वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ६१ · ४० श्लोकाःSarga 61 · 40 ślokas

विभीषणका श्रीरामसे कुम्भकर्णका परिचय देना और श्रीरामकी आज्ञासे वानरोंका युद्धके लिये लङ्काके द्वारोंपर डट जाना

॥ ६ · ६१ · १ ॥
ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान्। किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह॥

tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān।
kirīṭinaṁ mahākāyaṁ kumbhakarṇaṁ dadarśa ha॥

तदनन्तर हाथ में धनुष लेकर बल-विक्रम से सम्पन्न महातेजस्वी श्रीराम ने किरीटधारी महाकाय राक्षस कुम्भकर्ण को देखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · २ ॥
तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम्। क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं यथा॥

taṁ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṁ parvatākāradarśanam।
kramamāṇamivākāśaṁ purā nārāyaṇaṁ yathā॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६१ · ३ ॥
सतोयाम्बुदसंकाशं काञ्चनाङ्गदभूषणम्। दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः॥

satoyāmbudasaṁkāśaṁ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam।
dṛṣṭvā punaḥ pradudrāva vānarāṇāṁ mahācamūḥ॥

॥ २–३ ॥

वह पर्वत के समान दिखायी देता था और राक्षसों में सबसे बड़ा था। जैसे पूर्वकाल में भगवान् नारायण ने आकाश को नापने के लिये डग भरे थे, उसी प्रकार वह भी डग बढ़ाता जा रहा था। सजल जलधर के समान काला कुम्भकर्ण सोने के बाजूबन्द से विभूषित था। उसे देखकर वानरों की वह विशाल सेना पुनः बड़े वेग से भागने लगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ४ ॥
विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसम्। सविस्मितमिदं रामो विभीषणमुवाच ह॥

vidrutāṁ vāhinīṁ dṛṣṭvā vardhamānaṁ ca rākṣasam।
savismitamidaṁ rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha॥

अपनी सेना को भागते तथा राक्षस कुम्भकर्ण को बढ़ते देख श्रीरामचन्द्रजी को बड़ा आश्चर्य हुआ और उन्होंने विभीषण से पूछा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ५ ॥
कोऽसौ पर्वतसंकाशः किरीटी हरिलोचनः। लङ्कायां दृश्यते वीरः सविद्युदिव तोयदः॥

ko'sau parvatasaṁkāśaḥ kirīṭī harilocanaḥ।
laṅkāyāṁ dṛśyate vīraḥ savidyudiva toyadaḥ॥

‘यह लङ्कापुरी में पर्वत के समान विशालकाय वीर कौन है, जिसके मस्तक पर किरीट शोभा पाता है और नेत्र भूरे हैं? यह ऐसा दिखायी देता है मानो बिजलीसहित मेघ हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ६ ॥
पृथिव्यां केतुभूतोऽसौ महानेकोऽत्र दृश्यते। यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः॥

pṛthivyāṁ ketubhūto'sau mahāneko'tra dṛśyate।
yaṁ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve vidravanti tatastataḥ॥

‘इस भूतल पर यह एकमात्र महान् ध्वज-सा दृष्टिगोचर होता है। इसे देखकर सारे वानर इधर-उधर भाग चले हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ७ ॥
आचक्ष्व सुमहान् कोऽसौ रक्षो वा यदि वासुरः। न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन॥

ācakṣva sumahān ko'sau rakṣo vā yadi vāsuraḥ।
na mayaivaṁvidhaṁ bhūtaṁ dṛṣṭapūrvaṁ kadācana॥

‘विभीषण! बताओ। यह इतने बड़े डील-डौल का कौन है? कोई राक्षस है या असुर? मैंने ऐसे प्राणी को पहले कभी नहीं देखा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ८ ॥
सम्पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा। विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत्॥

sampṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇākliṣṭakarmaṇā।
vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ kākutsthamidamabravīt॥

