वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ५५ · ३२ श्लोकाःSarga 55 · 32 ślokas

रावणकी आज्ञासे अकम्पन आदि राक्षसोंका युद्धमें आना और वानरोंके साथ उनका घोर युद्ध

॥ ६ · ५५ · १ ॥
वज्रदंष्ट्रं हतं श्रुत्वा वालिपुत्रेण रावणः। बलाध्यक्षमुवाचेदं कृताञ्जलिमुपस्थितम्॥

vajradaṁṣṭraṁ hataṁ śrutvā vāliputreṇa rāvaṇaḥ।
balādhyakṣamuvācedaṁ kṛtāñjalimupasthitam॥

वालिपुत्र अङ्गद के हाथ से वज्रदंष्ट्र के मारे जाने का समाचार सुनकर रावण ने हाथ जोड़कर अपने पास खड़े हुए सेनापति प्रहस्त से कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · २ ॥
शीघ्रं निर्यान्तुदुर्धर्षा राक्षसा भीमविक्रमाः। अकम्पनं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रास्त्रकोविदम्॥

śīghraṁ niryāntudurdharṣā rākṣasā bhīmavikramāḥ।
akampanaṁ puraskṛtya sarvaśastrāstrakovidam॥

‘अकम्पन सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रों के ज्ञाता हैं, अतः उन्हींको आगे करके भयंकर पराक्रमी दुर्धर्ष राक्षस शीघ्र यहाँ से युद्ध के लिये जायँ

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · ३ ॥
एष शास्ता च गोप्ता च नेता च युधि सत्तमः। भूतिकामश्च मे नित्यं नित्यं च समरप्रियः॥

eṣa śāstā ca goptā ca netā ca yudhi sattamaḥ।
bhūtikāmaśca me nityaṁ nityaṁ ca samarapriyaḥ॥

‘अकम्पन को युद्ध सदा ही प्रिय है। ये सर्वदा मेरी उन्नति चाहते हैं। इन्हें युद्ध में एक श्रेष्ठ योद्धा माना गया है। ये शत्रुओं को दण्ड देने, अपने सैनिकों की रक्षा करने तथा रणभूमि में सेना का संचालन करने में समर्थ हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · ४ ॥
एष जेष्यति काकुत्स्थौ सुग्रीवं च महाबलम्। वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यति न संशयः॥

eṣa jeṣyati kākutsthau sugrīvaṁ ca mahābalam।
vānarāṁścāparān ghorān haniṣyati na saṁśayaḥ॥

‘अकम्पन दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण को तथा महाबली सुग्रीव को भी परास्त कर देंगे और दूसरे-दूसरे भयानक वानरों का भी संहार कर डालेंगे, इसमें संशय नहीं है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · ५ ॥
परिगृह्य स तामाज्ञां रावणस्य महाबलः। बलं सम्प्रेरयामास तदा लघुपराक्रमः॥

parigṛhya sa tāmājñāṁ rāvaṇasya mahābalaḥ।
balaṁ samprerayāmāsa tadā laghuparākramaḥ॥

रावण की उस आज्ञा को शिरोधार्य करके शीघ्रपराक्रमी महाबली सेनाध्यक्ष ने उस समय युद्ध के लिये सेना भेजी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · ६ ॥
ततो नानाप्रहरणा भीमाक्षा भीमदर्शनाः। निष्पेतू राक्षसा मुख्या बलाध्यक्षप्रचोदिताः॥

tato nānāpraharaṇā bhīmākṣā bhīmadarśanāḥ।
niṣpetū rākṣasā mukhyā balādhyakṣapracoditāḥ॥

सेनापति से प्रेरित हो भयानक नेत्रोंवाले मुख्य-मुख्य भयंकर राक्षस नाना प्रकार के अस्त्र-शस्त्र लिये नगर से बाहर निकले

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · ७ ॥
रथमास्थाय विपुलं तप्तकाञ्चनभूषणम्। मेघाभो मेघवर्णश्च मेघस्वनमहास्वनः॥ राक्षसैः संवृतो घोरैस्तदा निर्यात्यकम्पनः।

rathamāsthāya vipulaṁ taptakāñcanabhūṣaṇam।
meghābho meghavarṇaśca meghasvanamahāsvanaḥ॥
rākṣasaiḥ saṁvṛto ghoraistadā niryātyakampanaḥ।

