प्रहस्तके मारे जानेसे दुःखी हुए रावणका स्वयं ही युद्धके लिये पधारना, उसके साथ आये हुए मुख्य वीरोंका परिचय, रावणकी मारसे सुग्रीवका अचेत होना, लक्ष्मणका युद्धमें आना, हनुमान् और रावणमें थप्पड़ोंकी मार, रावणद्वारा नीलका मूर्च्छित होना, लक्ष्मणका शक्तिके आघातसे मूर्च्छित एवं सचेत होना तथा श्रीरामसे परास्त होकर रावणका लङ्कामें घुस जाना
tasmin hate rākṣasasainyapāle
plavaṁgamānāmṛṣabheṇa yuddhe।
bhīmāyudhaṁ sāgaravegatulyaṁ
vidudruve rākṣasarājasainyam॥
वानरश्रेष्ठ नील के द्वारा युद्धस्थल में उस राक्षस-सेनापति प्रहस्त के मारे जाने पर समुद्र के समान वेगशालिनी और भयानक आयुधों से युक्त वह राक्षसराज की सेना भाग चली
English translation coming soon.
gatvā tu rakṣodhipateḥ śaśaṁsuḥ
senāpatiṁ pāvakasūnuśastam।
taccāpi teṣāṁ vacanaṁ niśamya
rakṣodhipaḥ krodhavaśaṁ jagāma॥
राक्षसों ने निशाचरराज रावण के पास जाकर अग्निपुत्र नील के हाथ से प्रहस्त के मारे जाने का समाचार सुनाया। उनकी वह बात सुनकर राक्षसराज रावण को बड़ा क्रोध हुआ
English translation coming soon.
saṁkhye prahastaṁ nihataṁ niśamya
krodhārditaḥ śokaparītacetāḥ।
uvāca tān rākṣasayūthamukhyā-
nindro yathā nirjarayūthamukhyān॥
‘युद्धस्थल में प्रहस्त मारा गया’ यह सुनते ही वह क्रोध से तमतमा उठा; किंतु थोड़ी ही देर में उसका चित्त उसके लिये शोक से व्याकुल हो गया। अतः वह मुख्य-मुख्य देवताओं से बातचीत करनेवाले इन्द्र की भाँति राक्षससेना के मुख्य अधिकारियों से बोला—
English translation coming soon.
nāvajñā ripave kāryā yairindrabalasādanaḥ।
sūditaḥ sainyapālo me sānuyātraḥ sakuñjaraḥ॥
‘शत्रुओं को नगण्य समझकर उनकी अवहेलना नहीं करनी चाहिये। मैं जिन्हें बहुत छोटा समझता था, उन्हीं शत्रुओं ने मेरे उस सेनापति को सेवकों और हाथियोंसहित मार गिराया, जो इन्द्र की सेना का भी संहार करने में समर्थ था
English translation coming soon.
so'haṁ ripuvināśāya vijayāyāvicārayan।
svayameva gamiṣyāmi raṇaśīrṣaṁ tadadbhutam॥
‘अब मैं शत्रुओं के संहार और अपनी विजय के लिये बिना कोई विचार किये स्वयं ही उस अद्भुत युद्ध के मुहाने पर जाऊँगा
English translation coming soon.
adya tad vānarānīkaṁ rāmaṁ ca sahalakṣmaṇam।
nirdahiṣyāmi bāṇaughairvanaṁ dīptairivāgnibhiḥ।
adya saṁtarpayiṣyāmi pṛthivīṁ kapiśoṇitaiḥ॥
‘जैसे प्रज्वलित आग वन को जला देती है, उसी तरह आज अपने बाणसमूहों से वानरों की सेना तथा लक्ष्मणसहित श्रीराम को मैं भस्म कर डालूँगा? आज वानरों के रक्त से मैं इस पृथ्वी को तृप्त करूँगा’
English translation coming soon.
sa evamuktvā jvalanaprakāśaṁ
rathaṁ turaṁgottamarājiyuktam।
prakāśamānaṁ vapuṣā jvalantaṁ
samārurohāmararājaśatruḥ॥
ऐसा कहकर वह देवराज का शत्रु रावण अग्नि के समान प्रकाशमान रथ पर सवार हुआ। उसके रथ में उत्तम घोड़ों के समूह जुते हुए थे। वह अपने शरीर से भी प्रज्वलित अग्नि के समान उद्भासित हो रहा था
English translation coming soon.
sa śaṅkhabherīpaṇavapraṇādai-
rāsphoṭitakṣveḍitasiṁhanādaiḥ।
puṇyaiḥ stavaiścāpi supūjyamāna-
stadā yayau rākṣasarājamukhyaḥ॥
उसके प्रस्थान करते समय शङ्ख, भेरी और पणव आदि बाजे बजने लगे। योद्धालोग ताल ठोकने, गर्जने और सिंहनाद करने लगे। वन्दीजन पवित्र स्तुतियोंद्वारा राक्षसराज शिरोमणि रावण की भलीभाँति समाराधना करने लगे। इस प्रकार उसने यात्रा की
English translation coming soon.
sa śailajīmūtanikāśarūpai-
rmāṁsāśanaiḥ pāvakadīptanetraiḥ।
babhau vṛto rākṣasarājamukhyo
bhūtairvṛto rudra ivāmareśaḥ॥
पर्वत और मेघों के समान काले एवं विशाल रूपवाले मांसाहारी राक्षसों से, जिनके नेत्र प्रज्वलित अग्नि के समान उद्दीप्त हो रहे थे, घिरा हुआ राक्षसराजाधिराज रावण भूतगणों से घिरे हुए देवेश्वर रुद्र के समान शोभा पाता था
English translation coming soon.
tato nagaryāḥ sahasā mahaujā
niṣkramya tad vānarasainyamugram।
mahārṇavābhrastanitaṁ dadarśa
samudyataṁ pādapaśailahastam॥
महातेजस्वी रावण ने लङ्कापुरी से सहसा निकलकर महासागर और मेघों के समान गर्जना करनेवाली उस भयंकर वानर-सेना को देखा, जो हाथों में पर्वत-शिखर एवं वृक्ष लिये युद्ध के लिये तैयार थी
English translation coming soon.
tad rākṣasānīkamatipracaṇḍa-
mālokya rāmo bhujagendrabāhuḥ।
vibhīṣaṇaṁ śastrabhṛtāṁ variṣṭha-
muvāca senānugataḥ pṛthuśrīḥ॥
उस अत्यन्त प्रचण्ड राक्षससेना को देखकर नागराज शेष के समान भुजावाले, वानर-सेना से घिरे हुए तथा पुष्ट शोभा-सम्पत्ति से युक्त श्रीरामचन्द्रजी ने शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ विभीषण से पूछा—
English translation coming soon.
nānāpatākādhvajachatrajuṣṭaṁ
prāsāsiśūlāyudhaśastrajuṣṭam।
kasyedamakṣobhyamabhīrujuṣṭaṁ
sainyaṁ mahendropamanāgajuṣṭam॥
‘जो नाना प्रकार की ध्वजा-पताकाओं और छत्रों से सुशोभित, प्रास, खड्ग और शूल आदि अस्त्र-शस्त्रों से सम्पन्न, अजेय, निडर योद्धाओं से सेवित और महेन्द्रपर्वत-जैसे विशालकाय हाथियों से भरी हुई है, ऐसी यह सेना किसकी है?’
English translation coming soon.
tatastu rāmasya niśamya vākyaṁ
vibhīṣaṇaḥ śakrasamānavīryaḥ।
śaśaṁsa rāmasya balapravekaṁ
mahātmanāṁ rākṣasapuṁgavānām॥
इन्द्र के समान बलशाली विभीषण श्रीराम की उपर्युक्त बात सुनकर महामना राक्षसशिरोमणियों के बल एवं सैनिकशक्ति का परिचय देते हुए उनसे बोले—
English translation coming soon.
yo'sau gajaskandhagato mahātmā
navoditārkopamatāmravaktraḥ।
saṁkampayannāgaśiro'bhyupaiti
hyakampanaṁ tvenamavehi rājan॥
‘राजन्! यह जो महामनस्वी वीर हाथी की पीठ पर बैठा है, जिसका मुख नवोदित सूर्य के समान लाल रंग का है तथा जो अपने भार से हाथी के मस्तक में कम्पन उत्पन्न करता हुआ इधर आ रहा है, इसे आप अकम्पन समझें
English translation coming soon.
yo'sau rathastho mṛgarājaketu-
rdhunvan dhanuḥ śakradhanuḥprakāśam।
karīva bhātyugravivṛttadaṁṣṭraḥ
sa indrajinnāma varapradhānaḥ॥
‘वह जो रथ पर चढ़ा हुआ है, जिसकी ध्वजा पर सिंह का चिह्न है, जिसके दाँत हाथी के समान उग्र और बाहर निकले हुए हैं तथा जो इन्द्रधनुष के समान कान्तिमान् धनुष हिलाता हुआ आ रहा है, उसका नाम इन्द्रजित् है। वह वरदान के प्रभाव से बड़ा प्रबल हो गया है
English translation coming soon.
