वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ५४ · ३७ श्लोकाःSarga 54 · 37 ślokas

वज्रदंष्ट्र और अङ्गदका युद्ध तथा अङ्गदके हाथसे उस निशाचरका वध

॥ ६ · ५४ · १ ॥
स्वबलस्य च घातेन अङ्गदस्य बलेन च। राक्षसः क्रोधमाविष्टो वज्रदंष्ट्रो महाबलः॥

svabalasya ca ghātena aṅgadasya balena ca।
rākṣasaḥ krodhamāviṣṭo vajradaṁṣṭro mahābalaḥ॥

अङ्गद के पराक्रम से अपनी सेना का संहार होता देख महाबली राक्षस वज्रदंष्ट्र अत्यन्त कुपित हो उठा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · २ ॥
विस्फार्य च धनुर्घोरं शक्राशनिसमप्रभम्। वानराणामनीकानि प्राकिरच्छरवृष्टिभिः॥

visphārya ca dhanurghoraṁ śakrāśanisamaprabham।
vānarāṇāmanīkāni prākiraccharavṛṣṭibhiḥ॥

वह इन्द्र के वज्र के समान तेजस्वी अपना भयंकर धनुष खींचकर वानरों की सेना पर बाणों की वर्षा करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ३ ॥
राक्षसाश्चापि मुख्यास्ते रथेषु समवस्थिताः। नानाप्रहरणाः शूराः प्रायुध्यन्त तदा रणे॥

rākṣasāścāpi mukhyāste ratheṣu samavasthitāḥ।
nānāpraharaṇāḥ śūrāḥ prāyudhyanta tadā raṇe॥

उसके साथ अन्य प्रधान-प्रधान शूरवीर राक्षस भी रथों पर बैठकर हाथों में तरह-तरह के हथियार लिये संग्रामभूमि में युद्ध करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ४ ॥
वानराणां च शूरास्तु ते सर्वे प्लवगर्षभाः। अयुध्यन्त शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः॥

vānarāṇāṁ ca śūrāstu te sarve plavagarṣabhāḥ।
ayudhyanta śilāhastāḥ samavetāḥ samantataḥ॥

वानरों में भी जो विशेष शूरवीर थे, वे सभी वानरशिरोमणि सब ओर से एकत्र हो हाथों में शिलाएँ लिये जूझने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ५ ॥
तत्रायुधसहस्राणि तस्मिन्नायोधने भृशम्। राक्षसाः कपिमुख्येषु पातयांचक्रिरे तदा॥

tatrāyudhasahasrāṇi tasminnāyodhane bhṛśam।
rākṣasāḥ kapimukhyeṣu pātayāṁcakrire tadā॥

उस समय इस रणभूमि में राक्षसों ने मुख्य-मुख्य वानरों पर हजारों अस्त्र-शस्त्रों की वर्षा की

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ६ ॥
वानराश्चैव रक्षःसु गिरिवृक्षान् महाशिलाः। प्रवीराः पातयामासुर्मत्तवारणसंनिभाः॥

vānarāścaiva rakṣaḥsu girivṛkṣān mahāśilāḥ।
pravīrāḥ pātayāmāsurmattavāraṇasaṁnibhāḥ॥

मतवाले हाथी के समान विशालकाय वीर वानरों ने भी राक्षसों पर अनेकानेक पर्वत, वृक्ष और बड़ी-बड़ी शिलाएँ गिरायीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ७ ॥
शूराणां युध्यमानानां समरेष्वनिवर्तिनाम्। तद् राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत॥

śūrāṇāṁ yudhyamānānāṁ samareṣvanivartinām।
tad rākṣasagaṇānāṁ ca suyuddhaṁ samavartata॥

युद्ध में पीठ न दिखानेवाले और उत्साहपूर्वक जूझनेवाले शूरवीर वानरों और राक्षसों का वह युद्ध उत्तरोत्तर बढ़ता गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ८ ॥
प्रभिन्नशिरसः केचिच्छिन्नैः पादैश्च बाहुभिः। शस्त्रैरर्दितदेहास्तु रुधिरेण समुक्षिताः॥

prabhinnaśirasaḥ kecicchinnaiḥ pādaiśca bāhubhiḥ।
śastrairarditadehāstu rudhireṇa samukṣitāḥ॥

