वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ४८ · ३७ श्लोकाःSarga 48 · 37 ślokas

सीताका विलाप और त्रिजटाका उन्हें समझा-बुझाकर श्रीराम-लक्ष्मणके जीवित होनेका विश्वास दिलाकर पुनः लङ्कामें ही लौटा लाना

॥ ६ · ४८ · १ ॥
भर्तारं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम्। विललाप भृशं सीता करुणं शोककर्शिता॥

bhartāraṁ nihataṁ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṁ ca mahābalam।
vilalāpa bhṛśaṁ sītā karuṇaṁ śokakarśitā॥

अपने स्वामी श्रीराम को तथा महाबली लक्ष्मण को भी मारा गया देख शोक से पीड़ित हुई सीता बारम्बार करुणाजनक विलाप करने लगीं—

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · २ ॥
ऊचुर्लाक्षणिका ये मां पुत्रिण्यविधवेति च। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः॥

ūcurlākṣaṇikā ye māṁ putriṇyavidhaveti ca।
te'dya sarve hate rāme jñānino'nṛtavādinaḥ॥

‘सामुद्रिक लक्षणों के ज्ञाता विद्वानों ने मुझे पुत्रवती और सधवा बताया था। आज श्रीराम के मारे जाने से वे सब लक्षण-ज्ञानी पुरुष असत्यवादी हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ३ ॥
यज्वनो महिषीं ये मामूचुः पत्नीं च सत्रिणः। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः॥

yajvano mahiṣīṁ ye māmūcuḥ patnīṁ ca satriṇaḥ।
te'dya sarve hate rāme jñānino'nṛtavādinaḥ॥

‘जिन्होंने मुझे यज्ञपरायण तथा विविध सत्रों का संचालन करनेवाले राजाधिराज की पत्नी बताया था, आज श्रीराम के मारे जाने से वे सभी लक्षणवेत्ता पुरुष झूठे हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ४ ॥
वीरपार्थिवपत्नीनां ये विदुर्भर्तृपूजिताम्। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः॥

vīrapārthivapatnīnāṁ ye vidurbhartṛpūjitām।
te'dya sarve hate rāme jñānino'nṛtavādinaḥ॥

‘जिन लोगों ने लक्षणोंद्वारा मुझे वीर राजाओं की पत्नियों में पूजनीय और पति के द्वारा सम्मानित समझा था, आज श्रीराम के न रहने से वे सभी लक्षणज्ञ पुरुष मिथ्यावादी हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ५ ॥
ऊचुः संश्रवणे ये मां द्विजाः कार्तान्तिकाः शुभाम्। तेऽद्य सर्वे हते रामे ज्ञानिनोऽनृतवादिनः॥

ūcuḥ saṁśravaṇe ye māṁ dvijāḥ kārtāntikāḥ śubhām।
te'dya sarve hate rāme jñānino'nṛtavādinaḥ॥

‘ज्योतिषशास्त्र के सिद्धान्त को जाननेवाले जिन ब्राह्मणों ने मेरे सामने ही मुझे नित्य मङ्गलमयी कहा था, वे सभी लक्षणवेत्ता पुरुष आज श्रीराम के मारे जाने पर असत्यवादी सिद्ध हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ६ ॥
इमानि खलु पद्मानि पादयोर्वै कुलस्त्रियः। आधिराज्येऽभिषिच्यन्ते नरेन्द्रैः पतिभिः सह॥

imāni khalu padmāni pādayorvai kulastriyaḥ।
ādhirājye'bhiṣicyante narendraiḥ patibhiḥ saha॥

‘जिन लक्षणभूत कमलों के हाथ-पैर आदि में होने पर कुलवती स्त्रियाँ अपने पति राजाधिराज के साथ सम्राज्ञी के पद पर अभिषिक्त होती हैं, वे मेरे दोनों पैरों में निश्चित रूप से विद्यमान हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ७ ॥
वैधव्यं यान्ति यैर्नार्योऽलक्षणैर्भाग्यदुर्लभाः। नात्मनस्तानि पश्यामि पश्यन्ती हतलक्षणा॥

vaidhavyaṁ yānti yairnāryo'lakṣaṇairbhāgyadurlabhāḥ।
nātmanastāni paśyāmi paśyantī hatalakṣaṇā॥