yaścaiṣa vindhyāstamahendrakalpo
dhanvī rathastho'tiratho'tivīraḥ।
visphārayaṁścāpamatulyamānaṁ
nāmnātikāyo'tivivṛddhakāyaḥ॥
‘यह जो विन्ध्याचल, अस्ताचल और महेन्द्रगिरि के समान विशालकाय, अतिरथी एवं अतिशय वीर धनुष लिये रथ पर बैठा है तथा अपने अनुपम धनुष को बारंबार खींच रहा है, इसका नाम अतिकाय है। इसकी काया बहुत बड़ी है
English translation coming soon.
yo'sau navārkoditatāmracakṣu-
rāruhya ghaṇṭāninadapraṇādam।
gajaṁ kharaṁ garjati vai mahātmā
mahodaro nāma sa eṣa vīraḥ॥
‘जिसके नेत्र प्रातःकाल उदित हुए सूर्य के समान लाल हैं तथा जिसकी आवाज घण्टा की ध्वनि से भी उत्कृष्ट है, ऐसे क्रूर स्वभाववाले गजराज पर आरूढ़ होकर जो जोर-जोर से गर्जना कर रहा है, वह महामनस्वी वीर महोदर नाम से प्रसिद्ध है
English translation coming soon.
yo'sau hayaṁ kāñcanacitrabhāṇḍa-
māruhya saṁdhyābhragiriprakāśam।
prāsaṁ samudyamya marīcinaddhaṁ
piśāca eṣo'śanitulyavegaḥ॥
‘जो सायंकालीन मेघ से युक्त पर्वत की-सी आभावाले और सुवर्णमय आभूषणों से विभूषित घोड़े पर चढ़कर चमकीले प्रास (भाले)-को हाथ में लिये इधर आ रहा है, इसका नाम पिशाच है। यह वज्र के समान वेगशाली योद्धा है
English translation coming soon.
yaścaiṣa śūlaṁ niśitaṁ pragṛhya
vidyutprabhaṁ kiṁkaravajravegam।
vṛṣendramāsthāya śaśiprakāśa-
māyāti yo'sau triśirā yaśasvī॥
‘जिसने वज्र के वेग को भी अपना दास बना लिया है और जिससे बिजली की-सी प्रभा छिटकती रहती है, ऐसे तीखे त्रिशूल को हाथ में लिये जो यह चन्द्रमा के समान श्वेत कान्तिवाले साँड़ पर चढ़कर युद्धभूमि में आ रहा है, यह यशस्वी वीर त्रिशिरा है
English translation coming soon.
asau ca jīmūtanikāśarūpaḥ
kumbhaḥ pṛthuvyūḍhasujātavakṣāḥ।
samāhitaḥ pannagarājaketu-
rvisphārayan yāti dhanurvidhunvan॥
‘जिसका रूप मेघ के समान काला है, जिसकी छाती उभरी हुई, चौड़ी और सुन्दर है, जिसकी ध्वजा पर नागराज वासुकि का चिह्न बना हुआ है तथा जो एकाग्रचित्त हो अपने धनुष को हिलाता और खींचता आ रहा है, वह कुम्भ नामक योद्धा है
English translation coming soon.
yaścaiṣa jāmbūnadavajrajuṣṭaṁ
dīptaṁ sadhūmaṁ parighaṁ pragṛhya।
āyāti rakṣobalaketubhūto
yo'sau nikumbho'dbhutaghorakarmā॥
‘जो सुवर्ण और वज्र से जटित होने के कारण दीप्तिमान् तथा इन्द्रनीलमणि से मण्डित होने के कारण धूमयुक्त अग्नि-सा प्रकाशित होता है, ऐसे परिघ को हाथ में लेकर जो राक्षससेना की ध्वजा के समान आ रहा है, उसका नाम निकुम्भ है। उसका पराक्रम घोर एवं अद्भुत है
English translation coming soon.
yaścaiṣa cāpāsiśaraughajuṣṭaṁ
patākinaṁ pāvakadīptarūpam।
rathaṁ samāsthāya vibhātyudagro
narāntako'sau nagaśṛṅgayodhī॥
‘यह जो धनुष, खड्ग और बाणसमूह से भरे हुए ध्वजा-पताका से अलंकृत तथा प्रज्वलित अग्नि के समान देदीप्यमान रथ पर आरूढ़ हो अतिशय शोभा पा रहा है, वह ऊँचे कद का योद्धा नरान्तक है। वह पहाड़ों की चोटियों से युद्ध करता है
English translation coming soon.
yaścaiṣa nānāvidhaghorarūpai-
rvyāghroṣṭranāgendramṛgāśvavaktraiḥ।
bhūtairvṛto bhāti vivṛttanetrai-
ryo'sau surāṇāmapi darpahantā॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
yatraitadindupratimaṁ vibhāti
chatraṁ sitaṁ sūkṣmaśalākamagryam।
atraiṣa rakṣodhipatirmahātmā
bhūtairvṛto rudra ivāvabhāti॥
‘यह जो व्याघ्र, ऊँट, हाथी, हिरन और घोड़े के-से मुँहवाले, चढ़ी हुई आँखवाले तथा अनेक प्रकार के भयंकर रूपवाले भूतों से घिरा हुआ है, जो देवताओं का भी दर्प दलन करनेवाला है तथा जिसके ऊपर पूर्ण चन्द्रमा के समान श्वेत एवं पतली कमानीवाला सुन्दर छत्र शोभा पाता है, वही यह राक्षसराज महामना रावण है, जो भूतों से घिरे हुए रुद्रदेव के समान सुशोभित होता है
English translation coming soon.
asau kirīṭī calakuṇḍalāsyo
nagendravindhyopamabhīmakāyaḥ।
mahendravaivasvatadarpahantā
rakṣodhipaḥ sūrya ivāvabhāti॥
‘यह सिर पर मुकुट धारण किये है। इसका मुख कानों में हिलते हुए कुण्डलों से अलंकृत है। इसका शरीर गिरिराज हिमालय और विन्ध्याचल के समान विशाल एवं भयंकर है तथा यह इन्द्र और यमराज के भी घमंड को चूर करनेवाला है। देखिये, यह राक्षसराज साक्षात् सूर्य के समान प्रकाशित हो रहा है’
English translation coming soon.
pratyuvāca tato rāmo vibhīṣaṇamariṁdamaḥ।
aho dīptamahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ॥
तब शत्रुदमन श्रीराम ने विभीषण को इस प्रकार उत्तर दिया—‘अहो! राक्षसराज रावण का तेज तो बहुत ही बढ़ा-चढ़ा और देदीप्यमान है
English translation coming soon.
āditya iva duṣprekṣyo raśmibhirbhāti rāvaṇaḥ।
na vyaktaṁ lakṣaye hyasya rūpaṁ tejaḥsamāvṛtam॥
‘रावण अपनी प्रभा से सूर्य की ही भाँति ऐसी शोभा पा रहा है कि इसकी ओर देखना कठिन हो रहा है। तेजोमण्डल से व्याप्त होने के कारण इसका रूप मुझे स्पष्ट नहीं दिखायी देता
English translation coming soon.
devadānavavīrāṇāṁ vapurnaivaṁvidhaṁ bhavet।
yādṛśaṁ rākṣasendrasya vapuretad virājate॥
‘इस राक्षसराज का शरीर जैसा सुशोभित हो रहा है, ऐसा तो देवता और दानव वीरों का भी नहीं होगा
English translation coming soon.
sarve parvatasaṁkāśāḥ sarve parvatayodhinaḥ।
sarve dīptāyudhadharā yodhāstasya mahātmanaḥ॥
‘इस महाकाय राक्षस के सभी योद्धा पर्वतों के समान विशाल हैं। सभी पर्वतों से युद्ध करनेवाले हैं और सब-के-सब चमकीले अस्त्र-शस्त्र लिये हुए हैं
English translation coming soon.
vibhāti rakṣorājo'sau pradīptairbhīmadarśanaiḥ।
bhūtaiḥ parivṛtastīkṣṇairdehavadbhirivāntakaḥ॥
‘जो दीप्तिमान्, भयंकर दिखायी देनेवाले और तीखे स्वभाववाले हैं, उन राक्षसों से घिरा हुआ यह राक्षसराज रावण देहधारी भूतों से घिरे हुए यमराज के समान जान पड़ता है
English translation coming soon.
diṣṭyāyamadya pāpātmā mama dṛṣṭipathaṁ gataḥ।
adya krodhaṁ vimokṣyāmi sītāharaṇasambhavam॥
‘सौभाग्य की बात है कि यह पापात्मा मेरी आँखों के सामने आ गया। सीताहरण के कारण मेरे मन में जो क्रोध संचित हुआ है, उसे आज इसके ऊपर छोड़ूँगा’
English translation coming soon.