उसी समय तपे हुए सोने से विभूषित विशाल रथ पर आरूढ़ हो घोर राक्षसों से घिरा हुआ अकम्पन भी निकला। वह मेघ के समान विशाल था, मेघ के समान ही उसका रंग था और मेघ के ही तुल्य उसकी गर्जना थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · ८ ॥
नहि कम्पयितुं शक्यः सुरैरपि महामृधे॥ अकम्पनस्ततस्तेषामादित्य इव तेजसा।

nahi kampayituṁ śakyaḥ surairapi mahāmṛdhe॥
akampanastatasteṣāmāditya iva tejasā।

महासमर में देवता भी उसे कम्पित नहीं कर सकते थे, इसीलिये वह अकम्पन नाम से विख्यात था और राक्षसों में सूर्य के समान तेजस्वी था

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · ९ ॥
तस्य निर्धावमानस्य संरब्धस्य युयुत्सया॥ अकस्माद् दैन्यमागच्छद्धयानां रथवाहिनाम्।

tasya nirdhāvamānasya saṁrabdhasya yuyutsayā॥
akasmād dainyamāgacchaddhayānāṁ rathavāhinām।

रोषावेश से भरकर युद्ध की इच्छा से धावा करनेवाले अकम्पन के रथ में जुते हुए घोड़ों का मन अकस्मात् दीनभाव को प्राप्त हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · १० ॥
व्यस्फुरन्नयनं चास्य सव्यं युद्धाभिनन्दिनः॥ विवर्णो मुखवर्णश्च गद्गदश्चाभवत् स्वनः।

vyasphurannayanaṁ cāsya savyaṁ yuddhābhinandinaḥ॥
vivarṇo mukhavarṇaśca gadgadaścābhavat svanaḥ।

यद्यपि अकम्पन युद्ध का अभिनन्दन करनेवाला था, तथापि उस समय उसकी बायीं आँख फड़कने लगी। मुख की कान्ति फीकी पड़ गयी और वाणी गद्गद हो गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · ११ ॥
अभवत् सुदिने काले दुर्दिनं रूक्षमारुतम्॥ ऊचुः खगमृगाः सर्वे वाचः क्रूरा भयावहाः।

abhavat sudine kāle durdinaṁ rūkṣamārutam॥
ūcuḥ khagamṛgāḥ sarve vācaḥ krūrā bhayāvahāḥ।

यद्यपि वह समय सुदिन का था, तथापि सहसा रूखी हवा से युक्त दुर्दिन छा गया। सभी पशु और पक्षी क्रूर एवं भयदायक बोली बोलने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · १२ ॥
स सिंहोपचितस्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः॥ तानुत्पातानचिन्त्यैव निर्जगाम रणाजिरम्।

sa siṁhopacitaskandhaḥ śārdūlasamavikramaḥ॥
tānutpātānacintyaiva nirjagāma raṇājiram।

अकम्पन के कन्धे सिंह के समान पुष्ट थे। उसका पराक्रम व्याघ्र के समान था। वह पूर्वोक्त उत्पातों की कोई परवा न करके रणभूमि की ओर चला

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · १३ ॥
तथा निर्गच्छतस्तस्य रक्षसः सह राक्षसैः॥ बभूव सुमहान् नादः क्षोभयन्निव सागरम्।

tathā nirgacchatastasya rakṣasaḥ saha rākṣasaiḥ॥
babhūva sumahān nādaḥ kṣobhayanniva sāgaram।

जिस समय वह राक्षस दूसरे राक्षसों के साथ लङ्का से निकला, उस समय ऐसा महान् कोलाहल हुआ कि समुद्र में भी हलचल-सी मच गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · १४ ॥
तेन शब्देन वित्रस्ता वानराणां महाचमूः॥

tena śabdena vitrastā vānarāṇāṁ mahācamūḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५५ · १५ ॥
द्रुमशैलप्रहाराणां योद्धुं समुपतिष्ठताम्। तेषां युद्धं महारौद्रं संजज्ञे कपिरक्षसाम्॥

drumaśailaprahārāṇāṁ yoddhuṁ samupatiṣṭhatām।
teṣāṁ yuddhaṁ mahāraudraṁ saṁjajñe kapirakṣasām॥

॥ १४–१५ ॥

उस महान् कोलाहल से वानरों की वह विशाल सेना भयभीत हो गयी। युद्ध के लिये उपस्थित हो वृक्षों और शैल-शिखरों का प्रहार करनेवाले उन वानरों और राक्षसों में महाभयंकर युद्ध होने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · १६ ॥
रामरावणयोरर्थे समभित्यक्तदेहिनः। सर्वे ह्यतिबलाः शूराः सर्वे पर्वतसंनिभाः॥

rāmarāvaṇayorarthe samabhityaktadehinaḥ।
sarve hyatibalāḥ śūrāḥ sarve parvatasaṁnibhāḥ॥

