वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ६० · ९८ श्लोकाःSarga 60 · 98 ślokas

अपनी पराजयसे दुःखी हुए रावणकी आज्ञासे सोये हुए कुम्भकर्णका जगाया जाना और उसे देखकर वानरोंका भयभीत होना

॥ ६ · ६० · १ ॥
स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः। भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः॥

sa praviśya purīṁ laṅkāṁ rāmabāṇabhayārditaḥ।
bhagnadarpastadā rājā babhūva vyathitendriyaḥ॥

भगवान् श्रीराम के बाणों और भय से पीड़ित हो राक्षसराज रावण जब लङ्कापुरी में पहुँचा, तब उसका अभिमान चूर-चूर हो गया था। उसकी सारी इन्द्रियाँ व्यथा से व्याकुल थीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · २ ॥
मातंग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः। अभिभूतोऽभवद् राजा राघवेण महात्मना॥

mātaṁga iva siṁhena garuḍeneva pannagaḥ।
abhibhūto'bhavad rājā rāghaveṇa mahātmanā॥

जैसे सिंह गजराज को और गरुड़ विशाल नाग को पीड़ित एवं पराजित कर देता है, उसी प्रकार महात्मा रघुनाथजी ने राजा रावण को अभिभूत कर दिया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ३ ॥
ब्रह्मदण्डप्रतीकानां विद्युच्चलितवर्चसाम्। स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः॥

brahmadaṇḍapratīkānāṁ vidyuccalitavarcasām।
smaran rāghavabāṇānāṁ vivyathe rākṣaseśvaraḥ॥

भगवान् श्रीराम के बाण ब्रह्मदण्ड के प्रतीक जान पड़ते थे। उनकी दीप्ति चपला के समान चञ्चल थी। उन्हें याद करके राक्षसराज रावण के मन में बड़ी व्यथा हुई

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ४ ॥
स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम्। विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत्॥

sa kāñcanamayaṁ divyamāśritya paramāsanam।
viprekṣamāṇo rakṣāṁsi rāvaṇo vākyamabravīt॥

सोने के बने हुए दिव्य एवं श्रेष्ठ सिंहासन पर बैठकर राक्षसों की ओर देखता हुआ रावण उस समय इस प्रकार कहने लगा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ५ ॥
सर्वं तत् खलु मे मोघं यत् तप्तं परमं तपः। यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेण विनिर्जितः॥

sarvaṁ tat khalu me moghaṁ yat taptaṁ paramaṁ tapaḥ।
yat samāno mahendreṇa mānuṣeṇa vinirjitaḥ॥

‘मैंने जो बहुत बड़ी तपस्या की थी, वह सब अवश्य ही व्यर्थ हो गयी; क्योंकि आज महेन्द्रतुल्य पराक्रमी मुझ रावण को एक मनुष्य ने परास्त कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ६ ॥
इदं तद् ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम्। मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा॥

idaṁ tad brahmaṇo ghoraṁ vākyaṁ māmabhyupasthitam।
mānuṣebhyo vijānīhi bhayaṁ tvamiti tattathā॥

‘ब्रह्माजी ने मुझसे कहा था कि ‘तुम्हें मनुष्यों से भय प्राप्त होगा। इस बात को अच्छी तरह जान लो’। उनका कहा हुआ यह घोर वचन इस समय सफल होकर मेरे समक्ष उपस्थित हुआ है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ७ ॥
देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः। अवध्यत्वं मया प्रोक्तं मानुषेभ्यो न याचितम्॥

devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ।
avadhyatvaṁ mayā proktaṁ mānuṣebhyo na yācitam॥

‘मैंने तो देवता, दानव, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और सर्पों से ही अवध्य होने का वर माँगा था, मनुष्यों से अभय होने की वर-याचना नहीं की थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ८ ॥
तमिमं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम्। इक्ष्वाकुकुलजातेन अनरण्येन यत् पुरा॥

tamimaṁ mānuṣaṁ manye rāmaṁ daśarathātmajam।
ikṣvākukulajātena anaraṇyena yat purā॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६० · ९ ॥
उत्पत्स्यति हि मद्वंशपुरुषो राक्षसाधम। यस्त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिम्॥ निहनिष्यति संग्रामे त्वां कुलाधम दुर्मते।

utpatsyati hi madvaṁśapuruṣo rākṣasādhama।
yastvāṁ saputraṁ sāmātyaṁ sabalaṁ sāśvasārathim॥
nihaniṣyati saṁgrāme tvāṁ kulādhama durmate।

॥ ८–९ ॥

‘पूर्वकाल में इक्ष्वाकुवंशी राजा अनरण्य ने मुझे शाप देते हुए कहा था कि ‘राक्षसाधम! कुलाङ्गार! दुर्मते! मेरे ही वंश में एक ऐसा श्रेष्ठ पुरुष उत्पन्न होगा, जो तुझे पुत्र, मन्त्री, सेना, अश्व और सारथि के सहित समराङ्गण में मार डालेगा।’ मालूम होता है कि अनरण्य ने जिसकी ओर संकेत किया था, यह दशरथकुमार राम वही मनुष्य है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · १० ॥
शप्तोऽहं वेदवत्या च यथा सा धर्षिता पुरा॥ सेयं सीता महाभागा जाता जनकनन्दिनी।

śapto'haṁ vedavatyā ca yathā sā dharṣitā purā॥
seyaṁ sītā mahābhāgā jātā janakanandinī।

‘इसके सिवा पूर्वकाल में मुझे वेदवती ने भी शाप दिया था; क्योंकि मैंने उसके साथ बलात्कार किया था। जान पड़ता है वही यह महाभागा जनकनन्दिनी सीता होकर प्रकट हुई है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ११ ॥
उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका॥ यथोक्तास्तन्मया प्राप्तं न मिथ्या ऋषिभाषितम्।

umā nandīśvaraścāpi rambhā varuṇakanyakā॥
yathoktāstanmayā prāptaṁ na mithyā ṛṣibhāṣitam।

‘इसी तरह उमा, नन्दीश्वर, रम्भा और वरुण-कन्या ने भी जैसा-जैसा कहा था, वैसा ही परिणाम मुझे प्राप्त हुआ है। सच है ऋषियों की बात कभी झूठी नहीं होती

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · १२ ॥
एतदेव समागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ॥ राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यांगोपुरमूर्धसु।

etadeva samāgamya yatnaṁ kartumihārhatha॥
rākṣasāścāpi tiṣṭhantu caryāṁgopuramūrdhasu।

