वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ५८ · ६१ श्लोकाःSarga 58 · 61 ślokas

नीलके द्वारा प्रहस्तका वध

॥ ६ · ५८ · १ ॥
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा रणकृतोद्यमम्। उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिंदमः॥

tataḥ prahastaṁ niryāntaṁ dṛṣṭvā raṇakṛtodyamam।
uvāca sasmitaṁ rāmo vibhīṣaṇamariṁdamaḥ॥

(इसके पूर्व) प्रहस्त को युद्ध की तैयारी करके लङ्का से बाहर निकलते देख शत्रुसूदन श्रीरामचन्द्रजी ने विभीषण से मुसकराकर कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · २ ॥
क एष सुमहाकायो बलेन महता वृतः। आगच्छति महावेगः किंरूपबलपौरुषः॥ आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं निशाचरम्।

ka eṣa sumahākāyo balena mahatā vṛtaḥ।
āgacchati mahāvegaḥ kiṁrūpabalapauruṣaḥ॥
ācakṣva me mahābāho vīryavantaṁ niśācaram।

‘महाबाहो! यह बड़े शरीर और महान् वेगवाला तथा बड़ी भारी सेना से घिरा हुआ कौन योद्धा आ रहा है? इसका रूप, बल और पौरुष कैसा है? इस पराक्रमी निशाचर का मुझे परिचय दो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ३ ॥
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः॥

rāghavasya vacaḥ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५८ · ४ ॥
एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्षसः। लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः। वीर्यवानस्त्रविच्छूरः सुप्रख्यातपराक्रमः॥

eṣa senāpatistasya prahasto nāma rākṣasaḥ।
laṅkāyāṁ rākṣasendrasya tribhāgabalasaṁvṛtaḥ।
vīryavānastravicchūraḥ suprakhyātaparākramaḥ॥

॥ ३–४ ॥

श्रीरघुनाथजी का वचन सुनकर विभीषण ने इस प्रकार उत्तर दिया—‘प्रभो! इस राक्षस का नाम प्रहस्त है। यह राक्षसराज रावण का सेनापति है और लङ्का की एक तिहाई सेना से घिरा हुआ है। इसका पराक्रम भलीभाँति विख्यात है। यह नाना प्रकार के अस्त्र-शस्त्रों का ज्ञाता, बल-विक्रम से सम्पन्न और शूरवीर है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ५ ॥
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम्। गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम्॥

tataḥ prahastaṁ niryāntaṁ bhīmaṁ bhīmaparākramam।
garjantaṁ sumahākāyaṁ rākṣasairabhisaṁvṛtam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५८ · ६ ॥
ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम्। अभिसंजातघोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम्॥

dadarśa mahatī senā vānarāṇāṁ balīyasām।
abhisaṁjātaghoṣāṇāṁ prahastamabhigarjatām॥

॥ ५–६ ॥

इसी समय महाबलवान् वानरों की विशाल सेना ने भी भयानक पराक्रमी, भीषण रूपधारी तथा महाकाय प्रहस्त को बड़े गर्जन-तर्जन के साथ लङ्का से बाहर निकलते देखा। वह बहुसंख्यक राक्षसों से घिरा हुआ था। उसे देखते ही वानरों के दल में भी महान् कोलाहल होने लगा और वे प्रहस्त की ओर देख-देखकर गर्जने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ७ ॥
खड्गशक्त्यृष्टिशूलाश्च बाणानि मुसलानि च। गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः॥

khaḍgaśaktyṛṣṭiśūlāśca bāṇāni musalāni ca।
gadāśca parighāḥ prāsā vividhāśca paraśvadhāḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५८ · ८ ॥
धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम्। प्रगृहीतान्यराजन्त वानरानभिधावताम्॥

dhanūṁṣi ca vicitrāṇi rākṣasānāṁ jayaiṣiṇām।
pragṛhītānyarājanta vānarānabhidhāvatām॥

॥ ७–८ ॥

विजय की इच्छावाले राक्षस वानरों की ओर दौड़े। उनके हाथों में खड्ग, शक्ति, ऋष्टि, शूल, बाण, मूसल, गदा, परिघ, प्रास, नाना प्रकार के फरसे और विचित्र-विचित्र धनुष शोभा पा रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ९ ॥
जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितांस्तु गिरींस्तथा। शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः॥

jagṛhuḥ pādapāṁścāpi puṣpitāṁstu girīṁstathā।
śilāśca vipulā dīrghā yoddhukāmāḥ plavaṁgamāḥ॥