‘जिन अशुभ लक्षणों के कारण सौभाग्य दुर्लभ होता है और स्त्रियाँ विधवा हो जाती हैं, मैं बहुत देखने पर भी अपने अङ्गों में ऐसे लक्षणों को नहीं देख पाती, तथापि मेरे सारे शुभ लक्षण निष्फल हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ८ ॥
सत्यनामानि पद्मानि स्त्रीणामुक्तानि लक्षणैः। तान्यद्य निहते रामे वितथानि भवन्ति मे॥

satyanāmāni padmāni strīṇāmuktāni lakṣaṇaiḥ।
tānyadya nihate rāme vitathāni bhavanti me॥

‘स्त्रियों के हाथ-पैरों में जो कमल के चिह्न होते हैं, उन्हें लक्षणवेत्ता विद्वानों ने अमोघ बताया है; किंतु आज श्रीराम के मारे जाने से वे सारे शुभ लक्षण मेरे लिये व्यर्थ हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ९ ॥
केशाः सूक्ष्माः समा नीला भ्रुवौ चासंहते मम। वृत्ते चारोमके जङ्घे दन्ताश्चाविरला मम॥

keśāḥ sūkṣmāḥ samā nīlā bhruvau cāsaṁhate mama।
vṛtte cāromake jaṅghe dantāścāviralā mama॥

‘मेरे सिर के बाल महीन, बराबर और काले हैं। भौंहें परस्पर जुड़ी हुई नहीं हैं। मेरी पिंडलियाँ (घुटनों से नीचे के भाग) गोल-गोल तथा रोमरहित हैं तथा मेरे दाँत भी परस्पर सटे हुए हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · १० ॥
शङ्खे नेत्रे करौ पादौ गुल्फावूरू समौ चितौ। अनुवृत्तनखाः स्निग्धाः समाश्चाङ्गुलयो मम॥

śaṅkhe netre karau pādau gulphāvūrū samau citau।
anuvṛttanakhāḥ snigdhāḥ samāścāṅgulayo mama॥

‘मेरे नेत्रों के आसपास के भाग, दोनों नेत्र, दोनों हाथ, दोनों पैर, दोनों गुल्फ (तखने) और जाँघें बराबर, विशाल एवं मांसल (पुष्ट) हैं। दोनों हाथों की अँगुलियाँ बराबर एवं चिकनी हैं और उनके नख गोल एवं उतार-चढ़ाववाले हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ११ ॥
स्तनौ चाविरलौ पीनौ मामकौ मग्नचूचुकौ। मग्ना चोत्सेधनी नाभिः पार्श्वोरस्कं च मे चितम्॥

stanau cāviralau pīnau māmakau magnacūcukau।
magnā cotsedhanī nābhiḥ pārśvoraskaṁ ca me citam॥

‘मेरे दोनों स्तन परस्पर सटे हुए और स्थूल हैं। इनके अग्रभाग भीतर की ओर दबे हुए हैं। मेरी नाभि गहरी और उसके आसपास के भाग ऊँचे हैं। मेरे पार्श्वभाग तथा छाती मांसल हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · १२ ॥
मम वर्णो मणिनिभो मृदून्यङ्गरुहाणि च। प्रतिष्ठितां द्वादशभिर्मामूचुः शुभलक्षणाम्॥

mama varṇo maṇinibho mṛdūnyaṅgaruhāṇi ca।
pratiṣṭhitāṁ dvādaśabhirmāmūcuḥ śubhalakṣaṇām॥