‘ये शाप ही मुझपर भय अथवा संकट लाने में कारण हुए हैं। इस बात को जानकर अब तुमलोग आये हुए संकट को टालने का प्रयत्न करो। राक्षसलोग राजमार्गों तथा गोपुरों के शिखरों पर उनकी रक्षा के लिये डटे रहें

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · १३ ॥
स चाप्रतिमगाम्भीर्यो देवदानवदर्पहा॥ ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम्।

sa cāpratimagāmbhīryo devadānavadarpahā॥
brahmaśāpābhibhūtastu kumbhakarṇo vibodhyatām।

‘साथ ही जिसके गाम्भीर्य की कहीं तुलना नहीं है, जो देवताओं और दानवों का दर्प दलन करनेवाला है तथा ब्रह्माजी के शाप से प्राप्त हुई निद्रा जिसे सदा अभिभूत किये रहती है, उस कुम्भकर्ण को भी जगाया जाय’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · १४ ॥
समरे जितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम्॥

samare jitamātmānaṁ prahastaṁ ca niṣūditam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६० · १५ ॥
ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः। द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम्॥ निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम्।

jñātvā rakṣobalaṁ bhīmamādideśa mahābalaḥ।
dvāreṣu yatnaḥ kriyatāṁ prākāraścādhiruhyatām॥
nidrāvaśasamāviṣṭaḥ kumbhakarṇo vibodhyatām।

॥ १४–१५ ॥

‘प्रहस्त मारा गया और मैं भी समराङ्गण में परास्त हो गया’ ऐसा जानकर महाबली रावण ने राक्षसों की भयानक सेना को आदेश दिया कि ‘तुमलोग नगर के दरवाजों पर रहकर उनकी रक्षा के लिये यत्न करो। परकोटों पर भी चढ़ जाओ और निद्रा के अधीन हुए कुम्भकर्ण को जगा दो

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · १६ ॥
सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कामोपहतचेतनः॥

sukhaṁ svapiti niścintaḥ kāmopahatacetanaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६० · १७ ॥
नव सप्त दशाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः। मन्त्रं कृत्वा प्रसुप्तोऽयमितस्तु नवमेऽहनि॥

nava sapta daśāṣṭau ca māsān svapiti rākṣasaḥ।
mantraṁ kṛtvā prasupto'yamitastu navame'hani॥

॥ १६–१७ ॥

‘(मैं तो दुःखी, चिन्तित और अपूर्णकाम होकर जाग रहा हूँ और) वह राक्षस कामभोग से अचेत हो बड़ी निश्चिन्तता के साथ सुखपूर्वक सो रहा है। वह कभी नौ, कभी सात, कभी दस और कभी आठ मासतक सोता रहता है। यह आज से नौ महीने पहले मुझसे सलाह करके सोया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · १८ ॥
तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम्। स हि संख्ये महाबाहुः ककुदं सर्वरक्षसाम्। वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव हनिष्यति॥

taṁ tu bodhayata kṣipraṁ kumbhakarṇaṁ mahābalam।
sa hi saṁkhye mahābāhuḥ kakudaṁ sarvarakṣasām।
vānarān rājaputrau ca kṣiprameva haniṣyati॥

‘अतः तुमलोग महाबली कुम्भकर्ण को शीघ्र जगा दो। महाबाहु कुम्भकर्ण सभी राक्षसों में श्रेष्ठ है। वह युद्धस्थल में वानरों और उन राजकुमारों को भी शीघ्र ही मार डालेगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · १९ ॥
एष केतुः परं संख्ये मुख्यो वै सर्वरक्षसाम्। कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः॥

eṣa ketuḥ paraṁ saṁkhye mukhyo vai sarvarakṣasām।
kumbhakarṇaḥ sadā śete mūḍho grāmyasukhe rataḥ॥

‘समस्त राक्षसों में प्रधान यह कुम्भकर्ण समरभूमि में हमारे लिये सर्वोत्तम विजय-वैजयन्ती के समान है; किंतु खेद की बात है कि वह मूर्ख ग्राम्यसुख में आसक्त होकर सदा सोता रहता है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · २० ॥
रामेणाभिनिरस्तस्य संग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे। भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते॥

rāmeṇābhinirastasya saṁgrāme'smin sudāruṇe।
bhaviṣyati na me śokaḥ kumbhakarṇe vibodhite॥

‘यदि कुम्भकर्ण को जगा दिया जाय तो इस भयंकर संग्राम में मुझे राम से पराजित होने का शोक नहीं होगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · २१ ॥
किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि। ईदृशे व्यसने घोरे यो न साह्याय कल्पते॥

kiṁ kariṣyāmyahaṁ tena śakratulyabalena hi।
īdṛśe vyasane ghore yo na sāhyāya kalpate॥

‘यदि इस घोर संकट के समय भी कुम्भकर्ण मेरी सहायता करने में समर्थ नहीं हो रहा है तो इन्द्र के तुल्य बलशाली होने पर भी उससे मेरा प्रयोजन ही क्या है—मैं उसे लेकर क्या करूँगा?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · २२ ॥
ते तु तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः। जग्मुः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम्॥

te tu tad vacanaṁ śrutvā rākṣasendrasya rākṣasāḥ।
jagmuḥ paramasambhrāntāḥ kumbhakarṇaniveśanam॥

राक्षसराज रावण की वह बात सुनकर समस्त राक्षस बड़ी घबराहट में पड़कर कुम्भकर्ण के घर गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · २३ ॥
ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः। गन्धं माल्यं महद्भक्ष्यमादाय सहसा ययुः॥

te rāvaṇasamādiṣṭā māṁsaśoṇitabhojanāḥ।
gandhaṁ mālyaṁ mahadbhakṣyamādāya sahasā yayuḥ॥

रक्त-मांस का भोजन करनेवाले वे राक्षस रावण की आज्ञा पाकर गन्ध, माल्य तथा खाने-पीने की बहुत-सी सामग्री लिये सहसा कुम्भकर्ण के पास गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · २४ ॥
तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम्। कुम्भकर्णगुहां रम्यां पुष्पगन्धप्रवाहिनीम्॥

tāṁ praviśya mahādvārāṁ sarvato yojanāyatām।
kumbhakarṇaguhāṁ ramyāṁ puṣpagandhapravāhinīm॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६० · २५ ॥
कुम्भकर्णस्य निःश्वासादवधूता महाबलाः। प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर्गुहाम्॥

kumbhakarṇasya niḥśvāsādavadhūtā mahābalāḥ।
pratiṣṭhamānāḥ kṛcchreṇa yatnāt praviviśurguhām॥