तब वानरों ने भी युद्ध की इच्छा से खिले हुए वृक्ष, पर्वत तथा बड़े-बड़े पत्थर उठा लिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · १० ॥
तेषामन्योन्यमासाद्य संग्रामः सुमहानभूत्। बहूनामश्मवृष्टिं च शरवर्षं च वर्षताम्॥

teṣāmanyonyamāsādya saṁgrāmaḥ sumahānabhūt।
bahūnāmaśmavṛṣṭiṁ ca śaravarṣaṁ ca varṣatām॥

फिर दोनों पक्षों के बहुसंख्यक वीरों में पत्थरों और बाणों की वर्षा के साथ-साथ आपस में बड़ा भारी संग्राम छिड़ गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ११ ॥
बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानरपुङ्गवान्। वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून्॥

bahavo rākṣasā yuddhe bahūn vānarapuṅgavān।
vānarā rākṣasāṁścāpi nijaghnurbahavo bahūn॥

उस युद्धस्थल में बहुत-से राक्षसों ने बहुतेरे वानरों का और बहुसंख्यक वानरों ने बहुत-से राक्षसों का संहार कर डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · १२ ॥
शूलैः प्रमथिताः केचित् केचित् तु परमायुधैः। परिघैराहताः केचित् केचिच्छिन्नाः परश्वधैः॥

śūlaiḥ pramathitāḥ kecit kecit tu paramāyudhaiḥ।
parighairāhatāḥ kecit kecicchinnāḥ paraśvadhaiḥ॥

वानरों में से कोई शूलों से और कोई चक्रों से मथ डाले गये। कितने ही परिघों की मार से आहत हो गये और कितनों के फरसों से टुकड़े-टुकड़े कर डाले गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · १३ ॥
निरुच्छ्वासाः पुनः केचित् पतिता जगतीतले। विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसंधानसाधिताः॥

nirucchvāsāḥ punaḥ kecit patitā jagatītale।
vibhinnahṛdayāḥ kecidiṣusaṁdhānasādhitāḥ॥

कितने ही योद्धा साँसरहित हो पृथ्वी पर गिर पड़े और कितने ही बाणों के लक्ष्य बन गये, जिससे उनके हृदय विदीर्ण हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · १४ ॥
केचिद् द्विधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि। वानरा राक्षसैः शूरैः पार्श्वतश्च विदारिताः॥

kecid dvidhā kṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi।
vānarā rākṣasaiḥ śūraiḥ pārśvataśca vidāritāḥ॥

कितने ही वानर तलवारों की मार से दो टूक होकर पृथ्वी पर गिर पड़े और तड़फड़ाने लगे। कितने ही शूरवीर राक्षसों ने वानरों की पसलियाँ फाड़ डालीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · १५ ॥
वानरैश्चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः। पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा वसुधातले॥

vānaraiścāpi saṁkruddhai rākṣasaughāḥ samantataḥ।
pādapairgiriśṛṅgaiśca sampiṣṭā vasudhātale॥

इसी तरह वानरों ने भी अत्यन्त कुपित हो वृक्षों और पर्वत-शिखरों द्वारा सब ओर भूतल पर झुंड-के-झुंड राक्षसों को पीस डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · १६ ॥
वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम्। वमन् शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणाः॥

vajrasparśatalairhastairmuṣṭibhiśca hatā bhṛśam।
vaman śoṇitamāsyebhyo viśīrṇadaśanekṣaṇāḥ॥

वानरों के वज्रतुल्य कठोर थप्पड़ों और मुक्कों से भलीभाँति पीटे गये राक्षस मुँह से रक्त वमन करने लगे। उनके दाँत और नेत्र छिन्न-भिन्न होकर बिखर गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · १७ ॥
आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम्। बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसामपि॥

ārtasvanaṁ ca svanatāṁ siṁhanādaṁ ca nardatām।
babhūva tumulaḥ śabdo harīṇāṁ rakṣasāmapi॥

