ivārṇavam॥

कुम्भकर्ण के ऐसा कहने पर राक्षसों ने समुद्र को कम्पित-सा करते हुए बड़ी भयानक गर्जना की

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ४७ ॥
तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः। बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः॥

tasya niṣpatatastūrṇaṁ kumbhakarṇasya dhīmataḥ।
babhūvurghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ॥

बुद्धिमान् राक्षस कुम्भकर्ण के रणभूमि की ओर पैर बढ़ाते ही चारों ओर घोर अपशकुन होने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ४८ ॥
उल्काशनियुता मेघा बभूवुर्गर्दभारुणाः। ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत॥

ulkāśaniyutā meghā babhūvurgardabhāruṇāḥ।
sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata॥

गदहों के समान भूरे रंगवाले बादल घिर आये। साथ ही उल्कापात हुआ और बिजलियाँ गिरीं। समुद्र और वनोंसहित सारी पृथ्वी काँपने लगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ४९ ॥
घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः। मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहंगमाः॥

ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalairmukhaiḥ।
maṇḍalānyapasavyāni babandhuśca vihaṁgamāḥ॥

भयानक गीदड़ियाँ मुँह से आग उगलती हुई अमङ्गलसूचक बोली बोलने लगीं। पक्षी मण्डल बाँधकर उसकी दक्षिणावर्त परिक्रमा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ५० ॥
निष्पपात च गृध्रोऽस्य शूले वै पथि गच्छतः। प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुरकम्पत॥

niṣpapāta ca gṛdhro'sya śūle vai pathi gacchataḥ।
prāsphurannayanaṁ cāsya savyo bāhurakampata॥

रास्ते में चलते समय कुम्भकर्ण के शूल पर गीध आ बैठा। उसकी बायीं आँख फड़कने लगी और बायीं भुजा कम्पित होने लगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ५१ ॥
निष्पपात तदा चोल्का ज्वलन्ती भीमनिःस्वना। आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न वाति च सुखोऽनिलः॥

niṣpapāta tadā colkā jvalantī bhīmaniḥsvanā।
ādityo niṣprabhaścāsīnna vāti ca sukho'nilaḥ॥

फिर उसी समय जलती हुई उल्का भयंकर आवाज के साथ गिरी। सूर्य की प्रभा क्षीण हो गयी और हवा इतने वेग से चल रही थी कि सुखद नहीं जान पड़ती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ५२ ॥
अचिन्तयन् महोत्पातानुदितान् रोमहर्षणान्। निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः॥

acintayan mahotpātānuditān romaharṣaṇān।
niryayau kumbhakarṇastu kṛtāntabalacoditaḥ॥

इस प्रकार रोंगटे खड़े कर देनेवाले बहुत-से बड़े-बड़े उत्पात प्रकट हुए; किंतु उनकी कुछ भी परवा न करके काल की शक्ति से प्रेरित हुआ कुम्भकर्ण युद्ध के लिये निकल पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ५३ ॥
स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसंनिभः। ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम्॥

sa laṅghayitvā prākāraṁ padbhyāṁ parvatasaṁnibhaḥ।
dadarśābhraghanaprakhyaṁ vānarānīkamadbhutam॥

वह पर्वत के समान ऊँचा था। उसने लङ्का की चहारदीवारी को दोनों पैरों से लाँघकर देखा कि वानरों की अद्भुत सेना मेघों की घनीभूत घटा के समान छा रही है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ५४ ॥
ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम्। वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा॥

te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṁ vānarāḥ parvatopamam।
vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśastadā॥

उस पर्वताकार श्रेष्ठ राक्षस को देखते ही समस्त वानर हवा से उड़ाये गये बादलों के समान तत्काल सम्पूर्ण दिशाओं में भाग चले

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ५५ ॥
तद् वानरानीकमतिप्रचण्डं दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम्। स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षा- न्ननाद भूयो घनवद्घनाभः॥

tad vānarānīkamatipracaṇḍaṁ
diśo dravadbhinnamivābhrajālam।
sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣā-
nnanāda bhūyo ghanavadghanābhaḥ॥

छिन्न-भिन्न हुए बादलों के समूह की भाँति उस अतिशय प्रचण्ड वानर-वाहिनी को सम्पूर्ण दिशाओं में भागती देख मेघों के समान काला कुम्भकर्ण बड़े हर्ष के साथ सजल जलधर के सदृश गम्भीर स्वर में बारंबार गर्जना करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ५६ ॥
ते तस्य घोरं निनदं निशम्य यथा निनादं दिवि वारिदस्य। पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवङ्गा निकृत्तमूला इव शालवृक्षाः॥

te tasya ghoraṁ ninadaṁ niśamya
yathā ninādaṁ divi vāridasya।
peturdharaṇyāṁ bahavaḥ plavaṅgā
nikṛttamūlā iva śālavṛkṣāḥ॥

आकाश में जैसी मेघों की गर्जना होती है, उसीके समान उस राक्षस का घोर सिंहनाद सुनकर बहुत-से वानर जड़ से कटे हुए सालवृक्षों के समान पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ६५ · ५७ ॥
विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिःसृतो महात्मा। कपिगणभयमाददत् सुभीमं प्रभुरिव किंकरदण्डवान् युगान्ते॥

vipulaparighavān sa kumbhakarṇo
ripunidhanāya viniḥsṛto mahātmā।
kapigaṇabhayamādadat subhīmaṁ
prabhuriva kiṁkaradaṇḍavān yugānte॥

महाकाय कुम्भकर्ण ने शूल की ही भाँति अपने एक हाथ में विशाल परिघ भी ले रखा था। वह वानर-समूहों को अत्यन्त घोर भय प्रदान करता हुआ प्रलयकाल में संहार के साधनभूत कालदण्डों से युक्त भगवान् कालरुद्र के समान शत्रुओं का विनाश करने के लिये पुरी से बाहर निकला

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥ ६५ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें पैंसठवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ६५ ॥