evamuktvā tato rāmo dhanurādāya vīryavān।
lakṣmaṇānucarastasthau samuddhṛtya śarottamam॥
ऐसा कहकर बल-विक्रमशाली श्रीराम धनुष लेकर उत्तम बाण निकालकर युद्ध के लिये डट गये। इस कार्य में लक्ष्मण ने भी उनका साथ दिया
English translation coming soon.
tataḥ sa rakṣodhipatirmahātmā
rakṣāṁsi tānyāha mahābalāni।
dvāreṣu caryāgṛhagopureṣu
sunirvṛtāstiṣṭhata nirviśaṅkāḥ॥
तदनन्तर महामना राक्षसराज रावण ने अपने साथ आये हुए उन महाबली राक्षसों से कहा—‘तुमलोग निर्भय और सुप्रसन्न होकर नगर के द्वारों तथा राजमार्ग के मकानों की ड्योढ़ियों पर खड़े हो जाओ
English translation coming soon.
ihāgataṁ māṁ sahitaṁ bhavadbhi-
rvanaukasaśchidramidaṁ viditvā।
śūnyāṁ purīṁ duṣprasahāṁ pramathya
pradharṣayeyuḥ sahasā sametāḥ॥
‘क्योंकि वानरलोग मेरे साथ तुम सबको यहाँ आया देख इसे अपने लिये अच्छा मौका समझकर सहसा एकत्र हो मेरी सूनी नगरी में, जिसके भीतर प्रवेश होना दूसरों के लिये बहुत कठिन है, घुस जायँगे और इसे मथकर चौपट कर डालेंगे’
English translation coming soon.
visarjayitvā sacivāṁstatastān
gateṣu rakṣaḥsu yathāniyogam।
vyadārayad vānarasāgaraughaṁ
mahājhaṣaḥ pūrṇamivārṇavaugham॥
इस प्रकार जब अपने मन्त्रियों को विदा कर दिया और वे राक्षस उसकी आज्ञा के अनुसार उन-उन स्थानों पर चले गये, तब रावण जैसे महामत्स्य (तिमिङ्गिल) पूरे महासागर को विक्षुब्ध कर देता है, उसी प्रकार समुद्र-जैसी वानरसेना को विदीर्ण करने लगा
English translation coming soon.
tamāpatantaṁ sahasā samīkṣya
dīpteṣucāpaṁ yudhi rākṣasendram।
mahat samutpāṭya mahīdharāgraṁ
dudrāva rakṣodhipatiṁ harīśaḥ॥
चमकीले धनुष-बाण लिये राक्षसराज रावण को युद्धस्थल में सहसा आया देख वानरराज सुग्रीव ने एक बड़ा भारी पर्वत-शिखर उखाड़ लिया और उसे लेकर उस निशाचरराज पर आक्रमण किया
English translation coming soon.
tacchailaśṛṅgaṁ bahuvṛkṣasānuṁ
pragṛhya cikṣepa niśācarāya।
tamāpatantaṁ sahasā samīkṣya
ciccheda bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ॥
अनेक वृक्षों और शिखरों से युक्त उस महान् शैल-शिखर को सुग्रीव ने रावण पर दे मारा। उस शिखर को अपने ऊपर आता देख रावण ने सहसा सुवर्णमय पंखवाले बहुत-से बाण मारकर उसके टुकड़े-टुकड़े कर डाले
English translation coming soon.
tasmin pravṛddhottamasānuvṛkṣe
śṛṅge vidīrṇe patite pṛthivyām।
mahāhikalpaṁ śaramantakābhaṁ
samādadhe rākṣasalokanāthaḥ॥
उत्तम वृक्ष और शिखरवाला वह महान् शैलशृङ्ग जब विदीर्ण होकर पृथ्वी पर गिर पड़ा, तब राक्षसलोक के स्वामी रावण ने महान् सर्प और यमराज के समान एक भयंकर बाण का संधान किया
English translation coming soon.
sa taṁ gṛhītvānilatulyavegaṁ
savisphuliṅgajjvalanaprakāśam।
bāṇaṁ mahendrāśanitulyavegaṁ
cikṣepa sugrīvavadhāya ruṣṭaḥ॥
उस बाण का वेग वायु के समान था। उससे चिनगारियाँ छूटती थीं और प्रज्वलित अग्नि के समान प्रकाश फैलता था। इन्द्र के वज्र की भाँति भयंकर वेगवाले उस बाण को रावण ने रुष्ट होकर सुग्रीव के वध के लिये चलाया
English translation coming soon.
sa sāyako rāvaṇabāhumuktaḥ
śakrāśaniprakhyavapuḥprakāśam।
sugrīvamāsādya bibheda vegād
guheritā krauñcamivograśaktiḥ॥
रावण के हाथों से छूटे हुए उस सायक ने इन्द्र के वज्र की भाँति कान्तिमान् शरीरवाले सुग्रीव के पास पहुँचकर उसी तरह वेगपूर्वक उन्हें घायल कर दिया, जैसे स्वामी कार्तिकेय की चलायी हुई भयानक शक्ति ने क्रौञ्चपर्वत को विदीर्ण कर डाला था
English translation coming soon.
sa sāyakārto viparītacetāḥ
kūjan pṛthivyāṁ nipapāta vīraḥ।
taṁ vīkṣya bhūmau patitaṁ visaṁjñaṁ
neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ॥
उस बाण की चोट से वीर सुग्रीव अचेत हो गये और आर्तनाद करते हुए पृथ्वी पर गिर पड़े। सुग्रीव को बेहोश हो घूमकर गिरा देख उस युद्धस्थल में आये हुए सब राक्षस बड़े हर्ष के साथ सिंहनाद करने लगे
English translation coming soon.
tato gavākṣo gavayaḥ suṣeṇa-
statharṣabho jyotimukho nalaśca।
śailān samutpāṭya vivṛddhakāyāḥ
pradudruvustaṁ prati rākṣasendram॥
तब गवाक्ष, गवय, सुषेण, ऋषभ, ज्योतिर्मुख और नल—ये विशालकाय वानर पर्वतशिखरों को उखाड़कर राक्षसराज रावण पर टूट पड़े
English translation coming soon.
teṣāṁ prahārān sa cakāra moghān
rakṣodhipo bāṇaśataiḥ śitāgraiḥ।
tān vānarendrānapi bāṇajālai-
rbibheda jāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ॥
te vānarendrāstridaśāribāṇai-
rbhinnā nipeturbhuvi bhīmakāyāḥ।
परंतु निशाचरों के राजा रावण ने सैकड़ों तीखे बाण छोड़कर उन सबके प्रहारों को व्यर्थ कर दिया और उन वानरेश्वरों को भी सोने के विचित्र पंखवाले बाण-समूहोंद्वारा क्षत-विक्षत कर दिया। देवद्रोही रावण के बाणों से घायल हो वे भीमकाय वानरेन्द्रगण धरती पर गिर पड़े
English translation coming soon.
tatastu tad vānarasainyamugraṁ
pracchādayāmāsa sa bāṇajālaiḥ॥
te vadhyamānāḥ patitāśca vīrā
nānadyamānā bhayaśalyaviddhāḥ।
फिर तो रावण ने अपने बाण-समूहोंद्वारा उस भयंकर वानरसेना को आच्छादित कर दिया। रावण के बाणों से पीड़ित और डरे हुए वीर वानर उसकी मार खा-खाकर जोर-जोर से चीत्कार करते हुए धराशायी होने लगे
English translation coming soon.
śākhāmṛgā rāvaṇasāyakārtā
jagmuḥ śaraṇyaṁ śaraṇaṁ sma rāmam॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
tato mahātmā sa dhanurdhanuṣmā-
nādāya rāmaḥ sahasā jagāma।
taṁ lakṣmaṇaḥ prāñjalirabhyupetya
uvāca rāmaṁ paramārthayuktam॥
रावण के सायकों से पीड़ित हो बहुत-से वानर शरणागतवत्सल भगवान् श्रीराम की शरण में गये। तब धनुर्धर महात्मा श्रीराम सहसा धनुष लेकर आगे बढ़े। उसी समय लक्ष्मणजी ने उनके सामने आकर हाथ जोड़ उनसे ये यथार्थ वचन कहे—
English translation coming soon.
kāmamārya suparyāpto vadhāyāsya durātmanaḥ।
vidhamiṣyāmyahaṁ caitamanujānīhi māṁ vibho॥
‘आर्य! इस दुरात्मा का वध करने के लिये तो मैं ही पर्याप्त हूँ। प्रभो! आप मुझे आज्ञा दीजिये। मैं इसका नाश करूँगा’
English translation coming soon.
tamabravīnmahātejā rāmaḥ satyaparākramaḥ।
gaccha yatnaparaścāpi bhava lakṣmaṇa saṁyuge॥
उनकी बात सुनकर महातेजस्वी सत्यपराक्रमी श्रीराम ने कहा—‘अच्छा लक्ष्मण! जाओ। किंतु संग्राम में विजय पाने के लिये पूर्ण प्रयत्नशील रहना’
English translation coming soon.