कोई आर्तनाद करते तो कोई सिंहों के समान दहाड़ते थे। इस प्रकार वानरों और राक्षसों का भयंकर कोलाहल वहाँ सब ओर गूँज उठा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · १८ ॥
वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः। विवृत्तवदनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्॥

vānarā rākṣasāḥ kruddhā vīramārgamanuvratāḥ।
vivṛttavadanāḥ krūrāścakruḥ karmāṇyabhītavat॥

क्रोध से भरे हुए वानर और राक्षस वीरोचित मार्ग का अनुसरण करके युद्ध में पीठ नहीं दिखाते थे। वे मुँह बा-बाकर निर्भय के समान क्रूरतापूर्ण कर्म करते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · १९ ॥
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः। एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः॥

narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ।
ete prahastasacivāḥ sarve jaghnurvanaukasaḥ॥

नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद और समुन्नत—ये प्रहस्त के सारे सचिव वानरों का वध करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · २० ॥
तेषां निपततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान्। द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम्॥

teṣāṁ nipatatāṁ śīghraṁ nighnatāṁ cāpi vānarān।
dvivido giriśṛṅgeṇa jaghānaikaṁ narāntakam॥

शीघ्रतापूर्वक आक्रमण करते और वानरों को मारते हुए प्रहस्त के सचिवों में से एक को, जिसका नाम नरान्तक था, द्विविद ने एक पर्वत के शिखर से मार डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · २१ ॥
दुर्मुखः पुनरुत्थाय कपिः सविपुलद्रुमम्। राक्षसं क्षिप्रहस्तं तु समुन्नतमपोथयत्॥

durmukhaḥ punarutthāya kapiḥ savipuladrumam।
rākṣasaṁ kṣiprahastaṁ tu samunnatamapothayat॥

फिर दुर्मुख ने एक विशाल वृक्ष लिये उठकर शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले राक्षस समुन्नत को कुचल डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · २२ ॥
जाम्बवांस्तु सुसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम्। पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि॥

jāmbavāṁstu susaṁkruddhaḥ pragṛhya mahatīṁ śilām।
pātayāmāsa tejasvī mahānādasya vakṣasi॥

तत्पश्चात् अत्यन्त कुपित हुए तेजस्वी जाम्बवान् ने एक बड़ी भारी शिला उठा ली और उसे महानाद की छाती पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · २३ ॥
अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान्। वृक्षेण महता सद्यः प्राणान् संत्याजयद् रणे॥

atha kumbhahanustatra tāreṇāsādya vīryavān।
vṛkṣeṇa mahatā sadyaḥ prāṇān saṁtyājayad raṇe॥

बाकी रहा पराक्रमी कुम्भहनु। वह तार नामक वानर से भिड़ा और अन्त में एक विशाल वृक्ष की चपेट में आकर उसे भी रणभूमि में अपने प्राणों से हाथ धोने पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · २४ ॥
अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः। चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम्॥

amṛṣyamāṇastatkarma prahasto rathamāsthitaḥ।
cakāra kadanaṁ ghoraṁ dhanuṣpāṇirvanaukasām॥

रथ पर बैठे हुए प्रहस्त से वानरों का यह अद्भुत पराक्रम नहीं सहा गया। उसने हाथ में धनुष लेकर वानरों का घोर संहार आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · २५ ॥
आवर्त इव संजज्ञे सेनयोरुभयोस्तदा। क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निःस्वनः॥

āvarta iva saṁjajñe senayorubhayostadā।
kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva niḥsvanaḥ॥

उस समय दोनों सेनाएँ जल के भँवर की भाँति चक्कर काट रही थीं। विक्षुब्ध अपार महासागर की गर्जना के समान उनकी गर्जना सुनायी दे रही थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · २६ ॥
महता हि शरौघेण राक्षसो रणदुर्मदः। अर्दयामास संक्रुद्धो वानरान् परमाहवे॥

mahatā hi śaraugheṇa rākṣaso raṇadurmadaḥ।
ardayāmāsa saṁkruddho vānarān paramāhave॥

अत्यन्त क्रोध से भरे हुए रणदुर्मद राक्षस प्रहस्त ने अपने बाण-समूहों द्वारा उस महासमर में वानरों को पीड़ित करना आरम्भ किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · २७ ॥
वानराणां शरीरैस्तु राक्षसानां च मेदिनी। बभूवातिचिता घोरैः पर्वतैरिव संवृता॥

vānarāṇāṁ śarīraistu rākṣasānāṁ ca medinī।
babhūvāticitā ghoraiḥ parvatairiva saṁvṛtā॥