श्रीराम और रावण के निमित्त आत्मत्याग के लिये उद्यत हुए वे समस्त शूरवीर अत्यन्त बलशाली और पर्वत के समान विशालकाय थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · १७ ॥
हरयो राक्षसाश्चैव परस्परजिघांसया। तेषां विनर्दतां शब्दः संयुगेऽतितरस्विनाम्॥ शुश्रुवे सुमहान् कोपादन्योन्यमभिगर्जताम्।

harayo rākṣasāścaiva parasparajighāṁsayā।
teṣāṁ vinardatāṁ śabdaḥ saṁyuge'titarasvinām॥
śuśruve sumahān kopādanyonyamabhigarjatām।

वानर तथा राक्षस एक-दूसरे के वध की इच्छा से वहाँ एकत्र हुए थे। वे युद्धस्थल में अत्यन्त वेगशाली थे। कोलाहल करते और एक-दूसरे को लक्ष्य करके क्रोधपूर्वक गर्जते थे। उनका महान् शब्द सुदूरतक सुनायी देता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · १८ ॥
रजश्चारुणवर्णाभं सुभीममभवद् भृशम्॥ उद्धृतं हरिरक्षोभिः संरुरोध दिशो दश।

rajaścāruṇavarṇābhaṁ subhīmamabhavad bhṛśam॥
uddhṛtaṁ harirakṣobhiḥ saṁrurodha diśo daśa।

वानरों और राक्षसोंद्वारा उड़ायी गयी लाल रंग की धूल बड़ी भयंकर जान पड़ती थी। उसने दसों दिशाओं को आच्छादित कर लिया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · १९ ॥
अन्योन्यं रजसा तेन कौशेयोद्धतपाण्डुना॥ संवृतानि च भूतानि ददृशुर्न रणाजिरे।

anyonyaṁ rajasā tena kauśeyoddhatapāṇḍunā॥
saṁvṛtāni ca bhūtāni dadṛśurna raṇājire।

परस्पर उड़ायी हुई वह धूल हिलते हुए रेशमी वस्त्र के समान पाण्डुवर्ण की दिखायी देती थी। उसके द्वारा समराङ्गण में समस्त प्राणी ढक गये थे। अतः वानर और राक्षस उन्हें देख नहीं पाते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · २० ॥
न ध्वजो न पताका वा चर्म वा तुरगोऽपि वा॥ आयुधं स्यन्दनो वापि ददृशे तेन रेणुना।

na dhvajo na patākā vā carma vā turago'pi vā॥
āyudhaṁ syandano vāpi dadṛśe tena reṇunā।

उस धूल से आच्छादित होने के कारण ध्वज, पताका, ढाल, घोड़ा, अस्त्र-शस्त्र अथवा रथ कोई भी वस्तु दिखायी नहीं देती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · २१ ॥
शब्दश्च सुमहांस्तेषां नर्दतामभिधावताम्॥ श्रूयते तुमुलो युद्धे न रूपाणि चकाशिरे।

śabdaśca sumahāṁsteṣāṁ nardatāmabhidhāvatām॥
śrūyate tumulo yuddhe na rūpāṇi cakāśire।

उन गर्जते और दौड़ते हुए प्राणियों का महाभयंकर शब्द युद्धस्थल में सबको सुनायी पड़ता था, परंतु उनके रूप नहीं दिखायी देते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · २२ ॥
हरीनेव सुसंरुष्टा हरयो जघ्नुराहवे॥ राक्षसा राक्षसांश्चापि निजघ्नुस्तिमिरे तदा।

harīneva susaṁruṣṭā harayo jaghnurāhave॥
rākṣasā rākṣasāṁścāpi nijaghnustimire tadā।

अन्धकार से आच्छादित युद्धस्थल में अत्यन्त कुपित हुए वानर वानरों पर ही प्रहार कर बैठते थे तथा राक्षस राक्षसों को ही मारने लगते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · २३ ॥
ते परांश्च विनिघ्नन्तः स्वांश्च वानरराक्षसाः॥ रुधिरार्द्रां तदा चक्रुर्महीं पङ्कानुलेपनाम्।

te parāṁśca vinighnantaḥ svāṁśca vānararākṣasāḥ॥
rudhirārdrāṁ tadā cakrurmahīṁ paṅkānulepanām।

अपने तथा शत्रुपक्ष के योद्धाओं को मारते हुए वानरों तथा राक्षसों ने उस रणभूमि को रक्त की धारा से भिगो दिया और वहाँ कीच मचा दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · २४ ॥
ततस्तु रुधिरौघेण सिक्तं ह्यपगतं रजः॥ शरीरशवसंकीर्णा बभूव च वसुंधरा।

tatastu rudhiraugheṇa siktaṁ hyapagataṁ rajaḥ॥
śarīraśavasaṁkīrṇā babhūva ca vasuṁdharā।