अनायास ही बड़े-बड़े कर्म करनेवाले राजकुमार श्रीराम ने जब इस प्रकार पूछा, तब परम बुद्धिमान् विभीषण ने उन ककुत्स्थकुलभूषण रघुनाथजी से इस प्रकार कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ९ ॥
येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः। सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान्। अस्य प्रमाणसदृशो राक्षसोऽन्यो न विद्यते॥

yena vaivasvato yuddhe vāsavaśca parājitaḥ।
saiṣa viśravasaḥ putraḥ kumbhakarṇaḥ pratāpavān।
asya pramāṇasadṛśo rākṣaso'nyo na vidyate॥

‘भगवन्! जिसने युद्ध में वैवस्वत यम और देवराज इन्द्र को भी पराजित किया था, वही यह विश्रवा का प्रतापी पुत्र कुम्भकर्ण है। इसके बराबर लंबा दूसरा कोई राक्षस नहीं है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · १० ॥
एतेन देवा युधि दानवाश्च यक्षा भुजंगाः पिशिताशनाश्च। गन्धर्वविद्याधरकिंनराश्च सहस्रशो राघव सम्प्रभग्नाः॥

etena devā yudhi dānavāśca
yakṣā bhujaṁgāḥ piśitāśanāśca।
gandharvavidyādharakiṁnarāśca
sahasraśo rāghava samprabhagnāḥ॥

‘रघुनन्दन! इसने देवता, दानव, यक्ष, नाग, राक्षस, गन्धर्व, विद्याधर और किन्नरों को सहस्रों बार युद्ध में मार भगाया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ११ ॥
शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम्। हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालोऽयमिति मोहिताः॥

śūlapāṇiṁ virūpākṣaṁ kumbhakarṇaṁ mahābalam।
hantuṁ na śekustridaśāḥ kālo'yamiti mohitāḥ॥

‘इसके नेत्र बड़े भयंकर हैं। यह महाबली कुम्भकर्ण जब हाथ में शूल लेकर युद्ध में खड़ा हुआ, उस समय देवता भी इसे मारने में समर्थ न हो सके। यह कालरूप है, ऐसा समझकर वे सब-के-सब मोहित हो गये थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · १२ ॥
प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः। अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम्॥

prakṛtyā hyeṣa tejasvī kumbhakarṇo mahābalaḥ।
anyeṣāṁ rākṣasendrāṇāṁ varadānakṛtaṁ balam॥

‘कुम्भकर्ण स्वभाव से ही तेजस्वी और महाबलवान् है। अन्य राक्षसपतियों के पास जो बल है, वह वरदान से प्राप्त हुआ है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · १३ ॥
बालेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना। भक्षितानि सहस्राणि प्रजानां सुबहून्यपि॥

bālena jātamātreṇa kṣudhārtena mahātmanā।
bhakṣitāni sahasrāṇi prajānāṁ subahūnyapi॥

‘इस महाकाय राक्षस ने जन्म लेते ही बाल्यावस्था में भूख से पीड़ित हो कई सहस्र प्रजाजनों को खा डाला था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · १४ ॥
तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः। यान्ति स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन्॥

teṣu sambhakṣyamāṇeṣu prajā bhayanipīḍitāḥ।
yānti sma śaraṇaṁ śakraṁ tamapyarthaṁ nyavedayan॥

‘जब सहस्रों प्रजाजन इसका आहार बनने लगे, तब भय से पीड़ित हो वे सब-के-सब देवराज इन्द्र की शरण में गये और उन सबने उनके समक्ष अपना कष्ट निवेदन किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · १५ ॥
स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो जघान वज्रेण शितेन वज्री। स शक्रवज्राभिहतो महात्मा चचाल कोपाच्च भृशं ननाद॥

sa kumbhakarṇaṁ kupito mahendro
jaghāna vajreṇa śitena vajrī।
sa śakravajrābhihato mahātmā
cacāla kopācca bhṛśaṁ nanāda॥

‘इससे वज्रधारी देवराज इन्द्र को बड़ा क्रोध हुआ और उन्होंने अपने तीखे वज्र से कुम्भकर्ण को घायल कर दिया। इन्द्र के वज्र की चोट खाकर यह महाकाय राक्षस क्षुब्ध हो उठा और रोषपूर्वक जोर-जोर से सिंहनाद करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · १६ ॥
तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य रक्षसः। श्रुत्वा निनादं वित्रस्ताः प्रजा भूयो वितत्रसुः॥

tasya nānadyamānasya kumbhakarṇasya rakṣasaḥ।
śrutvā ninādaṁ vitrastāḥ prajā bhūyo vitatrasuḥ॥