‘मेरी अङ्गकान्ति खरादी हुई मणि के समान उज्ज्वल है। शरीर के रोएँ कोमल हैं तथा पैरों की दसों अँगुलियाँ और दोनों तलवे—ये बारहों पृथ्वी से अच्छी तरह सट जाते हैं। इन सबके कारण लक्षणज्ञों ने मुझे शुभलक्षणा बताया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · १३ ॥
समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं च वर्णवत्। मन्दस्मितेत्येव च मां कन्यालाक्षणिका विदुः॥

samagrayavamacchidraṁ pāṇipādaṁ ca varṇavat।
mandasmitetyeva ca māṁ kanyālākṣaṇikā viduḥ॥

‘मेरे हाथ-पैर लाल एवं उत्तम कान्ति से युक्त हैं। उनमें जौ की समूची रेखाएँ हैं तथा मेरे हाथों की अँगुलियाँ जब परस्पर सटी होती हैं, उस समय उनमें तनिक भी छिद्र नहीं रह जाता है। कन्या के शुभलक्षणों को जाननेवाले विद्वानों ने मुझे मन्द-मुसकानवाली बताया था

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · १४ ॥
आधिराज्येऽभिषेको मे ब्राह्मणैः पतिना सह। कृतान्तकुशलैरुक्तं तत् सर्वं वितथीकृतम्॥

ādhirājye'bhiṣeko me brāhmaṇaiḥ patinā saha।
kṛtāntakuśalairuktaṁ tat sarvaṁ vitathīkṛtam॥

‘ज्योतिष के सिद्धान्त को जाननेवाले निपुण ब्राह्मणों ने यह बताया था कि मेरा पति के साथ राज्याभिषेक होगा, किंतु आज वे सारी बातें झूठी हो गयीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · १५ ॥
शोधयित्वा जनस्थानं प्रवृत्तिमुपलभ्य च। तीर्त्वा सागरमक्षोभ्यं भ्रातरौ गोष्पदे हतौ॥

śodhayitvā janasthānaṁ pravṛttimupalabhya ca।
tīrtvā sāgaramakṣobhyaṁ bhrātarau goṣpade hatau॥

‘इन दोनों भाइयों ने मेरे लिये जनस्थान को छान डाला तथा मेरा समाचार पाकर अक्षोभ्य समुद्र को पार किया, किंतु हाय! इतना सब कर लेने के बाद थोड़ी-सी राक्षससेना के द्वारा जिसे हराना इनके लिये गोपद को लाँघने के समान था, वे दोनों मारे गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · १६ ॥
ननु वारुणमाग्नेयमैन्द्रं वायव्यमेव च। अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव राघवौ प्रत्यपद्यत॥

nanu vāruṇamāgneyamaindraṁ vāyavyameva ca।
astraṁ brahmaśiraścaiva rāghavau pratyapadyata॥

‘परंतु ये दोनों रघुवंशी बन्धु तो वारुण, आग्नेय, ऐन्द्र, वायव्य और ब्रह्मशिर आदि अस्त्रों को भी जानते थे। मरने से पहले इन्होंने उन अस्त्रों का प्रयोग क्यों नहीं किया?

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · १७ ॥
अदृश्यमानेन रणे मायया वासवोपमौ। मम नाथावनाथाया निहतौ रामलक्ष्मणौ॥

adṛśyamānena raṇe māyayā vāsavopamau।
mama nāthāvanāthāyā nihatau rāmalakṣmaṇau॥

‘मुझ अनाथा के रक्षक श्रीराम और लक्ष्मण इन्द्रतुल्य पराक्रमी थे, किंतु इन्द्रजित् ने स्वयं माया से अदृश्य रहकर ही इन्हें रणभूमि में मार डाला है

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · १८ ॥
नहि दृष्टिपथं प्राप्य राघवस्य रणे रिपुः। जीवन् प्रतिनिवर्तेत यद्यपि स्यान्मनोजवः॥

nahi dṛṣṭipathaṁ prāpya rāghavasya raṇe ripuḥ।
jīvan pratinivarteta yadyapi syānmanojavaḥ॥