॥ २४–२५ ॥

कुम्भकर्ण एक गुफा में रहता था, जो बड़ी ही सुन्दर थी और वहाँ के वातावरण में फूलों की सुगन्ध छायी रहती थी। उसकी लंबाई-चौड़ाई सब ओर से एक-एक योजन की थी तथा उसका दरवाजा बहुत बड़ा था। उसमें प्रवेश करते ही वे महाबली राक्षस कुम्भकर्ण की साँस के वेग से सहसा पीछे को ठेल दिये गये। फिर बड़ी कठिनाई से पैर जमाते हुए वे पूरा प्रयत्न करके उस गुफा के भीतर घुसे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · २६ ॥
तां प्रविश्य गुहां रम्यां रत्नकाञ्चनकुट्टिमाम्। ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्राः शयानं भीमविक्रमम्॥

tāṁ praviśya guhāṁ ramyāṁ ratnakāñcanakuṭṭimām।
dadṛśurnairṛtavyāghrāḥ śayānaṁ bhīmavikramam॥

उस गुफा की फर्श में रत्न और सुवर्ण जड़े गये थे, जिससे उसकी रमणीयता बहुत बढ़ गयी थी। उसके भीतर प्रवेश करके उन श्रेष्ठ राक्षसों ने देखा, भयानक पराक्रमी कुम्भकर्ण सो रहा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · २७ ॥
ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम्। कुम्भकर्णं महानिद्रं समेताः प्रत्यबोधयन्॥

te tu taṁ vikṛtaṁ suptaṁ vikīrṇamiva parvatam।
kumbhakarṇaṁ mahānidraṁ sametāḥ pratyabodhayan॥

महानिद्रा में निमग्न हुआ कुम्भकर्ण बिखरे हुए पर्वत के समान विकृतावस्था में सोकर खर्राटे ले रहा था, अतः वे सब राक्षस एकत्र हो उसे जगाने की चेष्टा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · २८ ॥
ऊर्ध्वलोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम्। भ्रामयन्तं विनिःश्वासैः शयानं भीमविक्रमम्॥

ūrdhvalomāñcitatanuṁ śvasantamiva pannagam।
bhrāmayantaṁ viniḥśvāsaiḥ śayānaṁ bhīmavikramam॥

उसका सारा शरीर ऊपर उठी हुई रोमावलियों से भरा था। वह सर्प के समान साँस लेता और अपने निःश्वासों से लोगों को चक्कर में डाल देता था। वहाँ सोया हुआ वह राक्षस भयानक बल-विक्रम से सम्पन्न था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · २९ ॥
भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम्। शयने न्यस्तसर्वाङ्गं मेदोरुधिरगन्धिनम्॥

bhīmanāsāpuṭaṁ taṁ tu pātālavipulānanam।
śayane nyastasarvāṅgaṁ medorudhiragandhinam॥

उसकी नासिका के दोनों छिद्र बड़े भयंकर थे। मुँह पाताल के समान विशाल था। उसने अपना सारा शरीर शय्या पर डाल रखा था और उसकी देह से रक्त और चर्बी की-सी गन्ध प्रकट होती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ३० ॥
काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटेनार्कवर्चसम्। ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं कुम्भकर्णमरिंदमम्॥

kāñcanāṅgadanaddhāṅgaṁ kirīṭenārkavarcasam।
dadṛśurnairṛtavyāghraṁ kumbhakarṇamariṁdamam॥

उसकी भुजाओं में बाजूबन्द शोभा पाते थे। मस्तक पर तेजस्वी किरीट धारण करने के कारण वह सूर्यदेव के समान प्रभापुञ्ज से प्रकाशित हो रहा था। इस रूप में निशाचरश्रेष्ठ शत्रुदमन कुम्भकर्ण को उन राक्षसों ने देखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ३१ ॥
ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णस्य चाग्रतः। भूतानां मेरुसंकाशं राशिं परमतर्पणम्॥

tataścakrurmahātmānaḥ kumbhakarṇasya cāgrataḥ।
bhūtānāṁ merusaṁkāśaṁ rāśiṁ paramatarpaṇam॥

तदनन्तर उन महाकाय निशाचरों ने कुम्भकर्ण के सामने प्राणियों के मेरुपर्वत-जैसे ढेर लगा दिये, जो उसे अत्यन्त तृप्ति प्रदान करनेवाले थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ३२ ॥
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च संचयान्। चक्रुर्नैर्ऋतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम्॥

mṛgāṇāṁ mahiṣāṇāṁ ca varāhāṇāṁ ca saṁcayān।
cakrurnairṛtaśārdūlā rāśimannasya cādbhutam॥

उन श्रेष्ठ राक्षसों ने वहाँ मृगों, भैंसों और सूअरों के समूह खड़े कर दिये तथा अन्न की भी अद्भुत राशि एकत्र कर दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ३३ ॥
ततः शोणितकुम्भांश्च मांसानि विविधानि च। पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चक्रुस्त्रिदशशत्रवः॥

tataḥ śoṇitakumbhāṁśca māṁsāni vividhāni ca।
purastāt kumbhakarṇasya cakrustridaśaśatravaḥ॥

इतना ही नहीं, उन देवद्रोहियों ने कुम्भकर्ण के आगे रक्त से भरे हुए बहुतेरे घड़े और नाना प्रकार के मांस भी रख दिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ३४ ॥
लिलिपुश्च परार्घ्येन चन्दनेन परंतपम्। दिव्यैराश्वासयामासुर्माल्यैर्गन्धैश्च गन्धिभिः॥

lilipuśca parārghyena candanena paraṁtapam।
divyairāśvāsayāmāsurmālyairgandhaiśca gandhibhiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६० · ३५ ॥
धूपगन्धांश्च ससृजुस्तुष्टुवुश्च परंतपम्। जलदा इव चानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः॥

dhūpagandhāṁśca sasṛjustuṣṭuvuśca paraṁtapam।
jaladā iva cāneduryātudhānāstatastataḥ॥

॥ ३४–३५ ॥

तत्पश्चात् उन्होंने शत्रुसंतापी कुम्भकर्ण के शरीर में बहुमूल्य चन्दन का लेप किया। दिव्य सुगन्धित पुष्प और चन्दन सुघाँये। धूपों की सुगन्ध फैलायी। उस शत्रुदमन वीर की स्तुति की तथा जहाँ-तहाँ खड़े हुए राक्षस मेघों के समान गम्भीर ध्वनि से गर्जना करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ३६ ॥
शङ्खांश्च पूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान्। तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः॥

śaṅkhāṁśca pūrayāmāsuḥ śaśāṅkasadṛśaprabhān।
tumulaṁ yugapaccāpi vineduścāpyamarṣitāḥ॥