पृथ्वी पर वानरों और राक्षसों की लाशों के ढेर लग गये। उनसे आच्छादित हुई रणभूमि भयानक पर्वतों से ढकी हुई-सी जान पड़ती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · २८ ॥
सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सम्प्रकाशते। संछन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः॥

sā mahī rudhiraugheṇa pracchannā samprakāśate।
saṁchannā mādhave māsi palāśairiva puṣpitaiḥ॥

रक्त के प्रवाह से आच्छादित हुई वह युद्धभूमि वैशाख-मास में खिले हुए पलाश-वृक्षों से ढकी हुई वन्य भूमि-सी सुशोभित होती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · २९ ॥
हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम्। शोणितौघमहातोयां यमसागरगामिनीम्॥

hatavīraughavaprāṁ tu bhagnāyudhamahādrumām।
śoṇitaughamahātoyāṁ yamasāgaragāminīm॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५८ · ३० ॥
यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम्। भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ॥

yakṛtplīhamahāpaṅkāṁ vinikīrṇāntraśaivalām।
bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśādvalām ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५८ · ३१ ॥
गृध्रहंसवराकीर्णां कङ्कसारससेविताम्। मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिःस्वनाम् ॥

gṛdhrahaṁsavarākīrṇāṁ kaṅkasārasasevitām।
medaḥphenasamākīrṇāmārtastanitaniḥsvanām ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५८ · ३२ ॥
तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम्। नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम्॥

tāṁ kāpuruṣadustārāṁ yuddhabhūmimayīṁ nadīm।
nadīmiva ghanāpāye haṁsasārasasevitām॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५८ · ३३ ॥
राक्षसाः कपिमुख्यास्ते तेरुस्तां दुस्तरां नदीम्। यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः॥

rākṣasāḥ kapimukhyāste terustāṁ dustarāṁ nadīm।
yathā padmarajodhvastāṁ nalinīṁ gajayūthapāḥ॥

॥ २९–३३ ॥

मारे गये वीरों की लाशें ही जिसके दोनों तट थे। रक्त का प्रवाह ही जिसकी महान् जलराशि थी। टूटे-फूटे अस्त्र-शस्त्र ही जिसके तटवर्ती विशाल वृक्षों के समान जान पड़ते थे। जो यमलोकरूपी समुद्र से मिली हुई थी। सैनिकों के यकृत् और प्लीहा (हृदय के दाहिने और बायें भाग) जिसके महान् पंक थे। निकली हुई आँतें जहाँ सेवार का काम देती थीं। कटे हुए सिर और धड़ जहाँ मत्स्य-से प्रतीत होते थे। शरीर के छोटे-छोटे अवयव एवं केश जिसमें घास का भ्रम उत्पन्न करते थे। जहाँ गीध ही हंस बनकर बैठे थे। कङ्करूपी सारस जिसका सेवन करते थे। मेदे ही फेन बनकर जहाँ सब ओर फैले थे। पीड़ितों की कराह जिसकी कलकल ध्वनि थी और कायरों के लिये जिसे पार करना अत्यन्त कठिन था, उस युद्धभूमिरूपिणी नदी को प्रवाहित करके राक्षस और श्रेष्ठ वानर वर्षा के अन्त में हंसों और सारसों से सेवित सरिता की भाँति उस दुस्तर नदी को उसी तरह पार कर रहे थे, जैसे गजयूथपति कमलों के पराग से आच्छादित किसी पुष्करिणी को पार करते हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ३४ ॥
ततः सृजन्तं बाणौघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम्। ददर्श तरसा नीलो विधमन्तं प्लवंगमान्॥

tataḥ sṛjantaṁ bāṇaughān prahastaṁ syandane sthitam।
dadarśa tarasā nīlo vidhamantaṁ plavaṁgamān॥

तदनन्तर नील ने देखा, रथ पर बैठा हुआ प्रहस्त बाणसमूहों की वर्षा करके वेगपूर्वक वानरों का संहार कर रहा है