‘अन्यथा युद्धस्थल में इन श्रीरघुनाथजी के दृष्टिपथ में आकर कोई भी शत्रु, वह मन के समान वेगशाली क्यों न हो, जीवित नहीं लौट सकता था

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · १९ ॥
न कालस्यातिभारोऽस्ति कृतान्तश्च सुदुर्जयः। यत्र रामः सह भ्रात्रा शेते युधि निपातितः॥

na kālasyātibhāro'sti kṛtāntaśca sudurjayaḥ।
yatra rāmaḥ saha bhrātrā śete yudhi nipātitaḥ॥

‘परंतु काल के लिये कुछ भी अधिक बोझ नहीं है (वह सब कुछ कर सकता है)। उसके लिये दैव को भी जीतना विशेष कठिन नहीं है। इस काल के ही वश में पड़कर आज श्रीराम अपने भाई के साथ मारे जाकर युद्धभूमि में सो रहे हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · २० ॥
न शोचामि तथा रामं लक्ष्मणं च महारथम्। नात्मानं जननीं चापि यथा श्वश्रूं तपस्विनीम्॥

na śocāmi tathā rāmaṁ lakṣmaṇaṁ ca mahāratham।
nātmānaṁ jananīṁ cāpi yathā śvaśrūṁ tapasvinīm॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ४८ · २१ ॥
सा तु चिन्तयते नित्यं समाप्तव्रतमागतम्। कदा द्रक्ष्यामि सीतां च लक्ष्मणं च सराघवम्॥

sā tu cintayate nityaṁ samāptavratamāgatam।
kadā drakṣyāmi sītāṁ ca lakṣmaṇaṁ ca sarāghavam॥

॥ २०–२१ ॥

‘मैं श्रीराम, महारथी लक्ष्मण, अपने और अपनी माता के लिये भी उतना शोक नहीं करती हूँ जितना अपनी तपस्विनी सासुजी के लिये कर रही हूँ। वे तो प्रतिदिन यही सोचती होंगी कि वह दिन कब आयेगा जब कि वनवास का व्रत समाप्त करके वन से लौटे हुए श्रीराम, लक्ष्मण और सीता को मैं देखूँगी’

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · २२ ॥
परिदेवयमानां तां राक्षसी त्रिजटाब्रवीत्। मा विषादं कृथा देवि भर्तायं तव जीवति॥

paridevayamānāṁ tāṁ rākṣasī trijaṭābravīt।
mā viṣādaṁ kṛthā devi bhartāyaṁ tava jīvati॥

इस प्रकार विलाप करती हुई सीता से राक्षसी त्रिजटा ने कहा—‘देवि! विषाद न करो। तुम्हारे ये पतिदेव जीवित हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · २३ ॥
कारणानि च वक्ष्यामि महान्ति सदृशानि च। यथेमौ जीवतो देवि भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

kāraṇāni ca vakṣyāmi mahānti sadṛśāni ca।
yathemau jīvato devi bhrātarau rāmalakṣmaṇau॥

‘देवि! मैं तुम्हें कई ऐसे महान् और उचित कारण बताऊँगी, जिनसे यह सूचित होता है कि ये दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण जीवित हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · २४ ॥
नहि कोपपरीतानि हर्षपर्युत्सुकानि च। भवन्ति युधि योधानां मुखानि निहते पतौ॥

nahi kopaparītāni harṣaparyutsukāni ca।
bhavanti yudhi yodhānāṁ mukhāni nihate patau॥

‘युद्ध में स्वामी के मारे जाने पर योद्धाओं के मुँह क्रोध और हर्ष की उत्सुकता से युक्त नहीं रहते (किंतु यहाँ वे दोनों बातें पायी जाती हैं। इसलिये ये दोनों जीवित हैं)

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · २५ ॥
इदं विमानं वैदेहि पुष्पकं नाम नामतः। दिव्यं त्वां धारयेन्नेदं यद्येतौ गतजीवितौ॥

idaṁ vimānaṁ vaidehi puṣpakaṁ nāma nāmataḥ।
divyaṁ tvāṁ dhārayennedaṁ yadyetau gatajīvitau॥