(इतनेपर भी जब कुम्भकर्ण नहीं उठा, तब) अमर्ष से भरे हुए राक्षस चन्द्रमा के समान श्वेत रंग के बहुत-से शङ्ख फूँकने तथा एक साथ तुमुल-ध्वनि से गर्जना करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ३७ ॥
नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः। कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वरम्॥

nedurāsphoṭayāmāsuścikṣipuste niśācarāḥ।
kumbhakarṇavibodhārthaṁ cakruste vipulaṁ svaram॥

वे निशाचर सिंहनाद करने, ताल ठोंकने और कुम्भकर्ण के विभिन्न अङ्गों को झकझोरने लगे। उन्होंने कुम्भकर्ण को जगाने के लिये बड़े जोर-जोर से गम्भीर ध्वनि की

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ३८ ॥
सशङ्खभेरीपणवप्रणादं सास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादम्। दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः श्रुत्वा विहंगाः सहसा निपेतुः॥

saśaṅkhabherīpaṇavapraṇādaṁ
sāsphoṭitakṣvelitasiṁhanādam।
diśo dravantastridivaṁ kirantaḥ
śrutvā vihaṁgāḥ sahasā nipetuḥ॥

शङ्ख, भेरी और पणव बजने लगे। ताल ठोंकने, गर्जने और सिंहनाद का शब्द सब ओर गूँज उठा। वह तुमुल नाद सुनकर पक्षी समस्त दिशाओं की ओर भागने और आकाश में उड़ने लगे। उड़ते-उड़ते वे सहसा पृथ्वी पर गिर पड़ते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ३९ ॥
यदा भृशं तैर्निनदैर्महात्मा न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः। ततो भुशुण्डीर्मुसलानि सर्वे रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च॥

yadā bhṛśaṁ tairninadairmahātmā
na kumbhakarṇo bubudhe prasuptaḥ।
tato bhuśuṇḍīrmusalāni sarve
rakṣogaṇāste jagṛhurgadāśca॥

जब उस महान् कोलाहल से भी सोया हुआ विशालकाय कुम्भकर्ण नहीं जग सका, तब उन समस्त राक्षसों ने अपने हाथों में भुशुण्डी, मूसल और गदाएँ ले लीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ४० ॥
तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभि- र्वक्षःस्थले मुद्गरमुष्टिभिश्च। सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः॥

taṁ śailaśṛṅgairmusalairgadābhi-
rvakṣaḥsthale mudgaramuṣṭibhiśca।
sukhaprasuptaṁ bhuvi kumbhakarṇaṁ
rakṣāṁsyudagrāṇi tadā nijaghnuḥ॥

कुम्भकर्ण भूतल पर ही सुख से सो रहा था। उसी अवस्था में उन प्रचण्ड राक्षसों ने उस समय उसकी छाती पर पर्वतशिखरों, मूसलों, गदाओं, मुद्गरों और मुक्कों से मारना आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ४१ ॥
तस्य निःश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः। राक्षसाः कुम्भकर्णस्य स्थातुं शेकुर्न चाग्रतः॥

tasya niḥśvāsavātena kumbhakarṇasya rakṣasaḥ।
rākṣasāḥ kumbhakarṇasya sthātuṁ śekurna cāgrataḥ॥

किंतु राक्षस कुम्भकर्ण की निःश्वास-वायु से प्रेरित हो वे सब निशाचर उसके आगे ठहर नहीं पाते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ४२ ॥
ततः परिहिता गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः। मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तथा॥

tataḥ parihitā gāḍhaṁ rākṣasā bhīmavikramāḥ।
mṛdaṅgapaṇavān bherīḥ śaṅkhakumbhagaṇāṁstathā॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६० · ४३ ॥
दश राक्षससाहस्रं युगपत्पर्यवारयत्। नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन्॥

daśa rākṣasasāhasraṁ yugapatparyavārayat।
nīlāñjanacayākāraṁ te tu taṁ pratyabodhayan॥

॥ ४२–४३ ॥

तदनन्तर अपने वस्त्रों को खूब कसकर बाँध लेने के पश्चात् वे भयानक पराक्रमी राक्षस जिनकी संख्या लगभग दस हजार थी, एक ही समय कुम्भकर्ण को घेरकर खड़े हो गये और काले कोयले के ढेर के समान पड़े हुए उस निशाचर को जगाने का प्रयत्न करने लगे। उन सबने एक साथ मृदंग, पणव, भेरी, शङ्ख और कुम्भ (धौंसे) बजाने आरम्भ किये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ४४ ॥
अभिघ्नन्तो नदन्तश्च न च सम्बुबुधे तदा। यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा॥ ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन्।

abhighnanto nadantaśca na ca sambubudhe tadā।
yadā cainaṁ na śekuste pratibodhayituṁ tadā॥
tato gurutaraṁ yatnaṁ dāruṇaṁ samupākraman।

इस तरह वे राक्षस बाजे बजाते और गर्जते रहे तो भी कुम्भकर्ण की निद्रा नहीं टूटी। जब वे उसे किसी तरह जगा न सके, तब उन्होंने पहले से भी भारी प्रयत्न आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ४५ ॥
अश्वानुष्ट्रान् खरान् नागाञ्जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः॥

aśvānuṣṭrān kharān nāgāñjaghnurdaṇḍakaśāṅkuśaiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६० · ४६ ॥
भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन्। निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटंकरैः॥

bherīśaṅkhamṛdaṅgāṁśca sarvaprāṇairavādayan।
nijaghnuścāsya gātrāṇi mahākāṣṭhakaṭaṁkaraiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ६० · ४७ ॥
मुद्गरैर्मुसलैश्चापि सर्वप्राणसमुद्यतैः। तेन नादेन महता लङ्का सर्वा प्रपूरिता। सपर्वतवना सर्वा सोऽपि नैव प्रबुध्यते॥

mudgarairmusalaiścāpi sarvaprāṇasamudyataiḥ।
tena nādena mahatā laṅkā sarvā prapūritā।
saparvatavanā sarvā so'pi naiva prabudhyate॥

॥ ४५–४७ ॥

वे घोड़ों, ऊँटों, गदहों और हाथियों को डंडों, कोड़ों तथा अंकुशों से मार-मारकर उसके ऊपर ठेलने लगे। सारी शक्ति लगाकर भेरी, मृदङ्ग और शङ्ख बजाने लगे तथा पूरा बल लगाकर उठाये गये बड़े-बड़े काष्ठों के समूहों, मुद्गरों और मूसलों से भी उसके अङ्गों पर प्रहार करने लगे। उस महान् कोलाहल से पर्वतों और वनोंसहित सारी लङ्का गूँज उठी, परंतु कुम्भकर्ण नहीं जागा, नहीं जागा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ४८ ॥
ततो भेरीसहस्रं तु युगपत् समहन्यत। मृष्टकाञ्चनकोणानामसक्तानां समन्ततः॥

tato bherīsahasraṁ tu yugapat samahanyata।
mṛṣṭakāñcanakoṇānāmasaktānāṁ samantataḥ॥