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ३५ ॥
उद्धूत इव वायुः खे महदभ्रबलं बलात्। समीक्ष्याभिद्रुतं युद्धे प्रहस्तो वाहिनीपतिः॥ रथेनादित्यवर्णेन नीलमेवाभिदुद्रुवे।

uddhūta iva vāyuḥ khe mahadabhrabalaṁ balāt।
samīkṣyābhidrutaṁ yuddhe prahasto vāhinīpatiḥ॥
rathenādityavarṇena nīlamevābhidudruve।

तब जैसे उठी हुई प्रचण्ड वायु आकाश में महान् मेघों की घटा को छिन्न-भिन्न करके उड़ा देती है, उसी प्रकार नील भी बलपूर्वक राक्षस-सेना का संहार करने लगे। इससे उस युद्धस्थल में राक्षसी-सेना भाग खड़ी हुई। सेनापति प्रहस्त ने जब अपनी सेना की ऐसी दुरवस्था देखी, तब उसने सूर्यतुल्य तेजस्वी रथ के द्वारा नील पर ही धावा किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ३६ ॥
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठो विकृष्य परमाहवे॥ नीलाय व्यसृजद् बाणान् प्रहस्तो वाहिनीपतिः।

sa dhanurdhanvināṁ śreṣṭho vikṛṣya paramāhave॥
nīlāya vyasṛjad bāṇān prahasto vāhinīpatiḥ।

धनुषधारियों में श्रेष्ठ और निशाचरों की सेना के नायक प्रहस्त ने उस महासमर में अपने धनुष को खींचकर नील पर बाणों की वर्षा आरम्भ कर दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ३७ ॥
ते प्राप्य विशिखा नीलं विनिर्भिद्य समाहिताः॥ महीं जग्मुर्महावेगा रोषिता इव पन्नगाः।

te prāpya viśikhā nīlaṁ vinirbhidya samāhitāḥ॥
mahīṁ jagmurmahāvegā roṣitā iva pannagāḥ।

रोष से भरे हुए सर्पों के समान वे महान् वेगशाली बाण नील तक पहुँचकर उन्हें विदीर्ण करके बड़ी सावधानी के साथ धरती में समा गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ३८ ॥
नीलः शरैरभिहतो निशितैर्ज्वलनोपमैः॥

nīlaḥ śarairabhihato niśitairjvalanopamaiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५८ · ३९ ॥
स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः। प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान्॥

sa taṁ paramadurdharṣamāpatantaṁ mahākapiḥ।
prahastaṁ tāḍayāmāsa vṛkṣamutpāṭya vīryavān॥

॥ ३८–३९ ॥

प्रहस्त के पैने बाण प्रज्वलित अग्नि के समान जान पड़ते थे। उनकी चोट से नील बहुत घायल हो गये। इस तरह उस परम दुर्जय राक्षस प्रहस्त को अपने ऊपर आक्रमण करते देख बल-विक्रमशाली महाकपि नील ने एक वृक्ष उखाड़कर उसीके द्वारा उसपर आघात किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ४० ॥
स तेनाभिहतः क्रुद्धो नर्दन् राक्षसपुंगवः। ववर्ष शरवर्षाणि प्लवंगानां चमूपतौ॥

sa tenābhihataḥ kruddho nardan rākṣasapuṁgavaḥ।
vavarṣa śaravarṣāṇi plavaṁgānāṁ camūpatau॥

नील की चोट खाकर कुपित हुआ राक्षसशिरोमणि प्रहस्त बड़े जोर से गर्जता हुआ उन वानर-सेनापति पर बाणों की वर्षा करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ४१ ॥
तस्य बाणगणानेव राक्षसस्य दुरात्मनः। अपारयन् वारयितुं प्रत्यगृह्णन्निमीलितः। यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम्॥

tasya bāṇagaṇāneva rākṣasasya durātmanaḥ।
apārayan vārayituṁ pratyagṛhṇannimīlitaḥ।
yathaiva govṛṣo varṣaṁ śāradaṁ śīghramāgatam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५८ · ४२ ॥
एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षान् दुरासदान्। निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे दुरासदान्॥

evameva prahastasya śaravarṣān durāsadān।
nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe durāsadān॥