किन्हींके सिर फूटे, किन्हींके हाथ और पैर कट गये और बहुत-से योद्धाओं के शरीर शस्त्रों के आघात से पीड़ित हो रक्त से नहा गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ९ ॥
हरयो राक्षसाश्चैव शेरते गां समाश्रिताः। कङ्कगृध्रबलाढ्याश्च गोमायुकुलसंकुलाः॥

harayo rākṣasāścaiva śerate gāṁ samāśritāḥ।
kaṅkagṛdhrabalāḍhyāśca gomāyukulasaṁkulāḥ॥

वानर और राक्षस दोनों ही धराशायी हो गये। उनपर कङ्क, गीध और कौए टूट पड़े। गीदड़ों की जमातें छा गयीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · १० ॥
कबन्धानि समुत्पेतुर्भीरूणां भीषणानि वै। भुजपाणिशिरश्छिन्नाश्छिन्नकायाश्च भूतले॥

kabandhāni samutpeturbhīrūṇāṁ bhīṣaṇāni vai।
bhujapāṇiśiraśchinnāśchinnakāyāśca bhūtale॥

वहाँ जिनके मस्तक कट गये थे, ऐसे धड़ सब ओर उछलने लगे, जो भीरु स्वभाववाले सैनिकों को भयभीत करते थे। योद्धाओं की कटी हुई भुजाएँ, हाथ, सिर तथा शरीर के मध्यभाग पृथ्वी पर पड़े हुए थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ११ ॥
वानरा राक्षसाश्चापि निपेतुस्तत्र भूतले। ततो वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरम्॥ प्राभज्यत बलं सर्वं वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः।

vānarā rākṣasāścāpi nipetustatra bhūtale।
tato vānarasainyena hanyamānaṁ niśācaram॥
prābhajyata balaṁ sarvaṁ vajradaṁṣṭrasya paśyataḥ।

वानर और राक्षस दोनों ही दलों के लोग वहाँ धराशायी हो रहे थे। तत्पश्चात् कुछ ही देर में वानर-सैनिकों के प्रहारों से पीड़ित हो सारी निशाचरसेना वज्रदंष्ट्र के देखते-देखते भाग चली

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · १२ ॥
राक्षसान् भयवित्रस्तान् हन्यमानान् प्लवंगमैः॥ दृष्ट्वा स रोषताम्राक्षो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान्।

rākṣasān bhayavitrastān hanyamānān plavaṁgamaiḥ॥
dṛṣṭvā sa roṣatāmrākṣo vajradaṁṣṭraḥ pratāpavān।

वानरों की मार से राक्षसों को भयभीत हुआ देख प्रतापी वज्रदंष्ट्र की आँखें क्रोध से लाल हो गयीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · १३ ॥
प्रविवेश धनुष्पाणिस्त्रासयन् हरिवाहिनीम्॥ शरैर्विदारयामास कङ्कपत्रैरजिह्मगैः।

praviveśa dhanuṣpāṇistrāsayan harivāhinīm॥
śarairvidārayāmāsa kaṅkapatrairajihmagaiḥ।

वह हाथ में धनुष ले वानरसेना को भयभीत करता हुआ उसके भीतर घुस गया और सीधे जानेवाले कङ्कपत्रयुक्त बाणोंद्वारा शत्रुओं को विदीर्ण करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · १४ ॥
बिभेद वानरांस्तत्र सप्ताष्टौ नव पञ्च च॥ विव्याध परमक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान्।

bibheda vānarāṁstatra saptāṣṭau nava pañca ca॥
vivyādha paramakruddho vajradaṁṣṭraḥ pratāpavān।

अत्यन्त क्रोध से भरा हुआ प्रतापी वज्रदंष्ट्र वहाँ एक-एक प्रहार से पाँच, सात, आठ और नौ-नौ वानरों को घायल कर देता था। इस तरह उसने वानर-सैनिकों को गहरी चोट पहुँचायी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · १५ ॥
त्रस्ताः सर्वे हरिगणाः शरैः संकृत्तदेहिनः। अङ्गदं सम्प्रधावन्ति प्रजापतिमिव प्रजाः॥

trastāḥ sarve harigaṇāḥ śaraiḥ saṁkṛttadehinaḥ।
aṅgadaṁ sampradhāvanti prajāpatimiva prajāḥ॥

बाणों से जिनके शरीर छिन्न-भिन्न हो गये थे, वे समस्त वानरगण भयभीत हो अङ्गद की ओर दौड़े, मानो प्रजा प्रजापति की शरण में जा रही हो