तदनन्तर सब ओर सहस्रों धौंसे एक साथ बजाये जाने लगे। वे सब-के-सब लगातार बजते रहे। उन्हें बजाने के लिये जो डंडे थे, वे सुन्दर सुवर्ण के बने हुए थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ४९ ॥
एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यते। शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः॥

evamapyatinidrastu yadā naiva prabudhyate।
śāpasya vaśamāpannastataḥ kruddhā niśācarāḥ॥

इतनेपर भी शाप के अधीन हुआ वह अतिशय निद्रालु निशाचर नहीं जागा। इससे वहाँ आये हुए सब राक्षसों को बड़ा क्रोध हुआ

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ५० ॥
ततः कोपसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः। तद् रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम्॥

tataḥ kopasamāviṣṭāḥ sarve bhīmaparākramāḥ।
tad rakṣo bodhayiṣyantaścakruranye parākramam॥

फिर वे रोष से भरे हुए सभी भयानक पराक्रमी निशाचर उस राक्षस को जगाने के लिये पराक्रम करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ५१ ॥
अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम्। केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णानन्ये दशन्ति च॥

anye bherīḥ samājaghnuranye cakrurmahāsvanam।
keśānanye pralulupuḥ karṇānanye daśanti ca॥

कोई धौंसे बजाने लगे, कोई महान् कोलाहल करने लगे, कोई कुम्भकर्ण के सिर के बाल नोचने लगे और कोई दाँतों से उसके कान काटने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ५२ ॥
उदकुम्भशतान्यन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः। न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः॥

udakumbhaśatānyanye samasiñcanta karṇayoḥ।
na kumbhakarṇaḥ paspande mahānidrāvaśaṁ gataḥ॥

दूसरे राक्षसों ने उसके दोनों कानों में सौ घड़े पानी डाल दिये तो भी महानिद्रा के वश में पड़ा हुआ कुम्भकर्ण टस-से-मस नहीं हुआ

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ५३ ॥
अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः। मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान्॥

anye ca balinastasya kūṭamudgarapāṇayaḥ।
mūrdhni vakṣasi gātreṣu pātayan kūṭamudgarān॥

दूसरे बलवान् राक्षस काँटेदार मुद्गर हाथ में लेकर उन्हें उसके मस्तक, छाती तथा अन्य अङ्गों पर गिराने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ५४ ॥
रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः। वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः॥

rajjubandhanabaddhābhiḥ śataghnībhiśca sarvataḥ।
vadhyamāno mahākāyo na prābudhyata rākṣasaḥ॥

तत्पश्चात् रस्सियों से बँधी हुई शतघ्नियोंद्वारा उसपर सब ओर से चोटें पड़ने लगीं। फिर भी उस महाकाय राक्षस की नींद नहीं टूटी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ५५ ॥
वारणानां सहस्रं च शरीरेऽस्य प्रधावितम्। कुम्भकर्णस्तदा बुद्ध्वा स्पर्शं परमबुध्यत॥

vāraṇānāṁ sahasraṁ ca śarīre'sya pradhāvitam।
kumbhakarṇastadā buddhvā sparśaṁ paramabudhyata॥

इसके बाद उसके शरीर पर हजारों हाथी दौड़ाये गये। तब उसे कुछ स्पर्श मालूम हुआ और वह जाग उठा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ५६ ॥
स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षै- रचिन्तयंस्तान् विपुलान् प्रहारान्। निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च विजृम्भमाणः सहसोत्पपात॥

sa pātyamānairgiriśṛṅgavṛkṣai-
racintayaṁstān vipulān prahārān।
nidrākṣayāt kṣudbhayapīḍitaśca
vijṛmbhamāṇaḥ sahasotpapāta॥

यद्यपि उसके ऊपर पर्वतशिखर और वृक्ष गिराये जाते थे, तथापि उसने उन भारी प्रहारों को कुछ भी नहीं गिना। हाथियों के स्पर्श से जब उसकी नींद टूटी, तब वह भूख के भय से पीड़ित हो अँगड़ाई लेता हुआ सहसा उछलकर खड़ा हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ५७ ॥
स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ विक्षिप्य बाहू जितवज्रसारौ। विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरोऽसौ विकृतं जजृम्भे॥

sa nāgabhogācalaśṛṅgakalpau
vikṣipya bāhū jitavajrasārau।
vivṛtya vaktraṁ vaḍavāmukhābhaṁ
niśācaro'sau vikṛtaṁ jajṛmbhe॥

उसकी दोनों भुजाएँ नागों के शरीर और पर्वत-शिखरों के समान जान पड़ती थीं। उन्होंने वज्र की शक्ति को पराजित कर दिया था। उन दोनों बाँहों और मुँह को फैलाकर जब वह निशाचर जम्हाई लेने लगा, उस समय उसका मुख बड़वानल के समान विकराल जान पड़ता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ५८ ॥
तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसंनिभम्। ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः॥

tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṁ pātālasaṁnibham।
dadṛśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ॥

जम्हाई लेते समय कुम्भकर्ण का पाताल-जैसा मुख मेरुपर्वत के शिखर पर उगे हुए सूर्य के समान दिखायी देता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ५९ ॥
स जृम्भमाणोऽतिबलः प्रबुद्धस्तु निशाचरः। निःश्वासश्चास्य संजज्ञे पर्वतादिव मारुतः॥

sa jṛmbhamāṇo'tibalaḥ prabuddhastu niśācaraḥ।
niḥśvāsaścāsya saṁjajñe parvatādiva mārutaḥ॥

इस तरह जम्हाई लेता हुआ वह अत्यन्त बलशाली निशाचर जब जगा, तब उसके मुख से जो साँस निकलती थी, वह पर्वत-से चली हुई वायु के समान प्रतीत होती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ६० ॥
रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद् बभौ। युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः॥

rūpamuttiṣṭhatastasya kumbhakarṇasya tad babhau।
yugānte sarvabhūtāni kālasyeva didhakṣataḥ॥