‘विदेहनन्दिनि! यह पुष्पक नामक विमान दिव्य है। यदि इन दोनों के प्राण चले गये होते तो (वैधव्यावस्था में) यह तुम्हें धारण न करता

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · २६ ॥
हतवीरप्रधाना हि गतोत्साहा निरुद्यमा। सेना भ्रमति संख्येषु हतकर्णेव नौर्जले॥

hatavīrapradhānā hi gatotsāhā nirudyamā।
senā bhramati saṁkhyeṣu hatakarṇeva naurjale॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ४८ · २७ ॥
इयं पुनरसम्भ्रान्ता निरुद्विग्ना तपस्विनि। सेना रक्षति काकुत्स्थौ मया प्रीत्या निवेदितौ॥

iyaṁ punarasambhrāntā nirudvignā tapasvini।
senā rakṣati kākutsthau mayā prītyā niveditau॥

॥ २६–२७ ॥

‘इसके सिवा जब प्रधान वीर मारा जाता है, तब उसकी सेना उत्साह और उद्योग से हीन हो युद्धस्थल में उसी तरह मारी-मारी फिरती है, जैसे कर्णधार के नष्ट हो जाने पर नौका जल में ही बहती रहती है। परंतु तपस्विनि! इस सेना में किसी प्रकार की घबराहट या उद्वेग नहीं है। यह इन दोनों राजकुमारों की रक्षा कर रही है। इस प्रकार मैंने प्रेमपूर्वक तुम्हें यह बताया है कि ये दोनों भाई जीवित हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · २८ ॥
सा त्वं भव सुविस्रब्धा अनुमानैः सुखोदयैः। अहतौ पश्य काकुत्स्थौ स्नेहादेतद् ब्रवीमि ते॥

sā tvaṁ bhava suvisrabdhā anumānaiḥ sukhodayaiḥ।
ahatau paśya kākutsthau snehādetad bravīmi te॥

‘इसलिये अब तुम इन भावी सुख की सूचना देनेवाले अनुमानों (हेतुओं) से निश्चिन्त हो जाओ—विश्वास करो कि ये जीवित हैं। तुम इन दोनों रघुवंशी राजकुमारों को इसी रूप में देखो कि ये मारे नहीं गये हैं। यह बात मैं तुमसे स्नेहवश कह रही हूँ

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · २९ ॥
अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्यामि मैथिलि। चारित्रसुखशीलत्वात् प्रविष्टासि मनो मम॥

anṛtaṁ noktapūrvaṁ me na ca vakṣyāmi maithili।
cāritrasukhaśīlatvāt praviṣṭāsi mano mama॥

‘मिथिलेशकुमारी! तुम्हारा शील-स्वभाव तुम्हारे निर्मल चरित्र के कारण बड़ा सुखदायक जान पड़ता है, इसीलिये तुम मेरे मन में घर कर गयी हो। अतएव मैंने तुमसे न तो पहले कभी झूठ कहा है और न आगे ही कहूँगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ३० ॥
नेमौ शक्यौ रणे जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः। तादृशं दर्शनं दृष्ट्वा मया चोदीरितं तव॥

nemau śakyau raṇe jetuṁ sendrairapi surāsuraiḥ।
tādṛśaṁ darśanaṁ dṛṣṭvā mayā codīritaṁ tava॥

‘इन दोनों वीरों को रणभूमि में इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता और असुर भी नहीं जीत सकते। वैसा लक्षण देखकर ही मैंने तुमसे ये बातें कही हैं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ३१ ॥
इदं तु सुमहच्चित्रं शरैः पश्यस्व मैथिलि। विसंज्ञौ पतितावेतौ नैव लक्ष्मीर्विमुञ्चति॥

idaṁ tu sumahaccitraṁ śaraiḥ paśyasva maithili।
visaṁjñau patitāvetau naiva lakṣmīrvimuñcati॥