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · १६ ॥
ततो हरिगणान् भग्नान् दृष्ट्वा वालिसुतस्तदा। क्रोधेन वज्रदंष्ट्रं तमुदीक्षन्तमुदैक्षत॥

tato harigaṇān bhagnān dṛṣṭvā vālisutastadā।
krodhena vajradaṁṣṭraṁ tamudīkṣantamudaikṣata॥

उस समय वानरों को भागते देख वालिकुमार अङ्गद ने अपनी ओर देखते हुए वज्रदंष्ट्र को क्रोधपूर्वक देखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · १७ ॥
वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौ योयुध्येते परस्परम्। चेरतुः परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजाविव॥

vajradaṁṣṭro'ṅgadaścobhau yoyudhyete parasparam।
ceratuḥ paramakruddhau harimattagajāviva॥

फिर तो वज्रदंष्ट्र और अङ्गद अत्यन्त कुपित हो एक-दूसरे से वेगपूर्वक युद्ध करने लगे। वे दोनों रणभूमि में बाघ और मतवाले हाथी के समान विचर रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · १८ ॥
ततः शतसहस्रेण हरिपुत्रं महाबलम्। जघान मर्मदेशेषु शरैरग्निशिखोपमैः॥

tataḥ śatasahasreṇa hariputraṁ mahābalam।
jaghāna marmadeśeṣu śarairagniśikhopamaiḥ॥

उस समय वज्रदंष्ट्र ने महाबली वालिपुत्र अङ्गद के मर्मस्थानों में अग्निशिखा के समान तेजस्वी एक लाख बाण मारे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · १९ ॥
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो वालिसूनुर्महाबलः। चिक्षेप वज्रदंष्ट्राय वृक्षं भीमपराक्रमः॥

rudhirokṣitasarvāṅgo vālisūnurmahābalaḥ।
cikṣepa vajradaṁṣṭrāya vṛkṣaṁ bhīmaparākramaḥ॥

इससे उनके सारे अङ्ग लहू-लुहान हो उठे। तब भयानक पराक्रमी महाबली वालिकुमार ने वज्रदंष्ट्र पर एक वृक्ष चलाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · २० ॥
दृष्ट्वा पतन्तं तं वृक्षमसम्भ्रान्तश्च राक्षसः। चिच्छेद बहुधा सोऽपि मथितः प्रापतद् भुवि॥

dṛṣṭvā patantaṁ taṁ vṛkṣamasambhrāntaśca rākṣasaḥ।
ciccheda bahudhā so'pi mathitaḥ prāpatad bhuvi॥

उस वृक्ष को अपनी ओर आते देखकर भी वज्रदंष्ट्र के मन में घबराहट नहीं हुई। उसने बाण मारकर उस वृक्ष के कई टुकड़े कर दिये। इस प्रकार खण्डित होकर वह वृक्ष पृथ्वी पर गिर पड़ा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · २१ ॥
तं दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रस्य विक्रमं प्लवगर्षभः। प्रगृह्य विपुलं शैलं चिक्षेप च ननाद च॥

taṁ dṛṣṭvā vajradaṁṣṭrasya vikramaṁ plavagarṣabhaḥ।
pragṛhya vipulaṁ śailaṁ cikṣepa ca nanāda ca॥

वज्रदंष्ट्र के उस पराक्रम को देखकर वानरशिरोमणि अङ्गद ने एक विशाल चट्टान लेकर उसके ऊपर दे मारी और बड़े जोर से गर्जना की

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · २२ ॥
तमापतन्तं दृष्ट्वा स रथादाप्लुत्य वीर्यवान्। गदापाणिरसम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत॥

tamāpatantaṁ dṛṣṭvā sa rathādāplutya vīryavān।
gadāpāṇirasambhrāntaḥ pṛthivyāṁ samatiṣṭhata॥

उस चट्टान को आती देख वह पराक्रमी राक्षस बिना किसी घबराहट के रथ से कूद पड़ा और केवल गदा हाथ में लेकर पृथ्वी पर खड़ा हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · २३ ॥
अङ्गदेन शिला क्षिप्ता गत्वा तु रणमूर्धनि। सचक्रकूबरं साश्वं प्रममाथ रथं तदा॥

aṅgadena śilā kṣiptā gatvā tu raṇamūrdhani।
sacakrakūbaraṁ sāśvaṁ pramamātha rathaṁ tadā॥