नींद से उठे हुए कुम्भकर्ण का वह रूप प्रलयकाल में समस्त प्राणियों के संहार की इच्छा रखनेवाले काल के समान जान पड़ता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ६१ ॥
तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी। ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ॥

tasya dīptāgnisadṛśe vidyutsadṛśavarcasī।
dadṛśāte mahānetre dīptāviva mahāgrahau॥

उसकी दोनों बड़ी-बड़ी आँखें प्रज्वलित अग्नि और विद्युत् के समान दीप्तिमती दिखायी देती थीं। वे ऐसी लगती थीं मानो दो महान् ग्रह प्रकाशित हो रहे हों

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ६२ ॥
ततस्त्वदर्शयन् सर्वान् भक्ष्यांश्च विविधान् बहून्। वराहान् महिषांश्चैव बभक्ष स महाबलः॥

tatastvadarśayan sarvān bhakṣyāṁśca vividhān bahūn।
varāhān mahiṣāṁścaiva babhakṣa sa mahābalaḥ॥

तदनन्तर राक्षसों ने वहाँ जो अनेक प्रकार की खाने-पीने की वस्तुएँ प्रचुर मात्रा में रखी गयी थीं, वे सब-की-सब कुम्भकर्ण को दिखायीं। वह महाबली राक्षस बात-की-बात में बहुतेरे भैंसों और सूअरों को चट कर गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ६३ ॥
आदद् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितोऽपिबत्। मेदःकुम्भांश्च मद्यांश्च पपौ शक्ररिपुस्तदा॥

ādad bubhukṣito māṁsaṁ śoṇitaṁ tṛṣito'pibat।
medaḥkumbhāṁśca madyāṁśca papau śakraripustadā॥

उसे बड़ी भूख लगी थी, अतः उसने भरपेट मांस खाया और प्यास बुझाने के लिये रक्त पान किया। तदनन्तर उस इन्द्रद्रोही निशाचर ने चर्बी से भरे हुए कितने ही घड़े साफ कर दिये और वह कई घड़े मदिरा भी पी गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ६४ ॥
ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः। शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन्॥

tatastṛpta iti jñātvā samutpeturniśācarāḥ।
śirobhiśca praṇamyainaṁ sarvataḥ paryavārayan॥

तब उसे तृप्त जानकर राक्षस उछल-उछलकर उसके सामने आये और उसे सिर झुका प्रणाम करके उसके चारों ओर खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ६५ ॥
निद्राविशदनेत्रस्तु कलुषीकृतलोचनः। चारयन् सर्वतो दृष्टिं तान् ददर्श निशाचरान्॥

nidrāviśadanetrastu kaluṣīkṛtalocanaḥ।
cārayan sarvato dṛṣṭiṁ tān dadarśa niśācarān॥

उस समय उसके नेत्र निद्रा के कारण अप्रसन्न—कुछ-कुछ खुले हुए थे और मलिन जान पड़ते थे। उसने सब ओर दृष्टि डालकर वहाँ खड़े हुए निशाचरों को देखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ६६ ॥
स सर्वान् सान्त्वयामास नैर्ऋतान् नैर्ऋतर्षभः। बोधनाद् विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत्॥

sa sarvān sāntvayāmāsa nairṛtān nairṛtarṣabhaḥ।
bodhanād vismitaścāpi rākṣasānidamabravīt॥

निशाचरों में श्रेष्ठ कुम्भकर्ण ने उन सब राक्षसों को सान्त्वना दी और अपने जगाये जाने के कारण विस्मित हो उनसे इस प्रकार पूछा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ६७ ॥
किमर्थमहमादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः। कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयं वा नेह किंचन॥

kimarthamahamādṛtya bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ।
kaccit sukuśalaṁ rājño bhayaṁ vā neha kiṁcana॥

‘तुमलोगों ने इस प्रकार आदर करके मुझे किसलिये जगाया है? राक्षसराज रावण कुशल से हैं न? यहाँ कोई भय तो नहीं उपस्थित हुआ है?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ६८ ॥
अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम्। यदर्थमेव त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः॥

athavā dhruvamanyebhyo bhayaṁ paramupasthitam।
yadarthameva tvaritairbhavadbhiḥ pratibodhitaḥ॥

‘अथवा निश्चय ही यहाँ दूसरों से कोई महान् भय उपस्थित हुआ है, जिसके निवारण के लिये तुमलोगों ने इतनी उतावली के साथ मुझे जगाया है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ६९ ॥
अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम्। दारयिष्ये महेन्द्रं वा शीतयिष्ये तथानलम्॥

adya rākṣasarājasya bhayamutpāṭayāmyaham।
dārayiṣye mahendraṁ vā śītayiṣye tathānalam॥

‘अच्छा तो आज मैं राक्षसराज के भय को उखाड़ फेंकूँगा। महेन्द्र (पर्वत या इन्द्र)-को भी चीर डालूँगा और अग्नि को भी ठंडा कर दूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ७० ॥
न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मादृशम्। तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम्॥

na hyalpakāraṇe suptaṁ bodhayiṣyati mādṛśam।
tadākhyātārthatattvena matprabodhanakāraṇam॥

‘मुझ-जैसे पुरुष को किसी छोटे-मोटे कारणवश नींद से नहीं जगाया जायगा। अतः तुमलोग ठीक-ठीक बताओ, मेरे जगाये जाने का क्या कारण है?’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ७१ ॥
एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णमरिंदमम्। यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरभाषत॥

evaṁ bruvāṇaṁ saṁrabdhaṁ kumbhakarṇamariṁdamam।
yūpākṣaḥ sacivo rājñaḥ kṛtāñjalirabhāṣata॥

शत्रुसूदन कुम्भकर्ण जब रोष में भरकर इस प्रकार पूछने लगा, तब राजा रावण के सचिव यूपाक्ष ने हाथ जोड़कर कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ७२ ॥
न नो देवकृतं किंचिद् भयमस्ति कदाचन। मानुषान्नो भयं राजंस्तुमुलं सम्प्रबाधते॥

na no devakṛtaṁ kiṁcid bhayamasti kadācana।
mānuṣānno bhayaṁ rājaṁstumulaṁ samprabādhate॥

‘महाराज! हमें देवताओं की ओर से तो कभी कोई भय हो ही नहीं सकता। इस समय केवल एक मनुष्य से तुमुल भय प्राप्त हुआ है, जो हमें सता रहा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ७३ ॥
न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति न नः क्वचित्। यादृशं मानुषं राजन् भयमस्मानुपस्थितम्॥

na daityadānavebhyo vā bhayamasti na naḥ kvacit।
yādṛśaṁ mānuṣaṁ rājan bhayamasmānupasthitam॥