rāvaṇo hi mahāvīryo raṇe'dbhutaparākramaḥ।
trailokyenāpi saṁkruddho duṣprasahyo na saṁśayaḥ॥
‘क्योंकि रावण महान् बल-विक्रम से सम्पन्न है। यह युद्ध में अद्भुत पराक्रम दिखाता है। रावण यदि अधिक कुपित होकर युद्ध करने लगे तो तीनों लोकों के लिये इसके वेग को सहन करना कठिन हो जायगा
English translation coming soon.
tasyacchidrāṇi mārgasva svacchidrāṇi ca lakṣaya।
cakṣuṣā dhanuṣā''tmānaṁ gopāyasva samāhitaḥ॥
‘तुम युद्ध में रावण के छिद्र देखना। उसकी कमजोरियों से लाभ उठाना और अपने छिद्रों पर भी दृष्टि रखना (कहीं शत्रु उनसे लाभ न उठाने पाये)। एकाग्रचित्त हो पूरी सावधानी के साथ अपनी दृष्टि और धनुष से भी आत्मरक्षा करना’
English translation coming soon.
rāghavasya vacaḥ śrutvā sampariṣvajya pūjya ca।
abhivādya ca rāmāya yayau saumitrirāhave॥
श्रीरघुनाथजी की यह बात सुनकर सुमित्राकुमार लक्ष्मण उनके हृदय से लग गये और श्रीराम का पूजन एवं अभिवादन करके वे युद्ध के लिये चल दिये
English translation coming soon.
sa rāvaṇaṁ vāraṇahastabāhuṁ
dadarśa bhīmodyatadīptacāpam।
pracchādayantaṁ śaravṛṣṭijālai-
stān vānarān bhinnavikīrṇadehān॥
उन्होंने देखा, रावण की भुजाएँ हाथी के शुण्ड-दण्ड के समान हैं। उसने बड़ा भयंकर एवं दीप्तिमान् धनुष उठा रखा है और बाण-समूहों की वर्षा करके वानरों को ढकता तथा उनके शरीरों को छिन्न-भिन्न किये डालता है
English translation coming soon.
tamālokya mahātejā hanūmān mārutātmajaḥ।
nivārya śarajālāni vidudrāva sa rāvaṇam॥
रावण को इस प्रकार पराक्रम करते देख महातेजस्वी पवनपुत्र हनुमान्जी उसके बाण-समूहों का निवारण करते हुए उसकी ओर दौड़े
English translation coming soon.
rathaṁ tasya samāsādya bāhumudyamya dakṣiṇam।
trāsayan rāvaṇaṁ dhīmān hanūmān vākyamabravīt॥
उसके रथ के पास पहुँचकर अपना दायाँ हाथ उठा बुद्धिमान् हनुमान् ने रावण को भयभीत करते हुए कहा—
English translation coming soon.
devadānavagandharvairyakṣaiśca saha rākṣasaiḥ।
avadhyatvaṁ tvayā prāptaṁ vānarebhyastu te bhayam॥
‘निशाचर! तुमने देवता, दानव, गन्धर्व, यक्ष और राक्षसों से न मारे जाने का वर प्राप्त कर लिया है; परंतु वानरों से तो तुम्हें भय है ही
English translation coming soon.
eṣa me dakṣiṇo bāhuḥ pañcaśākhaḥ samudyataḥ।
vidhamiṣyati te dehe bhūtātmānaṁ ciroṣitam॥
‘देखो, पाँच अँगुलियों से युक्त यह मेरा दाहिना हाथ उठा हुआ है। तुम्हारे शरीर में चिरकाल से जो जीवात्मा निवास करता है, उसे आज यह इस देह से अलग कर देगा’
English translation coming soon.
śrutvā hanūmato vākyaṁ rāvaṇo bhīmavikramaḥ।
saṁraktanayanaḥ krodhādidaṁ vacanamabravīt॥
हनुमान्जी का यह वचन सुनकर भयानक पराक्रमी रावण के नेत्र क्रोध से लाल हो उठे और उसने रोषपूर्वक कहा—
English translation coming soon.
kṣipraṁ prahara niḥśaṅkaṁ sthirāṁ kīrtimavāpnuhi।
tatastvāṁ jñātavikrāntaṁ nāśayiṣyāmi vānara॥
‘वानर! तुम निःशङ्क होकर शीघ्र मेरे ऊपर प्रहार करो और सुस्थिर यश प्राप्त कर लो। तुममें कितना पराक्रम है, यह जान लेने पर ही मैं तुम्हारा नाश करूँगा’
English translation coming soon.
rāvaṇasya vacaḥ śrutvā vāyusūnurvaco'bravīt।
prahataṁ hi mayā pūrvamakṣaṁ tava sutaṁ smara॥
रावण की बात सुनकर पवनपुत्र हनुमान्जी बोले—‘मैंने तो पहले ही तुम्हारे पुत्र अक्ष को मार डाला है। इस बात को याद तो करो’
English translation coming soon.
evamukto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ।
ājaghānānilasutaṁ talenorasi vīryavān॥
उनके इतना कहते ही बल-विक्रमसम्पन्न महातेजस्वी राक्षसराज रावण ने उन पवनकुमार की छाती में एक तमाचा जड़ दिया
English translation coming soon.
sa talābhihatastena cacāla ca muhurmuhuḥ।
sthito muhūrtaṁ tejasvī sthairyaṁ kṛtvā mahāmatiḥ॥
ājaghāna ca saṁkruddhastalenaivāmaradviṣam।
उस थप्पड़ की चोट से हनुमान्जी बारंबार इधर-उधर चक्कर काटने लगे; परंतु वे बड़े बुद्धिमान् और तेजस्वी थे, अतः दो ही घड़ी में अपने को सुस्थिर करके खड़े हो गये। फिर उन्होंने भी अत्यन्त कुपित होकर उस देवद्रोही को थप्पड़ से ही मारा
English translation coming soon.
tataḥ sa tenābhihato vānareṇa mahātmanā॥
daśagrīvaḥ samādhūto yathā bhūmitale'calaḥ।
उन महात्मा वानर के थप्पड़ की मार खाकर दशमुख रावण उसी तरह काँप उठा, जैसे भूकम्प आने पर पर्वत हिलने लगता है
English translation coming soon.
saṁgrāme taṁ tathā dṛṣṭvā rāvaṇaṁ talatāḍitam॥
ṛṣayo vānarāḥ siddhā nedurdevāḥ sahāsuraiḥ।
संग्रामभूमि में रावण को थप्पड़ खाते देख ऋषि, वानर, सिद्ध, देवता और असुर सभी हर्षध्वनि करने लगे
English translation coming soon.
athāśvasya mahātejā rāvaṇo vākyamabravīt॥
sādhu vānara vīryeṇa ślāghanīyo'si me ripuḥ।
तदनन्तर महातेजस्वी रावण ने सँभलकर कहा—‘शाबाश वानर! शाबाश, तुम पराक्रम की दृष्टि से मेरे प्रशंसनीय प्रतिद्वन्द्वी हो’
English translation coming soon.
rāvaṇenaivamuktastu mārutirvākyamabravīt॥
dhigastu mama vīryasya yat tvaṁ jīvasi rāvaṇa।
रावण के ऐसा कहने पर पवनकुमार हनुमान् ने कहा—‘रावण! तू अब भी जीवित है, इसलिये मेरे पराक्रम को धिक्कार है!
English translation coming soon.
sakṛt tu praharedānīṁ durbuddhe kiṁ vikatthase॥
tatastvāṁ māmako muṣṭirneyiṣyati yamakṣayam।
‘दुर्बुद्धे! अब तुम एक बार और मुझ पर प्रहार करो। बढ़-बढ़कर बातें क्यों बना रहे हो। तुम्हारे प्रहार के पश्चात् जब मेरा मुक्का पड़ेगा, तब वह तुम्हें तत्काल यमलोक पहुँचा देगा’
English translation coming soon.
tato mārutivākyena kopastasya prajajvale॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
saṁraktanayano yatnānmuṣṭimāvṛtya dakṣiṇam।
pātayāmāsa vegena vānarorasi vīryavān॥
हनुमान्जी की इस बात से रावण का क्रोध प्रज्वलित हो उठा। उसकी आँखें लाल हो गयीं। उस पराक्रमी राक्षस ने बड़े यत्न से दाहिना मुक्का तानकर हनुमान्जी की छाती में वेगपूर्वक प्रहार किया
English translation coming soon.
hanūmān vakṣasi vyūḍhe saṁcacāla punaḥ punaḥ।
vihvalaṁ tu tadā dṛṣṭvā hanūmantaṁ mahābalam॥
rathenātirathaḥ śīghraṁ nīlaṁ prati samabhyagāt।
छाती में चोट लगने पर हनुमान्जी पुनः विचलित हो उठे। महाबली हनुमान्जी को उस समय विह्वल देख अतिरथी रावण रथ के द्वारा शीघ्र ही नील पर जा चढ़ा
English translation coming soon.