॥ ४१–४२ ॥

उस दुरात्मा राक्षस के बाण-समूहों का निवारण करने में समर्थ न हो सकने पर नील आँख बंद करके उन सब बाणों को अपने अंगों पर ही ग्रहण करने लगे। जैसे साँड़ सहसा आयी हुई शरद्-ऋतु की वर्षा को चुपचाप अपने शरीर पर ही सह लेता है, उसी प्रकार प्रहस्त की उस दुःसह बाणवर्षा को नील चुपचाप नेत्र बंद करके सहन करते रहे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ४३ ॥
रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान्। प्रजघान हयान् नीलः प्रहस्तस्य महाबलः॥

roṣitaḥ śaravarṣeṇa sālena mahatā mahān।
prajaghāna hayān nīlaḥ prahastasya mahābalaḥ॥

प्रहस्त की बाणवर्षा से कुपित हो महाबली महाकपि नील ने एक विशाल सालवृक्ष के द्वारा उसके घोड़ों को मार डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ४४ ॥
ततो रोषपरीतात्मा धनुस्तस्य दुरात्मनः। बभञ्ज तरसा नीलो ननाद च पुनः पुनः॥

tato roṣaparītātmā dhanustasya durātmanaḥ।
babhañja tarasā nīlo nanāda ca punaḥ punaḥ॥

तत्पश्चात् रोष से भरे हुए नील ने उस दुरात्मा के धनुष को भी वेगपूर्वक तोड़ दिया और बारंबार वे गर्जना करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ४५ ॥
विधनुः स कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः। प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे॥

vidhanuḥ sa kṛtastena prahasto vāhinīpatiḥ।
pragṛhya musalaṁ ghoraṁ syandanādavapupluve॥

नील के द्वारा धनुषरहित किया गया सेनापति प्रहस्त एक भयानक मूसल हाथ में लेकर अपने रथ से कूद पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ४६ ॥
तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरी तरस्विनौ। स्थितौ क्षतजसिक्ताङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ॥

tāvubhau vāhinīmukhyau jātavairī tarasvinau।
sthitau kṣatajasiktāṅgau prabhinnāviva kuñjarau॥

वे दोनों वीर अपनी-अपनी सेना के प्रधान थे। दोनों ही एक-दूसरे के वैरी और वेगशाली थे। वे मद की धारा बहानेवाले दो गजराजों के समान खून से नहा उठे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ४७ ॥
उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम्। सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ॥

ullikhantau sutīkṣṇābhirdaṁṣṭrābhiritaretaram।
siṁhaśārdūlasadṛśau siṁhaśārdūlaceṣṭitau॥

दोनों ही अपनी तीखी दाढ़ों से काट-काटकर एक-दूसरे के अंगों को घायल किये देते थे। वे दोनों सिंह और बाघ के समान शक्तिशाली और उन्हीं के समान विजय के लिये सचेष्ट थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ४८ ॥
विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ। काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोरिव॥

vikrāntavijayau vīrau samareṣvanivartinau।
kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṁ vṛtravāsavayoriva॥

दोनों वीर पराक्रमी, विजयी और युद्ध में कभी पीठ न दिखानेवाले थे तथा वृत्रासुर और इन्द्र के समान युद्ध में यश पाने की अभिलाषा रखते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ४९ ॥
आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः। प्रहस्तः परमायत्तस्ततः सुस्राव शोणितम्॥

ājaghāna tadā nīlaṁ lalāṭe musalena saḥ।
prahastaḥ paramāyattastataḥ susrāva śoṇitam॥

उस समय परम उद्योगी प्रहस्त ने नील के ललाट में मूसल से आघात किया। इससे उनके ललाट से रक्त की धारा बह चली

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ५० ॥
ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य च महातरुम्। प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः॥

tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ pragṛhya ca mahātarum।
prahastasyorasi kruddho visasarja mahākapiḥ॥

उनके सारे अंग रक्त से भीग गये। तब क्रोध से भरे हुए महाकपि नील ने एक विशाल वृक्ष उठाकर प्रहस्त की छाती पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ५१ ॥
तमचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत्। अभिदुद्राव बलिनं बलान्नीलं प्लवङ्गमम्॥

tamacintyaprahāraṁ sa pragṛhya musalaṁ mahat।
abhidudrāva balinaṁ balānnīlaṁ plavaṅgamam॥