‘राजन्! इस समय एक मनुष्य से हमारे लिये जैसा भय उपस्थित हो गया है, वैसा तो कभी दैत्यों और दानवों से भी नहीं हुआ था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ७४ ॥
वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता। सीताहरणसंतप्ताद् रामान्नस्तुमुलं भयम्॥

vānaraiḥ parvatākārairlaṅkeyaṁ parivāritā।
sītāharaṇasaṁtaptād rāmānnastumulaṁ bhayam॥

‘पर्वताकार वानरों ने आकर इस लङ्कापुरी को चारों ओर से घेर लिया है। सीताहरण से संतप्त हुए श्रीराम की ओर से हमें तुमुल भय की प्राप्ति हुई है

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ७५ ॥
एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी। कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः॥

ekena vānareṇeyaṁ pūrvaṁ dagdhā mahāpurī।
kumāro nihataścākṣaḥ sānuyātraḥ sakuñjaraḥ॥

‘पहले एक ही वानर ने यहाँ आकर इस महापुरी को जला दिया था और हाथियों तथा साथियोंसहित राजकुमार अक्ष को भी मार डाला था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ७६ ॥
स्वयं रक्षोधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः। व्रजेति संयुगे मुक्तो रामेणादित्यवर्चसा॥

svayaṁ rakṣodhipaścāpi paulastyo devakaṇṭakaḥ।
vrajeti saṁyuge mukto rāmeṇādityavarcasā॥

‘श्रीराम सूर्य के समान तेजस्वी हैं। उन्होंने देवशत्रु पुलस्त्यकुलनन्दन साक्षात् राक्षसराज रावण को भी युद्ध में हराकर जीवित छोड़ दिया और कहा—‘लङ्का को लौट जाओ’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ७७ ॥
यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः। कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात्॥

yanna devaiḥ kṛto rājā nāpi daityairna dānavaiḥ।
kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṁśayāt॥

‘महाराज की जो दशा देवता, दैत्य और दानव भी नहीं कर सके थे, वह राम ने कर दी। उनके प्राण बड़े संकट से बचे हैं’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ७८ ॥
स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराभवम्। कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत्॥

sa yūpākṣavacaḥ śrutvā bhrāturyudhi parābhavam।
kumbhakarṇo vivṛttākṣo yūpākṣamidamabravīt॥

युद्ध में भाई की पराजय से सम्बन्ध रखनेवाली यूपाक्ष की यह बात सुनकर कुम्भकर्ण आँखें फाड़-फाड़कर देखने लगा और यूपाक्ष से इस प्रकार बोला—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ७९ ॥
सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम्। राघवं च रणे जित्वा ततो द्रक्ष्यामि रावणम्॥

sarvamadyaiva yūpākṣa harisainyaṁ salakṣmaṇam।
rāghavaṁ ca raṇe jitvā tato drakṣyāmi rāvaṇam॥

‘यूपाक्ष! मैं अभी सारी वानरसेना को तथा लक्ष्मणसहित राम को भी रणभूमि में परास्त करके रावण का दर्शन करूँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ८० ॥
राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः। रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम्॥

rākṣasāṁstarpayiṣyāmi harīṇāṁ māṁsaśoṇitaiḥ।
rāmalakṣmaṇayoścāpi svayaṁ pāsyāmi śoṇitam॥

‘आज वानरों के मांस और रक्त से राक्षसों को तृप्त करूँगा और स्वयं भी राम और लक्ष्मण के खून पीऊँगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ८१ ॥
तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम्। महोदरो नैर्ऋतयोधमुख्यः कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे॥

tat tasya vākyaṁ bruvato niśamya
sagarvitaṁ roṣavivṛddhadoṣam।
mahodaro nairṛtayodhamukhyaḥ
kṛtāñjalirvākyamidaṁ babhāṣe॥

कुम्भकर्ण के बढ़े हुए रोष-दोष से युक्त अहङ्कारपूर्ण वचन सुनकर राक्षस-योद्धाओं में प्रधान महोदर ने हाथ जोड़कर यह बात कही—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ८२ ॥
रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च। पश्चादपि महाबाहो शत्रून् युधि विजेष्यसि॥

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā guṇadoṣau vimṛśya ca।
paścādapi mahābāho śatrūn yudhi vijeṣyasi॥

‘महाबाहो! पहले चलकर महाराज रावण की बात सुन लीजिये। फिर गुण-दोष का विचार करने के पश्चात् युद्ध में शत्रुओं को परास्त कीजियेगा’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ८३ ॥
महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः। कुम्भकर्णो महातेजाः सम्प्रतस्थे महाबलः॥

mahodaravacaḥ śrutvā rākṣasaiḥ parivāritaḥ।
kumbhakarṇo mahātejāḥ sampratasthe mahābalaḥ॥

महोदर की यह बात सुनकर राक्षसों से घिरा हुआ महातेजस्वी महाबली कुम्भकर्ण वहाँ से चलने की तैयारी करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ८४ ॥
सुप्तमुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम्। राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम्॥

suptamutthāpya bhīmākṣaṁ bhīmarūpaparākramam।
rākṣasāstvaritā jagmurdaśagrīvaniveśanam॥

इस तरह सोये हुए भयानक नेत्र, रूप और पराक्रमवाले कुम्भकर्ण को उठाकर वे राक्षस शीघ्र ही दशमुख रावण के महल में गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ८५ ॥
तेऽभिगम्य दशग्रीवमासीनं परमासने। ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः॥

te'bhigamya daśagrīvamāsīnaṁ paramāsane।
ūcurbaddhāñjalipuṭāḥ sarva eva niśācarāḥ॥

दशग्रीव उत्तम सिंहासन पर बैठा हुआ था, उसके पास जा सभी निशाचर हाथ जोड़कर बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ८६ ॥
कुम्भकर्णः प्रबुद्धोऽसौ भ्राता ते राक्षसेश्वर। कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यसे तमिहागतम्॥

kumbhakarṇaḥ prabuddho'sau bhrātā te rākṣaseśvara।
kathaṁ tatraiva niryātu drakṣyase tamihāgatam॥

‘राक्षसेश्वर! आपके भाई कुम्भकर्ण जाग उठे हैं। कहिये, वे क्या करें? सीधे युद्धस्थल में ही पधारें या आप उन्हें यहाँ उपस्थित देखना चाहते हैं?