rākṣasānāmadhipatirdaśagrīvaḥ pratāpavān॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
pannagapratimairbhīmaiḥ paramamarmābhibhedanaiḥ।
śarairādīpayāmāsa nīlaṁ haricamūpatim॥
राक्षसों के राजा प्रतापी दशग्रीव ने शत्रुओं के मर्म को विदीर्ण करनेवाले सर्पतुल्य भयंकर बाणोंद्वारा वानर-सेनापति नील को संताप देना आरम्भ किया
English translation coming soon.
sa śaraughasamāyasto nīlo haricamūpatiḥ।
kareṇaikena śailāgraṁ rakṣodhipataye'sṛjat॥
उसके बाण-समूहों से पीड़ित हुए वानर-सेनापति नील ने उस राक्षसराज पर एक ही हाथ से पर्वत का एक शिखर उठाकर चलाया
English translation coming soon.
hanūmānapi tejasvī samāśvasto mahāmanāḥ।
viprekṣamāṇo yuddhepsuḥ saroṣamidamabravīt॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
nīlena saha saṁyuktaṁ rāvaṇaṁ rākṣaseśvaram।
anyena yudhyamānasya na yuktamabhidhāvanam॥
इतने ही में तेजस्वी महामना हनुमान्जी भी सँभल गये और पुनः युद्ध की इच्छा से रावण की ओर देखने लगे। उस समय राक्षसराज रावण नील के साथ उलझा हुआ था। हनुमान्जी ने उससे रोषपूर्वक कहा—‘ओ निशाचर! इस समय तुम दूसरे के साथ युद्ध कर रहे हो, अतः अब तुमपर धावा करना मेरे लिये उचित न होगा’
English translation coming soon.
rāvaṇo'tha mahātejāstaṁ śṛṅgaṁ saptabhiḥ śaraiḥ।
ājaghāna sutīkṣṇāgraistad vikīrṇaṁ papāta ha॥
उधर महातेजस्वी रावण ने नील के चलाये हुए पर्वत-शिखर पर तीखे अग्रभागवाले सात बाण मारे, जिससे वह टूट-फूटकर पृथ्वी पर बिखर गया
English translation coming soon.
tad vikīrṇaṁ gireḥ śṛṅgaṁ dṛṣṭvā haricamūpatiḥ।
kālāgniriva jajvāla kopena paravīrahā॥
उस पर्वतशिखर को बिखरा हुआ देख शत्रुवीरों का संहार करनेवाले वानर-सेनापति नील प्रलयकाल की अग्नि के समान क्रोध से प्रज्वलित हो उठे
English translation coming soon.
so'śvakarṇadrumān śālāṁścūtāṁścāpi supuṣpitān।
anyāṁśca vividhān vṛkṣān nīlaścikṣepa saṁyuge॥
उन्होंने युद्धस्थल में अश्वकर्ण, साल, खिले हुए आम्र तथा अन्य नाना प्रकार के वृक्षों को उखाड़-उखाड़कर रावण पर चलाना आरम्भ किया
English translation coming soon.
sa tān vṛkṣān samāsādya praticiccheda rāvaṇaḥ।
abhyavarṣacca ghoreṇa śaravarṣeṇa pāvakim॥
रावण ने उन सब वृक्षों को सामने आने पर काट गिराया और अग्निपुत्र नील पर बाणों की भयानक वर्षा की
English translation coming soon.
abhivṛṣṭaḥ śaraugheṇa megheneva mahācalaḥ।
hrasvaṁ kṛtvā tato rūpaṁ dhvajāgre nipapāta ha॥
जैसे मेघ किसी महान् पर्वत पर जल की वर्षा करता है, उसी तरह रावण ने जब नील पर बाणसमूहों की वर्षा की, तब वे छोटा-सा रूप बनाकर रावण की ध्वजा के शिखर पर चढ़ गये
English translation coming soon.
pāvakātmajamālokya dhvajāgre samavasthitam।
jajvāla rāvaṇaḥ krodhāt tato nīlo nanāda ca॥
अपनी ध्वजा के ऊपर बैठे हुए अग्निपुत्र नील को देखकर रावण क्रोध से जल उठा और उधर नील जोर-जोर से गर्जना करने लगे
English translation coming soon.
dhvajāgre dhanuṣaścāgre kirīṭāgre ca taṁ harim।
lakṣmaṇo'tha hanūmāṁśca rāmaścāpi suvismitāḥ॥
नील को कभी रावण की ध्वजा पर, कभी धनुष पर और कभी मुकुट पर बैठा देख श्रीराम, लक्ष्मण और हनुमान्जी को भी बड़ा विस्मय हुआ
English translation coming soon.
rāvaṇo'pi mahātejāḥ kapilāghavavismitaḥ।
astramāhārayāmāsa dīptamāgneyamadbhutam॥
वानर नील की वह फुर्ती देखकर महातेजस्वी रावण को भी बड़ा आश्चर्य हुआ और उसने अद्भुत तेजस्वी आग्नेयास्त्र हाथ में लिया
English translation coming soon.
tataste cukruśurhṛṣṭā labdhalakṣāḥ plavaṁgamāḥ।
nīlalāghavasambhrāntaṁ dṛṣṭvā rāvaṇamāhave॥
नील की फुर्ती से रावण को घबराया हुआ देख हर्ष का अवसर पाकर सब वानर बड़ी प्रसन्नता के साथ किलकारियाँ भरने लगे
English translation coming soon.
vānarāṇāṁ ca nādena saṁrabdho rāvaṇastadā।
sambhramāviṣṭahṛdayo na kiṁcit pratyapadyata॥
उस समय वानरों के हर्षनाद से रावण को बड़ा क्रोध हुआ। साथ ही हृदय में घबराहट छा गयी थी, इसलिये वह कर्तव्य का कुछ निश्चय नहीं कर सका
English translation coming soon.
āgneyenāpi saṁyuktaṁ gṛhītvā rāvaṇaḥ śaram।
dhvajaśīrṣasthitaṁ nīlamudaikṣata niśācaraḥ॥
तदनन्तर निशाचर रावण ने आग्नेयास्त्र से अभिमन्त्रित बाण हाथ में लेकर ध्वज के अग्रभाग पर बैठे हुए नील को देखा
English translation coming soon.
tato'bravīnmahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ।
kape lāghavayukto'si māyayā parayā saha॥
देखकर महातेजस्वी राक्षसराज रावण ने उनसे कहा—‘वानर! तुम उच्चकोटि की माया के साथ ही अपने भीतर बड़ी फुर्ती भी रखते हो
English translation coming soon.
jīvitaṁ khalu rakṣasva yadi śakto'si vānara।
tāni tānyātmarūpāṇi sṛjasi tvamanekaśaḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
tathāpi tvāṁ mayā muktaḥ sāyako'straprayojitaḥ।
jīvitaṁ parirakṣantaṁ jīvitād bhraṁśayiṣyati॥
‘वानर! यदि शक्तिशाली हो तो मेरे बाण से अपने जीवन की रक्षा करो। यद्यपि तुम अपने पराक्रम के योग्य ही भिन्न-भिन्न प्रकार के कर्म कर रहे हो तथापि मेरा छोड़ा हुआ दिव्यास्त्र-प्रेरित बाण जीवन-रक्षा की चेष्टा करने पर भी तुम्हें प्राणहीन कर देगा’
English translation coming soon.
evamuktvā mahābāhū rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ।
saṁdhāya bāṇamastreṇa camūpatimatāḍayat॥
ऐसा कहकर महाबाहु राक्षसराज रावण ने आग्नेयास्त्र-युक्त बाण का संधान करके उसके द्वारा सेनापति नील को मारा
English translation coming soon.
so'stramuktena bāṇena nīlo vakṣasi tāḍitaḥ।
nirdahyamānaḥ sahasā sa papāta mahītale॥
उसके धनुष से छूटे हुए उस बाण ने नील की छाती पर गहरी चोट की। वे उसकी आँच से जलते हुए सहसा पृथ्वी पर गिर पड़े
English translation coming soon.
pitṛmāhātmyasaṁyogādātmanaścāpi tejasā।
jānubhyāmapatad bhūmau na tu prāṇairviyujyata॥
यद्यपि नील ने पृथ्वी पर घुटने टेक दिये, तथापि पिता अग्निदेव के माहात्म्य से और अपने तेज के प्रभाव से उनके प्राण नहीं निकले
English translation coming soon.
visaṁjñaṁ vānaraṁ dṛṣṭvā daśagrīvo raṇotsukaḥ।
rathenāmbudanādena saumitrimabhidudruve॥
वानर नील को अचेत हुआ देख रणोत्सुक रावण ने मेघ की गर्जना के समान गम्भीर ध्वनि करनेवाले रथ के द्वारा सुमित्राकुमार लक्ष्मण पर धावा किया
English translation coming soon.