‘राक्षस कुम्भकर्ण के बारंबार गर्जना करने पर उसका भयंकर सिंहनाद सुनकर प्रजावर्ग के लोग भयभीत हो और भी डर गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · १७ ॥
ततः क्रुद्धो महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः। निष्कृष्यैरावताद् दन्तं जघानोरसि वासवम्॥

tataḥ kruddho mahendrasya kumbhakarṇo mahābalaḥ।
niṣkṛṣyairāvatād dantaṁ jaghānorasi vāsavam॥

‘तदनन्तर कुपित हुए महाबली कुम्भकर्ण ने इन्द्र के ऐरावत के मुँह से एक दाँत उखाड़ लिया और उसीसे देवेन्द्र की छाती पर प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · १८ ॥
कुम्भकर्णप्रहारार्तो विजज्वाल स वासवः। ततो विषेदुः सहसा देवा ब्रह्मर्षिदानवाः॥

kumbhakarṇaprahārārto vijajvāla sa vāsavaḥ।
tato viṣeduḥ sahasā devā brahmarṣidānavāḥ॥

‘कुम्भकर्ण के प्रहार से इन्द्र व्याकुल हो गये और उनके हृदय में जलन होने लगी। यह देखकर सब देवता, ब्रह्मर्षि और दानव सहसा विषाद में डूब गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · १९ ॥
प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयंभुवः। कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः॥

prajābhiḥ saha śakraśca yayau sthānaṁ svayaṁbhuvaḥ।
kumbhakarṇasya daurātmyaṁ śaśaṁsuste prajāpateḥ॥

‘तत्पश्चात् इन्द्र उन प्रजाजनों के साथ ब्रह्माजी के धाम में गये। वहाँ जाकर उन सबने प्रजापति के समक्ष कुम्भकर्ण की दुष्टता का विस्तारपूर्वक वर्णन किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · २० ॥
प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम्। आश्रमध्वंसनं चापि परस्त्रीहरणं भृशम्॥

prajānāṁ bhakṣaṇaṁ cāpi devānāṁ cāpi dharṣaṇam।
āśramadhvaṁsanaṁ cāpi parastrīharaṇaṁ bhṛśam॥

‘इसके द्वारा प्रजा के भक्षण, देवताओं के धर्षण (तिरस्कार), ऋषियों के आश्रमों के विध्वंस तथा परायी स्त्रियों के बारंबार हरण होने की भी बात बतायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · २१ ॥
एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः। अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति॥

evaṁ prajā yadi tveṣa bhakṣayiṣyati nityaśaḥ।
acireṇaiva kālena śūnyo loko bhaviṣyati॥

‘इन्द्र ने कहा—‘भगवन्! यदि यह नित्यप्रति इसी प्रकार प्रजाजनों का भक्षण करता रहा तो थोड़े ही समय में सारा संसार सूना हो जायगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · २२ ॥
वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः। रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह॥

vāsavasya vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ।
rakṣāṁsyāvāhayāmāsa kumbhakarṇaṁ dadarśa ha॥

‘इन्द्र की यह बात सुनकर सर्वलोकपितामह ब्रह्मा ने सब राक्षसों को बुलाया और कुम्भकर्ण से भी भेंट की

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · २३ ॥
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः। कुम्भकर्णमथाश्वास्तः स्वयंभूरिदमब्रवीत्॥

kumbhakarṇaṁ samīkṣyaiva vitatrāsa prajāpatiḥ।
kumbhakarṇamathāśvāstaḥ svayaṁbhūridamabravīt॥

‘कुम्भकर्ण को देखते ही स्वयम्भू प्रजापति थर्रा उठे। फिर अपनेको सँभालकर वे उस राक्षस से बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · २४ ॥
ध्रुवं लोकविनाशाय पौलस्त्येनासि निर्मितः। तस्मात् त्वमद्याप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे॥

dhruvaṁ lokavināśāya paulastyenāsi nirmitaḥ।
tasmāt tvamadyāprabhṛti mṛtakalpaḥ śayiṣyase॥