अङ्गद की फेंकी हुई वह चट्टान उसके रथ पर पहुँच गयी और युद्ध के मुहाने पर उसने पहिये, कूबर तथा घोड़ोंसहित उस रथ को तत्काल चूर-चूर कर डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · २४ ॥
ततोऽन्यच्छिखरं गृह्य विपुलं द्रुमभूषितम्। वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास वानरः॥

tato'nyacchikharaṁ gṛhya vipulaṁ drumabhūṣitam।
vajradaṁṣṭrasya śirasi pātayāmāsa vānaraḥ॥

तत्पश्चात् वानरवीर अङ्गद ने वृक्षों से अलंकृत दूसरा विशाल शिखर हाथ में लेकर उसे वज्रदंष्ट्र के मस्तक पर दे मारा

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · २५ ॥
अभवच्छोणितोद्गारी वज्रदंष्ट्रः सुमूर्च्छितः। मुहूर्तमभवन्मूढो गदामालिङ्ग्य निःश्वसन्॥

abhavacchoṇitodgārī vajradaṁṣṭraḥ sumūrcchitaḥ।
muhūrtamabhavanmūḍho gadāmāliṅgya niḥśvasan॥

वज्रदंष्ट्र उसकी चोट से मूर्च्छित हो गया और रक्त वमन करने लगा। वह गदा को हृदय से लगाये दो घड़ीतक अचेत पड़ा रहा। केवल उसकी साँस चलती रही

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · २६ ॥
स लब्धसंज्ञो गदया वालिपुत्रमवस्थितम्। जघान परमक्रुद्धो वक्षोदेशे निशाचरः॥

sa labdhasaṁjño gadayā vāliputramavasthitam।
jaghāna paramakruddho vakṣodeśe niśācaraḥ॥

होश में आने पर उस निशाचर ने अत्यन्त कुपित हो सामने खड़े हुए वालिपुत्र की छाती में गदा से प्रहार किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · २७ ॥
गदां त्यक्त्वा ततस्तत्र मुष्टियुद्धमकुर्वत। अन्योन्यं जघ्नतुस्तत्र तावुभौ हरिराक्षसौ॥

gadāṁ tyaktvā tatastatra muṣṭiyuddhamakurvata।
anyonyaṁ jaghnatustatra tāvubhau harirākṣasau॥

फिर गदा त्यागकर वह वहाँ मुक्के से युद्ध करने लगा। वे वानर और राक्षस दोनों वीर एक-दूसरे को मुक्कों से मारने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · २८ ॥
रुधिरोद्गारिणौ तौ तु प्रहारैर्जनितश्रमौ। बभूवतुः सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव॥

rudhirodgāriṇau tau tu prahārairjanitaśramau।
babhūvatuḥ suvikrāntāvaṅgārakabudhāviva॥

दोनों ही बड़े पराक्रमी थे और परस्पर जूझते हुए मङ्गल एवं बुध के समान जान पड़ते थे। आपस के प्रहारों से पीड़ित हो दोनों ही थक गये और मुँह से रक्त वमन करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · २९ ॥
ततः परमतेजस्वी अङ्गदः प्लवगर्षभः। उत्पाट्य वृक्षं स्थितवानासीत् पुष्पफलैर्युतः॥

tataḥ paramatejasvī aṅgadaḥ plavagarṣabhaḥ।
utpāṭya vṛkṣaṁ sthitavānāsīt puṣpaphalairyutaḥ॥

तत्पश्चात् परम तेजस्वी वानरशिरोमणि अङ्गद एक वृक्ष उखाड़कर खड़े हो गये। वे वहाँ उस वृक्षसम्बन्धी फल-फूलों के कारण स्वयं भी फल और फूलों से युक्त दिखायी देते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ३० ॥
जग्राह चार्षभं चर्म खड्गं च विपुलं शुभम्। किङ्किणीजालसंछन्नं चर्मणा च परिष्कृतम्॥

jagrāha cārṣabhaṁ carma khaḍgaṁ ca vipulaṁ śubham।
kiṅkiṇījālasaṁchannaṁ carmaṇā ca pariṣkṛtam॥

उधर वज्रदंष्ट्र ने ऋषभ के चर्म की बनी हुई ढाल और सुन्दर एवं विशाल तलवार ले ली। वह तलवार छोटी-छोटी घण्टियों के जाल से आच्छादित तथा चमड़े की म्यान से सुशोभित थी

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ३१ ॥
चित्रांश्च रुचिरान् मार्गांश्चेरतुः कपिराक्षसौ। जघ्नतुश्च तदान्योन्यं नर्दन्तौ जयकांक्षिणौ॥

citrāṁśca rucirān mārgāṁśceratuḥ kapirākṣasau।
jaghnatuśca tadānyonyaṁ nardantau jayakāṁkṣiṇau॥