āsādya raṇamadhye taṁ vārayitvā sthito jvalan।
dhanurvisphārayāmāsa rākṣasendraḥ pratāpavān॥
युद्धभूमि में सारी वानरसेना को आगे बढ़ने से रोककर वह लक्ष्मण के पास पहुँच गया और प्रज्वलित अग्नि के समान सामने खड़ा हो प्रतापी राक्षसराज रावण अपने धनुष की टंकार करने लगा
English translation coming soon.
tamāha saumitriradīnasattvo
visphārayantaṁ dhanuraprameyam।
avehi māmadya niśācarendra
na vānarāṁstvaṁ pratiyoddhumarhasi॥
उस समय अपने अनुपम धनुष को खींचते हुए रावण से उदार शक्तिशाली लक्ष्मण ने कहा—‘निशाचरराज! समझ लो, मैं आ गया। अतः अब तुम्हें वानरों के साथ युद्ध नहीं करना चाहिये’
English translation coming soon.
sa tasya vākyaṁ pratipūrṇaghoṣaṁ
jyāśabdamugraṁ ca niśamya rājā।
āsādya saumitrimupasthitaṁ taṁ
roṣānvitaṁ vācamuvāca rakṣaḥ॥
लक्ष्मण की यह बात गम्भीर ध्वनि से युक्त थी और उनकी प्रत्यञ्चा से भी भयानक टंकार-ध्वनि हो रही थी। उसे सुनकर युद्ध के लिये उपस्थित हुए सुमित्राकुमार के निकट जा राक्षसों के राजा रावण ने रोषपूर्वक कहा—
English translation coming soon.
diṣṭyāsi me rāghava dṛṣṭimārgaṁ
prāpto'ntagāmī viparītabuddhiḥ।
asmin kṣaṇe yāsyasi mṛtyulokaṁ
saṁsādyamāno mama bāṇajālaiḥ॥
‘रघुवंशी राजकुमार! सौभाग्य की बात है कि तुम मेरी आँखों के सामने आ गये। तुम्हारा शीघ्र ही अन्त होनेवाला है, इसीलिये तुम्हारी बुद्धि विपरीत हो गयी है। अब तुम मेरे बाणसमूहों से पीड़ित हो इसी क्षण यमलोक की यात्रा करोगे’
English translation coming soon.
tamāha saumitriravismayāno
garjantamudvṛttaśitāgradaṁṣṭram।
rājan na garjanti mahāprabhāvā
vikatthase pāpakṛtāṁ variṣṭha॥
सुमित्राकुमार लक्ष्मण को उसकी बात सुनकर कोई विस्मय नहीं हुआ। उसके दाँत बड़े ही तीखे और उत्कट थे और वह जोर-जोर से गर्जना कर रहा था। उस समय सुमित्राकुमार ने उससे कहा—‘राजन्! महान् प्रभावशाली पुरुष तुम्हारी तरह केवल गर्जना नहीं करते हैं (कुछ पराक्रम करके दिखाते हैं)। पापाचारियों में अग्रगण्य रावण! तुम तो झूठे ही डींग हाँकते हो
English translation coming soon.
jānāmi vīryaṁ tava rākṣasendra
balaṁ pratāpaṁ ca parākramaṁ ca।
avasthito'haṁ śaracāpapāṇi-
rāgaccha kiṁ moghavikatthanena॥
‘राक्षसराज! (तुमने सूने घर से जो चोरी-चोरी एक असहाय नारी का अपहरण किया, इसीसे) मैं तुम्हारे बल, वीर्य, प्रताप और पराक्रम को अच्छी तरह जानता हूँ; इसीलिये हाथ में धनुष-बाण लेकर सामने खड़ा हूँ। आओ युद्ध करो। व्यर्थ बातें बनाने से क्या होगा?’
English translation coming soon.
sa evamuktaḥ kupitaḥ sasarja
rakṣodhipaḥ sapta śarān supuṅkhān।
tām̐llakṣmaṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhai-
ściccheda bāṇairniśitāgradhāraiḥ॥
उनके ऐसा कहने पर कुपित हुए राक्षसराज ने उनपर सुन्दर पंखवाले सात बाण छोड़े; परंतु लक्ष्मण ने सोने के बने हुए विचित्र पंखों से सुशोभित और तेज धारवाले बाणों से उन सबको काट डाला
English translation coming soon.
tān prekṣamāṇaḥ sahasā nikṛttān
nikṛttabhogāniva pannagendrān।
laṅkeśvaraḥ krodhavaśaṁ jagāma
sasarja cānyān niśitān pṛṣatkān॥
जैसे बड़े-बड़े सर्पों के शरीर के टुकड़े-टुकड़े कर दिये जायँ, उसी प्रकार अपने समस्त बाणों को सहसा खण्डित हुआ देख लङ्कापति रावण क्रोध के वशीभूत हो गया और उसने दूसरे तीखे बाण छोड़े
English translation coming soon.
sa bāṇavarṣaṁ tu vavarṣa tīvraṁ
rāmānujaḥ kārmukasamprayuktam।
kṣurārdhacandrottamakarṇibhallaiḥ
śarāṁśca ciccheda na cukṣubhe ca॥
परंतु श्रीराम के छोटे भाई लक्ष्मण इससे विचलित नहीं हुए। उन्होंने अपने धनुष से बाणों की भयंकर वर्षा की और क्षुर, अर्धचन्द्र, उत्तम कर्णी तथा भल्ल जाति के बाणोंद्वारा रावण के छोड़े हुए उन सब बाणों को काट डाला
English translation coming soon.
sa bāṇajālānyapi tāni tāni
moghāni paśyaṁstridaśārirājaḥ।
visismiye lakṣmaṇalāghavena
punaśca bāṇān niśitān mumoca॥
उन सभी बाणसमूहों को निष्फल हुआ देख राक्षसराज रावण लक्ष्मण की फुर्ती से आश्चर्यचकित रह गया और उनपर पुनः तीखे बाण छोड़ने लगा
English translation coming soon.
sa lakṣmaṇaścāpi śitāñśitāgrān
mahendratulyo'śanibhīmavegān।
saṁdhāya cāpe jvalanaprakāśān
sasarja rakṣodhipatervadhāya॥
देवराज इन्द्र के समान पराक्रमी लक्ष्मण ने भी रावण के वध के लिये वज्र के समान भयानक वेग और तीखी धारवाले पैने बाणों को, जो अग्नि के समान प्रकाशित हो रहे थे, धनुष पर रखा
English translation coming soon.
sa tān praciccheda hi rākṣasendraḥ
śitāñśarāṁllakṣmaṇamājaghāna।
śareṇa kālāgnisamaprabheṇa
svayaṁbhudattena lalāṭadeśe॥
परंतु राक्षसराज ने उन सभी तीखे बाणों को काट डाला और ब्रह्माजी के दिये हुए कालाग्नि के समान तेजस्वी बाण से लक्ष्मणजी के ललाट पर चोट की
English translation coming soon.
sa lakṣmaṇo rāvaṇasāyakārta-
ścacāla cāpaṁ śithilaṁ pragṛhya।
punaśca saṁjñāṁ pratilabhya kṛcchrā-
cciccheda cāpaṁ tridaśendraśatroḥ॥
रावण के उस बाण से पीड़ित हो लक्ष्मणजी विचलित हो उठे। उन्होंने हाथ में जो धनुष ले रखा था, उसकी मुट्ठी ढीली पड़ गयी। फिर उन्होंने बड़े कष्ट से होश सँभाला और देवद्रोही रावण के धनुष को काट दिया
English translation coming soon.
nikṛttacāpaṁ tribhirājaghāna
bāṇaistadā dāśarathiḥ śitāgraiḥ।
sa sāyakārto vicacāla rājā
kṛcchrācca saṁjñāṁ punarāsasāda॥
धनुष कट जाने पर रावण को लक्ष्मण ने तीन बाण मारे, जो बहुत ही तीखे थे। उन बाणों से पीड़ित हो राजा रावण व्याकुल हो गया और बड़ी कठिनाई से वह फिर सचेत हो सका
English translation coming soon.
sa kṛttacāpaḥ śaratāḍitaśca
medārdragātro rudhirāvasiktaḥ।
jagrāha śaktiṁ svayamugraśaktiḥ
svayaṁbhudattāṁ yudhi devaśatruḥ॥
जब धनुष कट गया और बाणों की गहरी चोट खानी पड़ी, तब रावण का सारा शरीर मेदे और रक्त से भीग गया। उस अवस्था में उस भयंकर शक्तिशाली देवद्रोही राक्षस ने युद्धस्थल में ब्रह्माजी की दी हुई शक्ति उठा ली
English translation coming soon.
sa tāṁ sadhūmānalasaṁnikāśāṁ
vitrāsanāṁ saṁyati vānarāṇām।
cikṣepa śaktiṁ tarasā jvalantīṁ
saumitraye rākṣasarāṣṭranāthaḥ॥
वह शक्ति धूमयुक्त अग्नि के समान दिखायी देती थी और युद्ध में वानरों को भयभीत करनेवाली थी। राक्षसराज के स्वामी रावण ने वह जलती हुई शक्ति बड़े वेग से सुमित्राकुमार पर चलायी
English translation coming soon.