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ८७ ॥
रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान्। द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूज्यताम्॥

rāvaṇastvabravīddhṛṣṭo rākṣasāṁstānupasthitān।
draṣṭumenamihecchāmi yathānyāyaṁ ca pūjyatām॥

तब रावण ने बड़े हर्ष के साथ उन उपस्थित हुए राक्षसों से कहा—‘मैं कुम्भकर्ण को यहाँ देखना चाहता हूँ, उनका यथोचित सत्कार किया जाय’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ८८ ॥
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः। कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः॥

tathetyuktvā tu te sarve punarāgamya rākṣasāḥ।
kumbhakarṇamidaṁ vākyamūcū rāvaṇacoditāḥ॥

तब ‘जो आज्ञा’ कहकर रावण के भेजे हुए वे सब राक्षस पुनः कुम्भकर्ण के पास आ इस प्रकार बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ८९ ॥
द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुङ्गवः। गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं सम्प्रहर्षय॥

draṣṭuṁ tvāṁ kāṅkṣate rājā sarvarākṣasapuṅgavaḥ।
gamane kriyatāṁ buddhirbhrātaraṁ sampraharṣaya॥

‘प्रभो! सर्वराक्षसशिरोमणि महाराज रावण आपको देखना चाहते हैं। अतः आप वहाँ चलने का विचार करें और पधारकर अपने भाई का हर्ष बढ़ावें’

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ९० ॥
कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम्। तथेत्युक्त्वा महावीर्यः शयनादुत्पपात ह॥

kumbhakarṇastu durdharṣo bhrāturājñāya śāsanam।
tathetyuktvā mahāvīryaḥ śayanādutpapāta ha॥

भाई का यह आदेश पाकर महापराक्रमी दुर्जय वीर कुम्भकर्ण ‘बहुत अच्छा’ कहकर शय्या से उठकर खड़ा हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ९१ ॥
प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमहर्षितः। पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम्॥

prakṣālya vadanaṁ hṛṣṭaḥ snātaḥ paramaharṣitaḥ।
pipāsustvarayāmāsa pānaṁ balasamīraṇam॥

उसने बड़े हर्ष और प्रसन्नता के साथ मुँह धोकर स्नान किया और पीने की इच्छा से तुरंत बलवर्धक पेय ले आने की आज्ञा दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ९२ ॥
ततस्ते त्वरितास्तत्र राक्षसा रावणाज्ञया। मद्यं भक्ष्यांश्च विविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन्॥

tataste tvaritāstatra rākṣasā rāvaṇājñayā।
madyaṁ bhakṣyāṁśca vividhān kṣipramevopahārayan॥

तब रावण के आदेश से वे सब राक्षस तुरंत मद्य तथा नाना प्रकार के भक्ष्य पदार्थ ले आये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ९३ ॥
पीत्वा घटसहस्रे द्वे गमनायोपचक्रमे। ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः॥

pītvā ghaṭasahasre dve gamanāyopacakrame।
īṣatsamutkaṭo mattastejobalasamanvitaḥ॥

कुम्भकर्ण दो हजार घड़े मद्य गटककर चलने को उद्यत हुआ। इससे उसमें कुछ ताजगी आ गयी तथा वह मतवाला, तेजस्वी और शक्तिसम्पन्न हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ९४ ॥
कुम्भकर्णो बभौ रुष्टः कालान्तकयमोपमः। भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोबलसमन्वितः। कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम्॥

kumbhakarṇo babhau ruṣṭaḥ kālāntakayamopamaḥ।
bhrātuḥ sa bhavanaṁ gacchan rakṣobalasamanvitaḥ।
kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm॥

फिर जब राक्षसों की सेना के साथ कुम्भकर्ण भाई के महल की ओर चला, उस समय वह रोष से भरे हुए प्रलयकाल के विनाशकारी यमराज के समान जान पड़ता था। कुम्भकर्ण अपने पैरों की धमक से सारी पृथ्वी को कम्पित कर रहा था

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ९५ ॥
स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन् सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः। जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः शतक्रतुर्गेहमिव स्वयंभुवः॥

sa rājamārgaṁ vapuṣā prakāśayan
sahasraraśmirdharaṇīmivāṁśubhiḥ।
jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ
śatakraturgehamiva svayaṁbhuvaḥ॥

जैसे सूर्यदेव अपनी किरणों से भूतल को प्रकाशित करते हैं, उसी प्रकार वह अपने तेजस्वी शरीर से राजमार्ग को उद्भासित करता हुआ हाथ जोड़े अपने भाई के महल में गया। ठीक उसी तरह, जैसे देवराज इन्द्र ब्रह्माजी के धाम में जाते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ९६ ॥
तं राजमार्गस्थममित्रघातिनं वनौकसस्ते सहसा बहिःस्थिताः। दृष्ट्वाप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं वित्रसुस्ते सह यूथपालैः॥

taṁ rājamārgasthamamitraghātinaṁ
vanaukasaste sahasā bahiḥsthitāḥ।
dṛṣṭvāprameyaṁ giriśṛṅgakalpaṁ
vitrasuste saha yūthapālaiḥ॥

राजमार्ग पर चलते समय शत्रुघाती कुम्भकर्ण पर्वतशिखर के समान जान पड़ता था। नगर के बाहर खड़े हुए वानर सहसा उस विशालकाय राक्षस को देखकर सेनापतियोंसहित सहम गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ९७ ॥
केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं व्रजन्ति केचिद् व्यथिताः पतन्ति। केचिद् दशश्च व्यथिताः पतन्ति केचिद् भयार्ता भुवि शेरते स्म॥

keciccharaṇyaṁ śaraṇaṁ sma rāmaṁ
vrajanti kecid vyathitāḥ patanti।
kecid daśaśca vyathitāḥ patanti
kecid bhayārtā bhuvi śerate sma॥

उनमें से कुछ वानरों ने शरणागतवत्सल भगवान् श्रीराम की शरण ली। कुछ व्यथित होकर गिर पड़े। कोई पीड़ित हो सम्पूर्ण दिशाओं में भाग गये और जहाँ-तहाँ धराशायी हो गये और कितने ही वानर भय से पीड़ित हो धरती पर लेट गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ६० · ९८ ॥
तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा। वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं भयार्दिता दुद्रुविरे यतस्ततः॥

tamadriśṛṅgapratimaṁ kirīṭinaṁ
spṛśantamādityamivātmatejasā।
vanaukasaḥ prekṣya vivṛddhamadbhutaṁ
bhayārditā dudruvire yatastataḥ॥

वह पर्वतशिखर के समान ऊँचा था। उसके मस्तक पर मुकुट शोभा देता था। वह अपने तेज से सूर्य का स्पर्श करता-सा जान पड़ता था। उस बढ़े हुए विशालकाय एवं अद्भुत राक्षस को देखकर सभी वनवासी वानर भय से पीड़ित हो इधर-उधर भागने लगे

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६० ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें साठवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ६० ॥