‘कुम्भकर्ण! निश्चय ही इस जगत् का विनाश करने के लिये ही विश्रवा ने तुझे उत्पन्न किया है; अतः मैं शाप देता हूँ, आज से तू मुर्दे के समान सोता रहेगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · २५ ॥
ब्रह्मशापाभिभूतोऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः। ततः परमसम्भ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत्॥

brahmaśāpābhibhūto'tha nipapātāgrataḥ prabhoḥ।
tataḥ paramasambhrānto rāvaṇo vākyamabravīt॥

‘ब्रह्माजी के शाप से अभिभूत होकर वह रावण के सामने ही गिर पड़ा। इससे रावण को बड़ी घबराहट हुई और उसने कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · २६ ॥
प्रवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते। न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते॥

pravṛddhaḥ kāñcano vṛkṣaḥ phalakāle nikṛtyate।
na naptāraṁ svakaṁ nyāyyaṁ śaptumevaṁ prajāpate॥

‘प्रजापते! अपने द्वारा लगाया और बढ़ाया हुआ सुवर्णरूप फल देनेवाला वृक्ष फल देने के समय नहीं काटा जाता है। यह आपका नाती है, इसे इस प्रकार शाप देना कदापि उचित नहीं है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · २७ ॥
न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येव न संशयः। कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा॥

na mithyāvacanaśca tvaṁ svapsyatyeva na saṁśayaḥ।
kālastu kriyatāmasya śayane jāgare tathā॥

‘आपकी बात कभी झूठी नहीं होती, इसलिये अब इसे सोना ही पड़ेगा, इसमें संशय नहीं है; परंतु आप इसके सोने और जागने का कोई समय नियत कर दें’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · २८ ॥
रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयंभूरिदमब्रवीत्। शयिता ह्येष षण्मासमेकाहं जागरिष्यति॥

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā svayaṁbhūridamabravīt।
śayitā hyeṣa ṣaṇmāsamekāhaṁ jāgariṣyati॥

‘रावण का यह कथन सुनकर स्वयम्भू ब्रह्मा ने कहा—‘यह छः मासतक सोता रहेगा और एक दिन जगेगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · २९ ॥
एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन् भूमिं बुभुक्षितः। व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान् संवृद्ध इव पावकः॥

ekenāhnā tvasau vīraścaran bhūmiṁ bubhukṣitaḥ।
vyāttāsyo bhakṣayellokān saṁvṛddha iva pāvakaḥ॥

‘उस एक दिन ही यह वीर भूखा होकर पृथ्वी पर विचरेगा और प्रज्वलित अग्नि के समान मुँह फैलाकर बहुत-से लोगों को खा जायगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ३० ॥
सोऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत्। त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा सम्प्रति रावणः॥

so'sau vyasanamāpannaḥ kumbhakarṇamabodhayat।
tvatparākramabhītaśca rājā samprati rāvaṇaḥ॥

‘महाराज! इस समय आपत्ति में पड़कर और आपके पराक्रम से भयभीत होकर राजा रावण ने कुम्भकर्ण को जगाया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ३१ ॥
स एष निर्गतो वीरः शिबिराद् भीमविक्रमः। वानरान् भृशसंक्रुद्धो भक्षयन् परिधावति॥

sa eṣa nirgato vīraḥ śibirād bhīmavikramaḥ।
vānarān bhṛśasaṁkruddho bhakṣayan paridhāvati॥

‘यह भयानक पराक्रमी वीर अपने शिबिर से निकला है और अत्यन्त कुपित हो वानरों को खा जाने के लिये सब ओर दौड़ रहा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ३२ ॥
कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयोऽद्य प्रदुद्रुवुः। कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः॥

kumbhakarṇaṁ samīkṣyaiva harayo'dya pradudruvuḥ।
kathamenaṁ raṇe kruddhaṁ vārayiṣyanti vānarāḥ॥

‘जब कुम्भकर्ण को देखकर ही आज सारे वानर भाग चले, तब रणभूमि में कुपित हुए इस वीर को ये आगे बढ़ने से कैसे रोक सकेंगे?