उस प्रहार की कोई परवा न करके प्रहस्त महान् मूसल हाथ में लिये बलवान् वानर नील की ओर बड़े वेग से दौड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ५२ ॥
तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः। ततः सम्प्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम्॥

tamugravegaṁ saṁrabdhamāpatantaṁ mahākapiḥ।
tataḥ samprekṣya jagrāha mahāvego mahāśilām॥

उस भयंकर वेगशाली राक्षस को रोष से भरकर आक्रमण करते देख महान् वेगशाली महाकपि नील ने एक बड़ी भारी शिला हाथ में ले ली

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ५३ ॥
तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः। प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत्॥

tasya yuddhābhikāmasya mṛdhe musalayodhinaḥ।
prahastasya śilāṁ nīlo mūrdhni tūrṇamapātayat॥

उस शिला को नील ने रणभूमि में संग्राम की इच्छावाले मूसलयोधी निशाचर प्रहस्त के मस्तक पर तत्काल दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ५४ ॥
नीलेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला। बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा॥

nīlena kapimukhyena vimuktā mahatī śilā।
bibheda bahudhā ghorā prahastasya śirastadā॥

कपिप्रवर नील के द्वारा चलायी गयी उस भयंकर एवं विशाल शिला ने प्रहस्त के मस्तक को कुचलकर उसके कई टुकड़े कर डाले

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ५५ ॥
स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः। पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः॥

sa gatāsurgataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ।
papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ॥

उसके प्राण-पखेरू उड़ गये। उसकी कान्ति, उसका बल और उसकी सारी इन्द्रियाँ भी चली गयीं। वह राक्षस जड़ से कटे हुए वृक्ष की भाँति सहसा पृथ्वी पर गिर पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ५६ ॥
विभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्राव शोणितम्। शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा॥

vibhinnaśirasastasya bahu susrāva śoṇitam।
śarīrādapi susrāva gireḥ prasravaṇaṁ yathā॥

उसके छिन्न-भिन्न हुए मस्तक से और शरीर से भी बहुत खून गिरने लगा, मानो पर्वत से पानी का झरना झर रहा हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ५७ ॥
हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महाबलम्। राक्षसानामहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह॥

hate prahaste nīlena tadakampyaṁ mahābalam।
rākṣasānāmahṛṣṭānāṁ laṅkāmabhijagāma ha॥

नील के द्वारा प्रहस्त के मारे जाने पर दुःखी हुए राक्षसों की वह अकम्पनीय विशाल सेना लंका को लौट गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ५८ ॥
न शेकुः समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ। सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा॥

na śekuḥ samavasthātuṁ nihate vāhinīpatau।
setubandhaṁ samāsādya viśīrṇaṁ salilaṁ yathā॥

सेनापति के मारे जाने पर वह सेना ठहर न सकी। जैसे बाँध टूट जाने पर नदी का पानी रुक नहीं पाता

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ५९ ॥
हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसास्ते निरुद्यमाः। रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमागताः॥

hate tasmiṁścamūmukhye rākṣasāste nirudyamāḥ।
rakṣaḥpatigṛhaṁ gatvā dhyānamūkatvamāgatāḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५८ · ६० ॥
प्राप्ताः शोकार्णवं तीव्रं विसंज्ञा इव तेऽभवन्॥

prāptāḥ śokārṇavaṁ tīvraṁ visaṁjñā iva te'bhavan॥

॥ ५९–६० ॥

सेनानायक के मारे जाने से वे सारे राक्षस अपना युद्धविषयक उत्साह खो बैठे और राक्षसराज रावण के भवन में जाकर चिन्ता के कारण चुपचाप खड़े हो गये। तीव्र शोक-समुद्र में डूब जाने के कारण वे सब-के-सब अचेत-से हो गये थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५८ · ६१ ॥
ततस्तु नीलो विजयी महाबलः प्रशस्यमानः सुकृतेन कर्मणा। समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः॥

tatastu nīlo vijayī mahābalaḥ
praśasyamānaḥ sukṛtena karmaṇā।
sametya rāmeṇa salakṣmaṇena
prahṛṣṭarūpastu babhūva yūthapaḥ॥

तदनन्तर विजयी सेनापति महाबली नील अपने इस महान् कर्म के कारण प्रशंसित होते हुए श्रीराम और लक्ष्मण से आकर मिले और बड़े हर्ष का अनुभव करने लगे

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अट्ठावनवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ५८ ॥