वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ६२ · २४ श्लोकाःSarga 62 · 24 ślokas

कुम्भकर्णका रावणके भवनमें प्रवेश तथा रावणका रामसे भय बताकर उसे शत्रुसेनाके विनाशके लिये प्रेरित करना

॥ ६ · ६२ · १ ॥
स तु राक्षसशार्दूलो निद्रामदसमाकुलः। राजमार्गं श्रिया जुष्टं ययौ विपुलविक्रमः॥

sa tu rākṣasaśārdūlo nidrāmadasamākulaḥ।
rājamārgaṁ śriyā juṣṭaṁ yayau vipulavikramaḥ॥

महापराक्रमी राक्षसशिरोमणि कुम्भकर्ण निद्रा और मद से व्याकुल हो अलसाया हुआ-सा शोभाशाली राजमार्ग से जा रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · २ ॥
राक्षसानां सहस्रैश्च वृतः परमदुर्जयः। गृहेभ्यः पुष्पवर्षेण कीर्यमाणस्तदा ययौ॥

rākṣasānāṁ sahasraiśca vṛtaḥ paramadurjayaḥ।
gṛhebhyaḥ puṣpavarṣeṇa kīryamāṇastadā yayau॥

वह परम दुर्जय वीर हजारों राक्षसों से घिरा हुआ यात्रा कर रहा था। सड़क के किनारे पर जो मकान थे, उनमें से उसके ऊपर फूल बरसाये जा रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · ३ ॥
स हेमजालविततं भानुभास्वरदर्शनम्। ददर्श विपुलं रम्यं राक्षसेन्द्रनिवेशनम्॥

sa hemajālavitataṁ bhānubhāsvaradarśanam।
dadarśa vipulaṁ ramyaṁ rākṣasendraniveśanam॥

उसने राक्षसराज रावण के रमणीय एवं विशाल भवन का दर्शन किया, जो सोने की जाली से आच्छादित होने के कारण सूर्यदेव के समान दीप्तिमान् दिखायी देता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · ४ ॥
स तत्तदा सूर्य इवाभ्रजालं प्रविश्य रक्षोधिपतेर्निवेशनम्। ददर्श दूरेऽग्रजमासनस्थं स्वयंभुवं शक्र इवासनस्थम्॥

sa tattadā sūrya ivābhrajālaṁ
praviśya rakṣodhipaterniveśanam।
dadarśa dūre'grajamāsanasthaṁ
svayaṁbhuvaṁ śakra ivāsanastham॥

जैसे सूर्य मेघों की घटा में छिप जायँ, उसी प्रकार कुम्भकर्ण ने राक्षसराज के महल में प्रवेश किया और राजसिंहासन पर बैठे हुए अपने भाई को दूर से ही देखा, मानो देवराज इन्द्र ने दिव्य कमलासन पर विराजमान स्वयम्भू ब्रह्मा का दर्शन किया हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · ५ ॥
भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोगणसमन्वितः। कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम्॥

bhrātuḥ sa bhavanaṁ gacchan rakṣogaṇasamanvitaḥ।
kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm॥

राक्षसोंसहित कुम्भकर्ण अपने भाई के भवन में जाते समय जब-जब एक-एक पैर आगे बढ़ाता था, तब-तब पृथ्वी काँप उठती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · ६ ॥
सोऽभिगम्य गृहं भ्रातुः कक्ष्यामभिविगाह्य च। ददर्शोद्विग्नमासीनं विमाने पुष्पके गुरुम्॥

so'bhigamya gṛhaṁ bhrātuḥ kakṣyāmabhivigāhya ca।
dadarśodvignamāsīnaṁ vimāne puṣpake gurum॥

भाई के भवन में जाकर जब वह भीतर की कक्षा में प्रविष्ट हुआ, तब उसने अपने बड़े भाई को उद्विग्न अवस्था में पुष्पक विमान पर विराजमान देखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · ७ ॥
अथ दृष्ट्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णमुपस्थितम्। तूर्णमुत्थाय संहृष्टः सन्निकर्षमुपानयत्॥

atha dṛṣṭvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇamupasthitam।
tūrṇamutthāya saṁhṛṣṭaḥ sannikarṣamupānayat॥

कुम्भकर्ण को उपस्थित देख दशमुख रावण तुरंत उठकर खड़ा हो गया और बड़े हर्ष के साथ उसे अपने समीप बुला लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · ८ ॥
अथासीनस्य पर्यङ्के कुम्भकर्णो महाबलः। भ्रातुर्ववन्दे चरणौ किं कृत्यमिति चाब्रवीत्॥

athāsīnasya paryaṅke kumbhakarṇo mahābalaḥ।
bhrāturvavande caraṇau kiṁ kṛtyamiti cābravīt॥