उस समय परस्पर विजय की इच्छा रखनेवाले वे वानर और राक्षस वीर सुन्दर एवं विचित्र पैंतरे बदलने तथा गर्जते हुए एक-दूसरे पर चोट करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ३२ ॥
व्रणैः सास्रैरशोभेतां पुष्पिताविव किंशुकौ। युध्यमानौ परिश्रान्तौ जानुभ्यामवनीं गतौ॥

vraṇaiḥ sāsrairaśobhetāṁ puṣpitāviva kiṁśukau।
yudhyamānau pariśrāntau jānubhyāmavanīṁ gatau॥

दोनों के घावों से रक्त की धारा बहने लगी, जिससे वे खिले हुए पलाश-वृक्षों के समान शोभा पाने लगे। लड़ते-लड़ते थक जाने के कारण दोनों ने ही पृथ्वी पर घुटने टेक दिये

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ३३ ॥
निमेषान्तरमात्रेण अङ्गदः कपिकुञ्जरः। उदतिष्ठत दीप्ताक्षो दण्डाहत इवोरगः॥

nimeṣāntaramātreṇa aṅgadaḥ kapikuñjaraḥ।
udatiṣṭhata dīptākṣo daṇḍāhata ivoragaḥ॥

किंतु पलक मारते-मारते कपिश्रेष्ठ अङ्गद उठकर खड़े हो गये। उनके नेत्र रोष से उद्दीप्त हो उठे थे और वे डंडे की चोट खाये हुए सर्प के समान उत्तेजित हो रहे थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ३४ ॥
निर्मलेन सुधौतेन खड्गेनास्य महच्छिरः। जघान वज्रदंष्ट्रस्य वालिसूनुर्महाबलः॥

nirmalena sudhautena khaḍgenāsya mahacchiraḥ।
jaghāna vajradaṁṣṭrasya vālisūnurmahābalaḥ॥

महाबली बालिकुमार ने अपनी निर्मल एवं तेज धारवाली चमकीली तलवार से वज्रदंष्ट्र का विशाल मस्तक काट डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ३५ ॥
रुधिरोक्षितगात्रस्य बभूव पतितं द्विधा। तच्च तस्य परीताक्षं शुभं खड्गहतं शिरः॥

rudhirokṣitagātrasya babhūva patitaṁ dvidhā।
tacca tasya parītākṣaṁ śubhaṁ khaḍgahataṁ śiraḥ॥

खून से लथपथ शरीरवाले उस राक्षस का वह खड्ग से कटा हुआ सुन्दर मस्तक, जिसके नेत्र उलट गये थे, धरती पर गिरकर दो टुकड़ों में विभक्त हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ३६ ॥
वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसा भयमोहिताः। त्रस्ता ह्यभ्यद्रवँल्लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमैः। विषण्णवदना दीना ह्रिया किंचिदवाङ्मुखाः॥

vajradaṁṣṭraṁ hataṁ dṛṣṭvā rākṣasā bhayamohitāḥ।
trastā hyabhyadravam̐llaṅkāṁ vadhyamānāḥ plavaṅgamaiḥ।
viṣaṇṇavadanā dīnā hriyā kiṁcidavāṅmukhāḥ॥

वज्रदंष्ट्र को मारा गया देख राक्षस भय से अचेत हो गये। वे वानरों की मार खाकर भय के मारे लङ्का में भाग गये। उनके मुख पर विषाद छा रहा था। वे बहुत दुःखी थे और लज्जा के कारण उन्होंने अपना मुँह कुछ नीचा कर लिया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ५४ · ३७ ॥
निहत्य तं वज्रधरः प्रतापवान् स वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये। जगाम हर्षं महितो महाबलः सहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः॥

nihatya taṁ vajradharaḥ pratāpavān
sa vālisūnuḥ kapisainyamadhye।
jagāma harṣaṁ mahito mahābalaḥ
sahasranetrastridaśairivāvṛtaḥ॥

वज्रधारी इन्द्र के समान प्रतापी महाबली वालिकुमार अङ्गद उस निशाचर वज्रदंष्ट्र को मारकर वानरसेना में सम्मानित हो देवताओं से घिरे हुए सहस्र नेत्रधारी इन्द्र के समान बड़े हर्ष को प्राप्त हुए

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः॥ ५४ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें चौवनवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ५४ ॥