‘मिथिलेशकुमारी! यह महान् आश्चर्य की बात तो देखो। बाणों के लगने से ये अचेत होकर पड़े हैं तो भी लक्ष्मी (शरीर की सहज कान्ति) इनका त्याग नहीं कर रही है

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ३२ ॥
प्रायेण गतसत्त्वानां पुरुषाणां गतायुषाम्। दृश्यमानेषु वक्त्रेषु परं भवति वैकृतम्॥

prāyeṇa gatasattvānāṁ puruṣāṇāṁ gatāyuṣām।
dṛśyamāneṣu vaktreṣu paraṁ bhavati vaikṛtam॥

‘जिनके प्राण निकल जाते हैं अथवा जिनकी आयु समाप्त हो जाती है, उनके मुखों पर यदि दृष्टिपात किया जाय तो प्रायः वहाँ बड़ी विकृति दिखायी देती है (इन दोनों के मुखों की शोभा ज्यों-की-त्यों बनी हुई है; इसलिये ये जीवित हैं)

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ३३ ॥
त्यज शोकं च दुःखं च मोहं च जनकात्मजे। रामलक्ष्मणयोरर्थे नाद्य शक्यमजीवितुम्॥

tyaja śokaṁ ca duḥkhaṁ ca mohaṁ ca janakātmaje।
rāmalakṣmaṇayorarthe nādya śakyamajīvitum॥

‘जनककिशोरी! तुम श्रीराम और लक्ष्मण के लिये शोक, दुःख और मोह त्याग दो। ये अब मर नहीं सकते’

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ३४ ॥
श्रुत्वा तु वचनं तस्याः सीता सुरसुतोपमा। कृताञ्जलिरुवाचेमामेवमस्त्विति मैथिली॥

śrutvā tu vacanaṁ tasyāḥ sītā surasutopamā।
kṛtāñjaliruvācemāmevamastviti maithilī॥

त्रिजटा की यह बात सुनकर देवकन्या के समान सुन्दरी मिथिलेशकुमारी सीता ने हाथ जोड़कर उससे कहा—‘बहिन! ऐसा ही हो’

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ३५ ॥
विमानं पुष्पकं तत्तु संनिवर्त्य मनोजवम्। दीना त्रिजटया सीता लङ्कामेव प्रवेशिता॥

vimānaṁ puṣpakaṁ tattu saṁnivartya manojavam।
dīnā trijaṭayā sītā laṅkāmeva praveśitā॥

फिर मन के समान वेगवाले पुष्पकविमान को लौटाकर त्रिजटा दुःखिनी सीता को लङ्कापुरी में ही ले आयी

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ३६ ॥
ततस्त्रिजटया सार्धं पुष्पकादवरुह्य सा। अशोकवनिकामेव राक्षसीभिः प्रवेशिता॥

tatastrijaṭayā sārdhaṁ puṣpakādavaruhya sā।
aśokavanikāmeva rākṣasībhiḥ praveśitā॥

तत्पश्चात् त्रिजटा के साथ विमान से उतरने पर राक्षसियों ने उन्हें पुनः अशोकवाटिका में ही पहुँचा दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४८ · ३७ ॥
प्रविश्य सीता बहुवृक्षखण्डां तां राक्षसेन्द्रस्य विहारभूमिम्। सम्प्रेक्ष्य संचिन्त्य च राजपुत्रौ परं विषादं समुपाजगाम॥

praviśya sītā bahuvṛkṣakhaṇḍāṁ
tāṁ rākṣasendrasya vihārabhūmim।
samprekṣya saṁcintya ca rājaputrau
paraṁ viṣādaṁ samupājagāma॥

बहुसंख्यक वृक्षसमूहों से सुशोभित राक्षसराज की उस विहारभूमि में पहुँचकर सीता ने उसे देखा और उन दोनों राजकुमारों का चिन्तन करके वे महान् शोक में डूब गयीं

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अड़तालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ४८ ॥