tāmāpatantīṁ bharatānujo'strai-
rjaghāna bāṇaiśca hutāgnikalpaiḥ।
tathāpi sā tasya viveśa śakti-
rbhujāntaraṁ dāśaratherviśālam॥
अपनी ओर आती हुई उस शक्ति पर लक्ष्मण ने अग्नितुल्य तेजस्वी बहुत-से बाणों तथा अस्त्रों का प्रहार किया; तथापि वह शक्ति दशरथकुमार लक्ष्मण के विशाल वक्षःस्थल में घुस गयी
English translation coming soon.
sa śaktimāñśaktisamāhataḥ san
jajvāla bhūmau sa raghupravīraḥ।
taṁ vihvalantaṁ sahasābhyupetya
jagrāha rājā tarasā bhujābhyām॥
रघुकुल के प्रधान वीर लक्ष्मण यद्यपि बड़े शक्तिशाली थे, तथापि उस शक्ति से आहत हो पृथ्वी पर गिर पड़े और जलने-से लगे। उन्हें विह्वल हुआ देख राजा रावण सहसा उनके पास जा पहुँचा और उनको वेगपूर्वक अपनी दोनों भुजाओं से उठाने लगा
English translation coming soon.
himavān mandaro merustrailokyaṁ vā sahāmaraiḥ।
śakyaṁ bhujābhyāmuddhartuṁ na śakyo bharatānujaḥ॥
जिस रावण में देवताओंसहित हिमालय, मन्दराचल, मेरुगिरि अथवा तीनों लोकों को भुजाओंद्वारा उठा लेने की शक्ति थी, वही भरत के छोटे भाई लक्ष्मण को उठाने में समर्थ न हो सका
English translation coming soon.
śaktyā brāhmyā tu saumitristāḍito'pi stanāntare।
viṣṇoramīmāṁsyabhāgamātmānaṁ pratyanusmarat॥
ब्रह्मा की शक्ति से छाती में चोट खाने पर भी लक्ष्मणजी ने भगवान् विष्णु के अचिन्त्य अंशरूप से अपना चिन्तन किया
English translation coming soon.
tato dānavadarpaghnaṁ saumitriṁ devakaṇṭakaḥ।
taṁ pīḍayitvā bāhubhyāṁ na prabhurlaṅghane'bhavat॥
अतः देवशत्रु रावण दानवों का दर्प चूर्ण करनेवाले लक्ष्मण को अपनी दोनों भुजाओं में दबाकर हिलाने में भी समर्थ न हो सका
English translation coming soon.
tataḥ kruddho vāyusuto rāvaṇaṁ samabhidravat।
ājaghānorasi kruddho vajrakalpena muṣṭinā॥
इसी समय क्रोध से भरे हुए वायुपुत्र हनुमान्जी रावण की ओर दौड़े और अपने वज्र-सरीखे मुक्के से रावण की छाती में मारा
English translation coming soon.
tena muṣṭiprahāreṇa rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ।
jānubhyāmagamad bhūmau cacāla ca papāta ca॥
उस मुक्के की मार से राक्षसराज रावण ने धरती पर घुटने टेक दिये। वह काँपने लगा और अन्ततोगत्वा गिर पड़ा
English translation coming soon.
āsyaiśca netraiḥ śravaṇaiḥ papāta rudhiraṁ bahu।
vighūrṇamāno niśceṣṭo rathopastha upāviśat॥
उसके मुख, नेत्र और कानों से बहुत-सा रक्त गिरने लगा और वह चक्कर काटता हुआ रथ के पिछले भाग में निश्चेष्ट होकर जा बैठा
English translation coming soon.
visaṁjño mūrcchitaścāsīnna ca sthānaṁ samālabhat।
visaṁjñaṁ rāvaṇaṁ dṛṣṭvā samare bhīmavikramam॥
ṛṣayo vānarāścaiva nedurdevāśca sāsurāḥ।
वह मूर्च्छित होकर अपनी सुध-बुध खो बैठा। वहाँ भी वह स्थिर न रह सका—तड़पता और छटपटाता रहा। समराङ्गण में भयंकर पराक्रमी रावण को अचेत हुआ देख ऋषि, देवता, असुर और वानर हर्षनाद करने लगे
English translation coming soon.
hanūmānatha tejasvī lakṣmaṇaṁ rāvaṇārditam॥
ānayad rāghavābhyāśaṁ bāhubhyāṁ parigṛhya tam।
इसके पश्चात् तेजस्वी हनुमान् रावणपीड़ित लक्ष्मण को दोनों हाथों से उठाकर श्रीरघुनाथजी के निकट ले आये
English translation coming soon.
vāyusūnoḥ suhṛttvena bhaktyā paramayā ca saḥ।
śatrūṇāmapyakampyo'pi laghutvamagamat kapeḥ॥
हनुमान्जी के सौहार्द और उत्कट भक्तिभाव के कारण लक्ष्मणजी उनके लिये हलके हो गये। शत्रुओं के लिये तो वे अब भी अकम्पनीय थे—वे उन्हें हिला नहीं सकते थे
English translation coming soon.
taṁ samutsṛjya sā śaktiḥ saumitriṁ yudhi nirjitam।
rāvaṇasya rathe tasmin sthānaṁ punarupāgamat॥
युद्ध में पराजित हुए लक्ष्मण को छोड़कर वह शक्ति पुनः रावण के रथ पर लौट आयी
English translation coming soon.
rāvaṇo'pi mahātejāḥ prāpya saṁjñāṁ mahāhave।
ādade niśitān bāṇāñjagrāha ca mahaddhanuḥ॥
थोड़ी देर में होश में आने पर महातेजस्वी रावण ने फिर विशाल धनुष उठाया और पैने बाण हाथ में लिये
English translation coming soon.
āśvastaśca viśalyaśca lakṣmaṇaḥ śatrusūdanaḥ।
viṣṇorbhāgamamīmāṁsyamātmānaṁ pratyanusmaran॥
शत्रुसूदन लक्ष्मणजी भी भगवान् विष्णु के अचिन्तनीय अंशरूप से अपना चिन्तन करके स्वस्थ और नीरोग हो गये
English translation coming soon.
nipātitamahāvīrāṁ vānarāṇāṁ mahācamūm।
rāghavastu raṇe dṛṣṭvā rāvaṇaṁ samabhidravat॥
वानरों की विशाल वाहिनी के बड़े-बड़े वीर मार गिराये गये, यह देखकर रणभूमि में रघुनाथजी ने रावण पर धावा किया
English translation coming soon.
athainamanusaṁkramya hanūmān vākyamabravīt।
mama pṛṣṭhaṁ samāruhya rākṣasaṁ śāstumarhasi॥
viṣṇuryathā garutmantamāruhyāmaravairiṇam।
उस समय हनुमान्जी ने उनके पास आकर कहा—‘प्रभो! जैसे भगवान् विष्णु गरुड़ पर चढ़कर दैत्यों का संहार करते हैं, उसी प्रकार आप मेरी पीठ पर चढ़कर इस राक्षस को दण्ड दें’
English translation coming soon.
tacchrutvā rāghavo vākyaṁ vāyuputreṇa bhāṣitam॥
athāruroha sahasā hanūmantaṁ mahākapim।
पवनकुमार की कही हुई यह बात सुनकर श्रीरघुनाथजी सहसा उन महाकपि हनुमान् की पीठ पर चढ़ गये
English translation coming soon.
rathasthaṁ rāvaṇaṁ saṁkhye dadarśa manujādhipaḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
tamālokya mahātejāḥ pradudrāva sa rāvaṇam।
vairocanamiva kruddho viṣṇurabhyudyatāyudhaḥ॥
महाराज श्रीराम ने समराङ्गण में रावण को रथ पर बैठा देखा। उसे देखते ही महातेजस्वी श्रीराम रावण की ओर उसी प्रकार दौड़े, जैसे कुपित हुए भगवान् विष्णु अपना चक्र उठाये विरोचनकुमार बलि पर टूट पड़े थे
English translation coming soon.
jyāśabdamakarot tīvraṁ vajraniṣpeṣaniṣṭhuram।
girā gambhīrayā rāmo rākṣasendramuvāca ha॥
उन्होंने अपने धनुष की तीव्र टंकार प्रकट की, जो वज्र की गड़गड़ाहट से भी अधिक कठोर थी। इसके बाद श्रीरामचन्द्रजी राक्षसराज रावण से गम्भीर वाणी में बोले—
English translation coming soon.
tiṣṭha tiṣṭha mama tvaṁ hi kṛtvā vipriyamīdṛśam।
kva nu rākṣasaśārdūla gatvā mokṣamavāpsyasi॥
‘राक्षसों में बाघ बने हुए रावण! खड़ा रह, खड़ा रह। मेरा ऐसा अपराध करके तू कहाँ जाकर प्राणसंकट से छुटकारा पा सकेगा
English translation coming soon.