महाबली कुम्भकर्ण ने सिंहासन पर बैठे हुए अपने भाई के चरणों में प्रणाम किया और पूछा—‘कौन-सा कार्य आ पड़ा है?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · ९ ॥
उत्पत्य चैनं मुदितो रावणः परिषस्वजे। स भ्रात्रा सम्परिष्वक्तो यथावच्चाभिनन्दितः॥

utpatya cainaṁ mudito rāvaṇaḥ pariṣasvaje।
sa bhrātrā sampariṣvakto yathāvaccābhinanditaḥ॥

रावण ने उछलकर बड़ी प्रसन्नता के साथ कुम्भकर्ण को हृदय से लगा लिया। भाई रावण ने उसका आलिंगन करके यथावत् रूप से अभिनन्दन किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · १० ॥
कुम्भकर्णः शुभं दिव्यं प्रतिपेदे वरासनम्। स तदासनमाश्रित्य कुम्भकर्णो महाबलः॥ संरक्तनयनः क्रोधाद् रावणं वाक्यमब्रवीत्।

kumbhakarṇaḥ śubhaṁ divyaṁ pratipede varāsanam।
sa tadāsanamāśritya kumbhakarṇo mahābalaḥ॥
saṁraktanayanaḥ krodhād rāvaṇaṁ vākyamabravīt।

इसके बाद कुम्भकर्ण सुन्दर दिव्य सिंहासन पर बैठा। उस आसन पर बैठकर महाबली कुम्भकर्ण ने क्रोध से लाल आँखें किये रावण से पूछा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · ११ ॥
किमर्थमहमादृत्य त्वया राजन् प्रबोधितः॥ शंस कस्माद् भयं तेऽत्र को वा प्रेतो भविष्यति।

kimarthamahamādṛtya tvayā rājan prabodhitaḥ॥
śaṁsa kasmād bhayaṁ te'tra ko vā preto bhaviṣyati।

‘राजन्! किसलिये तुमने बड़े आदर के साथ मुझे जगाया है? बताओ, यहाँ तुम्हें किससे भय प्राप्त हुआ है? अथवा कौन परलोक का पथिक होनेवाला है?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · १२ ॥
भ्रातरं रावणः क्रुद्धं कुम्भकर्णमवस्थितम्॥ रोषेण परिवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां वाक्यमब्रवीत्।

bhrātaraṁ rāvaṇaḥ kruddhaṁ kumbhakarṇamavasthitam॥
roṣeṇa parivṛttābhyāṁ netrābhyāṁ vākyamabravīt।

तब रावण अपने पास बैठे हुए कुपित भाई कुम्भकर्ण से रोष से चञ्चल आँखें किये बोला—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · १३ ॥
अद्य ते सुमहान् कालः शयानस्य महाबल॥ सुषुप्तस्त्वं न जानीषे मम रामकृतं भयम्।

adya te sumahān kālaḥ śayānasya mahābala॥
suṣuptastvaṁ na jānīṣe mama rāmakṛtaṁ bhayam।

‘महाबली वीर! तुम्हारे सोये-सोये दीर्घकाल व्यतीत हो गया। तुम गाढ़ निद्रा में निमग्न होने के कारण नहीं जानते कि मुझे राम से भय प्राप्त हुआ है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · १४ ॥
एष दाशरथिः श्रीमान् सुग्रीवसहितो बली॥ समुद्रं लङ्घयित्वा तु मूलं नः परिकृन्तति।

eṣa dāśarathiḥ śrīmān sugrīvasahito balī॥
samudraṁ laṅghayitvā tu mūlaṁ naḥ parikṛntati।

‘ये दशरथकुमार बलवान् श्रीमान् राम सुग्रीव के साथ समुद्र लाँघकर यहाँ आये हैं और हमारे कुल का विनाश कर रहे हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · १५ ॥
हन्त पश्यस्व लङ्कायां वनान्युपवनानि च॥ सेतुना सुखमागत्य वानरैकार्णवं कृतम्।

hanta paśyasva laṅkāyāṁ vanānyupavanāni ca॥
setunā sukhamāgatya vānaraikārṇavaṁ kṛtam।

‘हाय! देखो तो सही, समुद्र में पुल बाँधकर सुखपूर्वक यहाँ आये हुए वानरों ने लङ्का के समस्त वनों और उपवनों को एकार्णवमय बना दिया है—यहाँ वानररूपी जल का समुद्र-सा लहरा रहा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · १६ ॥
ये राक्षसा मुख्यतमा हतास्ते वानरैर्युधि॥

ye rākṣasā mukhyatamā hatāste vānarairyudhi॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६२ · १७ ॥
वानराणां क्षयं युद्धे न पश्यामि कथंचन। न चापि वानरा युद्धे जितपूर्वाः कदाचन॥

vānarāṇāṁ kṣayaṁ yuddhe na paśyāmi kathaṁcana।
na cāpi vānarā yuddhe jitapūrvāḥ kadācana॥