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ३३ ॥
उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत् समुच्छ्रितम्। इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः॥

ucyantāṁ vānarāḥ sarve yantrametat samucchritam।
iti vijñāya harayo bhaviṣyantīha nirbhayāḥ॥

‘सब वानरों से यह कह दिया जाय कि यह कोई व्यक्ति नहीं, कायाद्वारा निर्मित ऊँचा यन्त्रमात्र है। ऐसा जानकर वानर निर्भय हो जायँगे’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ३४ ॥
विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत् सुमुखोद्गतम्। उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hetumat sumukhodgatam।
uvāca rāghavo vākyaṁ nīlaṁ senāpatiṁ tadā॥

विभीषण के सुन्दर मुख से निकली हुई यह युक्तियुक्त बात सुनकर श्रीरघुनाथजी ने सेनापति नील से कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ३५ ॥
गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके। द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चास्याथ संक्रमान्॥

gaccha sainyāni sarvāṇi vyūhya tiṣṭhasva pāvake।
dvārāṇyādāya laṅkāyāścaryāścāsyātha saṁkramān॥

‘अग्निनन्दन! जाओ, समस्त सेनाओं की मोर्चेबंदी करके युद्ध के लिये तैयार रहो और लङ्का के द्वारों तथा राजमार्गों पर अधिकार जमाकर वहीं डटे रहो

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ३६ ॥
शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहरन्। भवन्तः सायुधाः सर्वे वानराः शैलपाणयः॥

śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṁśca śilāścāpyupasaṁharan।
bhavantaḥ sāyudhāḥ sarve vānarāḥ śailapāṇayaḥ॥

‘पर्वतों के शिखर, वृक्ष और शिलाएँ एकत्र कर लो तथा तुम और सब वानर अस्त्र-शस्त्र एवं पत्थर लिये तैयार रहो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ३७ ॥
राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः। शशास वानरानीकं यथावत् कपिकुञ्जरः॥

rāghaveṇa samādiṣṭo nīlo haricamūpatiḥ।
śaśāsa vānarānīkaṁ yathāvat kapikuñjaraḥ॥

श्रीरघुनाथजी की यह आज्ञा पाकर वानरसेनापति कपिश्रेष्ठ नील ने वानरसैनिकों को यथोचित कार्य के लिये आदेश दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ३८ ॥
ततो गवाक्षः शरभो हनूमानङ्गदस्तथा। शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः॥

tato gavākṣaḥ śarabho hanūmānaṅgadastathā।
śailaśṛṅgāṇi śailābhā gṛhītvā dvāramabhyayuḥ॥

तदनन्तर गवाक्ष, शरभ, हनुमान् और अङ्गद आदि पर्वताकार वानर पर्वतशिखर लिये लङ्का के द्वार पर डट गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ३९ ॥
रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः। पादपैरर्दयन् वीरा वानराः परवाहिनीम्॥

rāmavākyamupaśrutya harayo jitakāśinaḥ।
pādapairardayan vīrā vānarāḥ paravāhinīm॥

विजयोल्लास से सुशोभित होनेवाले वीर वानर श्रीरामचन्द्रजी की पूर्वोक्त आज्ञा सुनकर वृक्षोंद्वारा शत्रुसेना को पीड़ित करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६१ · ४० ॥
ततो हरीणां तदनीकमुग्रं रराज शैलोद्यतवृक्षहस्तम्। गिरेः समीपानुगतं यथैव महन्महाम्भोधरजालमुग्रम्॥

tato harīṇāṁ tadanīkamugraṁ
rarāja śailodyatavṛkṣahastam।
gireḥ samīpānugataṁ yathaiva
mahanmahāmbhodharajālamugram॥

तदनन्तर हाथों में शैल-शिखर और वृक्ष लिये वानरों की वह भयंकर सेना पर्वत के समीप घिरी हुई मेघों की बड़ी भारी उग्र घटा के समान सुशोभित होने लगी

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें इकसठवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ६१ ॥