yadīndravaivasvatabhāskarān vā
svayaṁbhuvaiśvānaraśaṁkarān vā।
gamiṣyasi tvaṁ daśadhā diśo vā
tathāpi me nādya gato vimokṣyase॥
‘यदि तू इन्द्र, यम अथवा सूर्य के पास, ब्रह्मा, अग्नि या शंकर के समीप अथवा दसों दिशाओं में भागकर जायगा तो भी अब मेरे हाथ से बच नहीं सकेगा
English translation coming soon.
yaścaiṣa śaktyā nihatastvayādya
gacchan viṣādaṁ sahasābhyupetya।
sa eṣa rakṣogaṇarāja mṛtyuḥ
saputrapautrasya tavādya yuddhe॥
‘तूने आज अपनी शक्ति के द्वारा युद्ध में जाते हुए जिन लक्ष्मण को आहत किया और जो उस शक्ति की चोट से सहसा मूर्च्छित हो गये थे, उन्हीं के उस तिरस्कार का बदला लेने के लिये आज मैं युद्धभूमि में उपस्थित हुआ हूँ। राक्षसराज! मैं पुत्र-पौत्रोंसहित तेरी मौत बनकर आया हूँ
English translation coming soon.
etena cātyadbhutadarśanāni
śarairjanasthānakṛtālayāni।
caturdaśānyāttavarāyudhāni
rakṣaḥsahasrāṇi niṣūditāni॥
‘रावण! तेरे सामने खड़े हुए इस रघुवंशी राजकुमार ने ही अपने बाणोंद्वारा जनस्थाननिवासी उन चौदह हजार राक्षसों का संहार कर डाला था, जो अद्भुत एवं दर्शनीय योद्धा थे और उत्तमोत्तम अस्त्र-शस्त्रों से सम्पन्न थे’
English translation coming soon.
rāghavasya vacaḥ śrutvā rākṣasendro mahābalaḥ।
vāyuputraṁ mahāvegaṁ vahantaṁ rāghavaṁ raṇe॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
roṣeṇa mahatā''viṣṭaḥ pūrvavairamanusmaran।
ājaghāna śarairdīptaiḥ kālānalaśikhopamaiḥ॥
श्रीरामचन्द्रजी की यह बात सुनकर महाबली राक्षसराज रावण महान् रोष से भर गया। उसे पहले के वैर का स्मरण हो आया और उसने कालाग्नि की शिखा के समान दीप्तिशाली बाणोंद्वारा रणभूमि में श्रीरघुनाथजी का वाहन बने हुए महान् वेगशाली वायुपुत्र हनुमान् को अत्यन्त घायल कर दिया
English translation coming soon.
rākṣasenāhave tasya tāḍitasyāpi sāyakaiḥ।
svabhāvatejoyuktasya bhūyastejo'bhyavardhata॥
युद्धस्थल में उस राक्षस के सायकों से आहत होने पर भी स्वाभाविक तेज से सम्पन्न हनुमान्जी का शौर्य और भी बढ़ गया
English translation coming soon.
tato rāmo mahātejā rāvaṇena kṛtavraṇam।
dṛṣṭvā plavagaśārdūlaṁ krodhasya vaśameyivān॥
वानरशिरोमणि हनुमान् को रावण ने घायल कर दिया, यह देखकर महातेजस्वी श्रीराम क्रोध के वशीभूत हो गये
English translation coming soon.
tasyābhisaṁkramya rathaṁ sacakraṁ
sāśvadhvajacchatramahāpatākam।
sasārathiṁ sāśaniśūlakhaḍgaṁ
rāmaḥ praciccheda śitaiḥ śarāgraiḥ॥
फिर तो उन भगवान् श्रीराम ने आक्रमण करके पहिये, घोड़े, ध्वजा, छत्र, पताका, सारथि, अशनि, शूल और खड्गसहित उसके रथ को अपने पैने बाणों से तिल-तिल करके काट डाला
English translation coming soon.
athendraśatruṁ tarasā jaghāna
bāṇena vajrāśanisaṁnibhena।
bhujāntare vyūḍhasujātarūpe
vajreṇa meruṁ bhagavānivendraḥ॥
जैसे भगवान् इन्द्र ने वज्र के द्वारा मेरु पर्वत पर आघात किया हो, उसी प्रकार प्रभु श्रीरामचन्द्रजी ने वज्र और अशनि के समान तेजस्वी बाण से इन्द्रशत्रु रावण की विशाल एवं सुन्दर छाती में वेगपूर्वक आघात किया
English translation coming soon.
yo vajrapātāśanisaṁnipātā-
nna cukṣubhe nāpi cacāla rājā।
sa rāmabāṇābhihato bhṛśārta-
ścacāla cāpaṁ ca mumoca vīraḥ॥
जो राजा रावण वज्र और अशनि के आघात से भी कभी क्षुब्ध एवं विचलित नहीं हुआ था, वही वीर उस समय श्रीरामचन्द्रजी के बाणों से घायल हो अत्यन्त आर्त एवं कम्पित हो उठा और उसके हाथ से धनुष छूटकर गिर पड़ा
English translation coming soon.
taṁ vihvalantaṁ prasamīkṣya rāmaḥ
samādade dīptamathārdhacandram।
tenārkavarṇaṁ sahasā kirīṭaṁ
ciccheda rakṣodhipatermahātmā॥
रावण को व्याकुल हुआ देख महात्मा श्रीरामचन्द्रजी ने एक चमचमाता हुआ अर्धचन्द्राकार बाण हाथ में लिया और उसके द्वारा राक्षसराज का सूर्य के समान देदीप्यमान मुकुट सहसा काट डाला
English translation coming soon.
taṁ nirviṣāśīviṣasaṁnikāśaṁ
śāntārciṣaṁ sūryamivāprakāśam।
gataśriyaṁ kṛttakirīṭakūṭa-
muvāca rāmo yudhi rākṣasendram॥
उस समय धनुष न होने से रावण विषहीन सर्प के समान अपना प्रभाव खो बैठा था। सायंकाल में जिसकी प्रभा शान्त हो गयी हो, उस सूर्यदेव के समान निस्तेज हो गया था तथा मुकुटों का समूह कट जाने से श्रीहीन दिखायी देता था। उस अवस्था में श्रीराम ने युद्धभूमि में राक्षसराज से कहा—
English translation coming soon.
kṛtaṁ tvayā karma mahat subhīmaṁ
hatapravīraśca kṛtastvayāham।
tasmāt pariśrānta iti vyavasya
na tvāṁ śarairmṛtyuvaśaṁ nayāmi॥
‘रावण! तुमने आज बड़ा भयंकर कर्म किया है, मेरी सेना के प्रधान-प्रधान वीरों को मार डाला है। इतने पर भी थका हुआ समझकर मैं बाणोंद्वारा तुझे मौत के अधीन नहीं कर रहा हूँ
English translation coming soon.
prayāhi jānāmi raṇārditastvaṁ
praviśya rātriṁcararāja laṅkām।
āśvasya niryāhi rathī ca dhanvī
tadā balaṁ prekṣyasi me rathasthaḥ॥
‘निशाचरराज! मैं जानता हूँ तू युद्ध से पीड़ित है। इसलिये आज्ञा देता हूँ, जा, लङ्का में प्रवेश करके कुछ देर विश्राम कर ले। फिर रथ और धनुष के साथ निकलना। उस समय रथारूढ़ रहकर तू फिर मेरा बल देखना’
English translation coming soon.
sa evamukto hatadarpaharṣo
nikṛttacāpaḥ sa hatāśvasūtaḥ।
śarārdito bhagnamahākirīṭo
viveśa laṅkāṁ sahasā sma rājā॥
भगवान् श्रीराम के ऐसा कहने पर राजा रावण सहसा लङ्का में घुस गया। उसका हर्ष और अभिमान मिट्टी में मिल चुका था, धनुष काट दिया गया था, घोड़े तथा सारथि मार डाले गये थे, महान् किरीट खण्डित हो चुका था और वह स्वयं भी बाणों से बहुत पीड़ित था
English translation coming soon.
tasmin praviṣṭe rajanīcarendre
mahābale dānavadevaśatrau।
harīn viśalyān saha lakṣmaṇena
cakāra rāmaḥ paramāhavāgre॥
देवताओं और दानवों के शत्रु महाबली निशाचरराज रावण के लङ्का में चले जाने पर लक्ष्मणसहित श्रीराम ने उस महायुद्ध के मुहाने पर वानरों के शरीर से बाण निकाले
English translation coming soon.
tasmin prabhagne tridaśendraśatrau
surāsurā bhūtagaṇā diśaśca।
sasāgarāḥ sarṣimahoragāśca
tathaiva bhūmyambucarāḥ prahṛṣṭāḥ॥
देवराज इन्द्र का शत्रु रावण जब युद्धस्थल से भाग गया, तब उसके पराभव का विचार करके देवता, असुर, भूत, दिशाएँ, समुद्र, ऋषिगण, बड़े-बड़े नाग तथा भूचर और जलचर प्राणी भी बहुत प्रसन्न हुए
English translation coming soon.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें उनसठवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ५९ ॥