॥ १६–१७ ॥

‘हमारे जो मुख्य-मुख्य राक्षस वीर थे, उन्हें वानरों ने युद्ध में मार डाला; किंतु रणभूमि में वानरों का संहार होता मुझे किसी तरह नहीं दिखायी देता। युद्ध में कभी कोई वानर पहले जीते नहीं गये हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · १८ ॥
तदेतद् भयमुत्पन्नं त्रायस्वेह महाबल। नाशय त्वमिमानद्य तदर्थं बोधितो भवान्॥

tadetad bhayamutpannaṁ trāyasveha mahābala।
nāśaya tvamimānadya tadarthaṁ bodhito bhavān॥

‘महाबली वीर! इस समय हमारे ऊपर यही भय उपस्थित हुआ है। तुम इससे हमारी रक्षा करो और आज इन वानरों को नष्ट कर दो। इसीलिये हमने तुम्हें जगाया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · १९ ॥
सर्वक्षपितकोशं च स त्वमभ्युपपद्य माम्। त्रायस्वेमां पुरीं लङ्कां बालवृद्धावशेषिताम्॥

sarvakṣapitakośaṁ ca sa tvamabhyupapadya mām।
trāyasvemāṁ purīṁ laṅkāṁ bālavṛddhāvaśeṣitām॥

‘हमारा सारा खजाना खाली हो गया है; अतः मुझ पर अनुग्रह करके तुम इस लङ्कापुरी की रक्षा करो; अब यहाँ केवल बालक और वृद्ध ही शेष रह गये हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · २० ॥
भ्रातुरर्थे महाबाहो कुरु कर्म सुदुष्करम्। मयैवं नोक्तपूर्वो हि भ्राता कश्चित् परंतप॥

bhrāturarthe mahābāho kuru karma suduṣkaram।
mayaivaṁ noktapūrvo hi bhrātā kaścit paraṁtapa॥

‘महाबाहो! तुम अपने इस भाई के लिये अत्यन्त दुष्कर पराक्रम करो। परंतप! आज से पहले कभी किसी भाई से मैंने ऐसी अनुनय-विनय नहीं की थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · २१ ॥
त्वय्यस्ति मम च स्नेहः परा सम्भावना च मे। देवासुरेषु युद्धेषु बहुशो राक्षसर्षभ॥

tvayyasti mama ca snehaḥ parā sambhāvanā ca me।
devāsureṣu yuddheṣu bahuśo rākṣasarṣabha॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६२ · २२ ॥
त्वया देवाः प्रतिव्यूह्य निर्जिताश्चासुरा युधि॥

tvayā devāḥ prativyūhya nirjitāścāsurā yudhi॥

॥ २१–२२ ॥

‘तुम्हारे ऊपर मेरा बड़ा स्नेह है और मुझे तुमसे बड़ी आशा है। राक्षसशिरोमणे! तुमने देवासुर-संग्राम के अवसरों पर अनेक बार प्रतिद्वन्द्वी का स्थान लेकर रणभूमि में देवताओं और असुरों को भी परास्त किया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · २३ ॥
तदेतत् सर्वमातिष्ठ वीर्यं भीमपराक्रम। नहि ते सर्वभूतेषु दृश्यते सदृशो बली॥

tadetat sarvamātiṣṭha vīryaṁ bhīmaparākrama।
nahi te sarvabhūteṣu dṛśyate sadṛśo balī॥

‘अतः भयंकर पराक्रमी वीर! तुम्हीं यह सारा पराक्रमपूर्ण कार्य सम्पन्न करो; क्योंकि समस्त प्राणियों में तुम्हारे समान बलवान् मुझे दूसरा कोई नहीं दिखायी देता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६२ · २४ ॥
कुरुष्व मे प्रियहितमेतदुत्तमं यथाप्रियं प्रियरण बान्धवप्रिय। स्वतेजसा व्यथय सपत्नवाहिनीं शरद्घनं पवन इवोद्यतो महान्॥

kuruṣva me priyahitametaduttamaṁ
yathāpriyaṁ priyaraṇa bāndhavapriya।
svatejasā vyathaya sapatnavāhinīṁ
śaradghanaṁ pavana ivodyato mahān॥

‘तुम युद्धप्रेमी तो हो ही, अपने बन्धु-बान्धवों से भी बड़ा प्रेम रखते हो। इस समय तुम मेरा यही प्रिय और उत्तम हित करो। अपने तेज से शत्रुओं की सेना को उसी तरह व्यथित कर दो, जैसे वेग से उठी हुई प्रचण्ड वायु शरद्-ऋतु के बादलों को छिन्न-भिन्न कर देती है’

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बासठवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ६२ ॥