तदनन्तर रक्त के प्रवाह से सिंच जाने के कारण वहाँ की धूल बैठ गयी और सारी युद्धभूमि लाशों से भर गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · २५ ॥
द्रुमशक्तिगदाप्रासैः शिलापरिघतोमरैः॥ राक्षसा हरयस्तूर्णं जघ्नुरन्योन्यमोजसा।

drumaśaktigadāprāsaiḥ śilāparighatomaraiḥ॥
rākṣasā harayastūrṇaṁ jaghnuranyonyamojasā।

वानर और राक्षस एक-दूसरे पर वृक्ष, शक्ति, गदा, प्रास, शिला, परिघ और तोमर आदि से बलपूर्वक जल्दी-जल्दी प्रहार करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · २६ ॥
बाहुभिः परिघाकारैर्युध्यन्तः पर्वतोपमान्॥ हरयो भीमकर्माणो राक्षसाञ्जघ्नुराहवे।

bāhubhiḥ parighākārairyudhyantaḥ parvatopamān॥
harayo bhīmakarmāṇo rākṣasāñjaghnurāhave।

भयंकर कर्म करनेवाले वानर अपनी परिघ के समान भुजाओंद्वारा पर्वताकार राक्षसों के साथ युद्ध करते हुए रणभूमि में उन्हें मारने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · २७ ॥
राक्षसास्त्वभिसंक्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः॥ कपीन् निजघ्निरे तत्र शस्त्रैः परमदारुणैः।

rākṣasāstvabhisaṁkruddhāḥ prāsatomarapāṇayaḥ॥
kapīn nijaghnire tatra śastraiḥ paramadāruṇaiḥ।

उधर राक्षसलोग भी अत्यन्त कुपित हो हाथों में प्रास और तोमर लिये अत्यन्त भयंकर शस्त्रोंद्वारा वानरों का वध करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · २८ ॥
अकम्पनः सुसंक्रुद्धो राक्षसानां चमूपतिः॥ संहर्षयति तान् सर्वान् राक्षसान् भीमविक्रमान्।

akampanaḥ susaṁkruddho rākṣasānāṁ camūpatiḥ॥
saṁharṣayati tān sarvān rākṣasān bhīmavikramān।

इस समय अधिक रोष से भरा हुआ राक्षस-सेनापति अकम्पन भी भयानक पराक्रम प्रकट करनेवाले उन सभी राक्षसों का हर्ष बढ़ाने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · २९ ॥
हरयस्त्वपि रक्षांसि महाद्रुममहाश्मभिः॥ विदारयन्त्यभिक्रम्य शस्त्राण्याच्छिद्य वीर्यतः।

harayastvapi rakṣāṁsi mahādrumamahāśmabhiḥ॥
vidārayantyabhikramya śastrāṇyācchidya vīryataḥ।

वानर भी बलपूर्वक आक्रमण करके राक्षसों के अस्त्र-शस्त्र छीनकर बड़े-बड़े वृक्षों और शिलाओंद्वारा उन्हें विदीर्ण करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · ३० ॥
एतस्मिन्नन्तरे वीरा हरयः कुमुदो नलः॥ मैन्दश्च द्विविदः क्रुद्धाश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम्।

etasminnantare vīrā harayaḥ kumudo nalaḥ॥
maindaśca dvividaḥ kruddhāścakrurvegamanuttamam।

इसी समय वीर वानर कुमुद, नल, मैन्द और द्विविद ने कुपित हो अपना परम उत्तम वेग प्रकट किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५५ · ३१ ॥
ते तु वृक्षैर्महावीरा राक्षसानां चमूमुखे॥

te tu vṛkṣairmahāvīrā rākṣasānāṁ camūmukhe॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ५५ · ३२ ॥
कदनं सुमहच्चक्रुर्लीलया हरिपुंगवाः। ममन्थू राक्षसान् सर्वे नानाप्रहरणैर्भृशम्॥

kadanaṁ sumahaccakrurlīlayā haripuṁgavāḥ।
mamanthū rākṣasān sarve nānāpraharaṇairbhṛśam॥

॥ ३१–३२ ॥

उन महावीर वानरशिरोमणियों ने युद्ध के मुहाने पर वृक्षोंद्वारा खेल-खेल में ही राक्षसों का बड़ा भारी संहार किया। उन सबने नाना प्रकार के अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा राक्षसों को भलीभाँति मथ डाला

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें पचपनवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ५५ ॥