वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ४७ · २४ श्लोकाःSarga 47 · 24 ślokas

वानरोंद्वारा श्रीराम और लक्ष्मणकी रक्षा, रावणकी आज्ञासे राक्षसियोंका सीताको पुष्पकविमानद्वारा रणभूमिमें ले जाकर श्रीराम और लक्ष्मणका दर्शन कराना और सीताका दुःखी होकर रोना

॥ ६ · ४७ · १ ॥
तस्मिन् प्रविष्टे लङ्कायां कृतार्थे रावणात्मजे। राघवं परिवार्याथ ररक्षुर्वानरर्षभाः॥

tasmin praviṣṭe laṅkāyāṁ kṛtārthe rāvaṇātmaje।
rāghavaṁ parivāryātha rarakṣurvānararṣabhāḥ॥

रावणकुमार इन्द्रजित् जब अपना काम बनाकर लङ्का में चला गया, तब सभी श्रेष्ठ वानर श्रीरघुनाथजी को चारों ओर से घेरकर उनकी रक्षा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · २ ॥
हनुमानङ्गदो नीलः सुषेणः कुमुदो नलः। गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः॥

hanumānaṅgado nīlaḥ suṣeṇaḥ kumudo nalaḥ।
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ४७ · ३ ॥
जाम्बवानृषभः स्कन्धो रम्भः शतबलिः पृथुः। व्यूढानीकाश्च यत्ताश्च द्रुमानादाय सर्वतः॥

jāmbavānṛṣabhaḥ skandho rambhaḥ śatabaliḥ pṛthuḥ।
vyūḍhānīkāśca yattāśca drumānādāya sarvataḥ॥

॥ २–३ ॥

हनुमान्, अङ्गद, नील, सुषेण, कुमुद, नल, गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, जाम्बवान्, ऋषभ, स्कन्ध, रम्भ, शतबलि और पृथु—ये सब सावधान हो अपनी सेना की व्यूहरचना करके हाथों में वृक्ष लिये सब ओर से पहरा देने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · ४ ॥
वीक्षमाणा दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च वानराः। तृणेष्वपि च चेष्टत्सु राक्षसा इति मेनिरे॥

vīkṣamāṇā diśaḥ sarvāstiryagūrdhvaṁ ca vānarāḥ।
tṛṇeṣvapi ca ceṣṭatsu rākṣasā iti menire॥

वे सब वानर सम्पूर्ण दिशाओं में ऊपर-नीचे और अगल-बगल में भी देखते रहते थे तथा तिनकों के भी हिल जाने पर यही समझते थे कि राक्षस आ गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · ५ ॥
रावणश्चापि संहृष्टो विसृज्येन्द्रजितं सुतम्। आजुहाव ततः सीतारक्षणीराक्षसीस्तदा॥

rāvaṇaścāpi saṁhṛṣṭo visṛjyendrajitaṁ sutam।
ājuhāva tataḥ sītārakṣaṇīrākṣasīstadā॥

उधर हर्ष से भरे हुए रावण ने भी अपने पुत्र इन्द्रजित् को विदा करके उस समय सीताजी की रक्षा करनेवाली राक्षसियों को बुलवाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · ६ ॥
राक्षस्यस्त्रिजटा चापि शासनात् तमुपस्थिताः। ता उवाच ततो हृष्टो राक्षसी राक्षसाधिपः॥

rākṣasyastrijaṭā cāpi śāsanāt tamupasthitāḥ।
tā uvāca tato hṛṣṭo rākṣasī rākṣasādhipaḥ॥

आज्ञा पाते ही त्रिजटा तथा अन्य राक्षसियाँ उसके पास आयीं। तब हर्ष में भरे हुए राक्षसराज ने उन राक्षसियों से कहा—

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · ७ ॥
हताविन्द्रजिताख्यात वैदेह्या रामलक्ष्मणौ। पुष्पकं तत्समारोप्य दर्शयध्वं रणे हतौ॥

hatāvindrajitākhyāta vaidehyā rāmalakṣmaṇau।
puṣpakaṁ tatsamāropya darśayadhvaṁ raṇe hatau॥

‘तुमलोग विदेहकुमारी सीता से जाकर कहो कि इन्द्रजित् ने राम और लक्ष्मण को मार डाला। फिर पुष्पकविमान पर सीता को चढ़ाकर रणभूमि में ले जाओ और उन मारे गये दोनों बन्धुओं को उसे दिखा दो

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · ८ ॥
यदाश्रयादवष्टब्धा नेयं मामुपतिष्ठते। सोऽस्या भर्ता सह भ्रात्रा निहतो रणमूर्धनि॥

yadāśrayādavaṣṭabdhā neyaṁ māmupatiṣṭhate।
so'syā bhartā saha bhrātrā nihato raṇamūrdhani॥

‘जिसके आश्रय से गर्व में भरकर यह मेरे पास नहीं आती थी, वह इसका पति अपने भाई के साथ युद्ध के मुहाने पर मारा गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · ९ ॥
निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च मैथिली। मामुपस्थास्यते सीता सर्वाभरणभूषिता॥

nirviśaṅkā nirudvignā nirapekṣā ca maithilī।
māmupasthāsyate sītā sarvābharaṇabhūṣitā॥

‘अब मिथिलेशकुमारी सीता को उसकी अपेक्षा नहीं रहेगी। वह समस्त आभूषणों से विभूषित हो भय और शङ्का को त्यागकर मेरी सेवा में उपस्थित होगी

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · १० ॥
अद्य कालवशं प्राप्तं रणे रामं सलक्ष्मणम्। अवेक्ष्य विनिवृत्ता सा चान्यां गतिमपश्यती॥ अनपेक्षा विशालाक्षी मामुपस्थास्यते स्वयम्।

adya kālavaśaṁ prāptaṁ raṇe rāmaṁ salakṣmaṇam।
avekṣya vinivṛttā sā cānyāṁ gatimapaśyatī॥
anapekṣā viśālākṣī māmupasthāsyate svayam।

आज रणभूमि में काल के अधीन हुए राम और लक्ष्मण को देखकर वह उनकी ओर से अपना मन हटा लेगी तथा अपने लिये दूसरा कोई आश्रय न देखकर उधर से निराश हो विशाललोचना सीता स्वयं ही मेरे पास चली आयेगी’

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · ११ ॥
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा रावणस्य दुरात्मनः॥ राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वा जग्मुर्वै यत्र पुष्पकम्।

tasya tad vacanaṁ śrutvā rāvaṇasya durātmanaḥ॥
rākṣasyastāstathetyuktvā jagmurvai yatra puṣpakam।

दुरात्मा रावण की वह बात सुनकर वे सब राक्षसियाँ ‘बहुत अच्छा’ कह उस स्थान पर गयीं, जहाँ पुष्पकविमान था

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · १२ ॥
ततः पुष्पकमादाय राक्षस्यो रावणाज्ञया॥ अशोकवनिकास्थां तां मैथिलीं समुपानयन्।

tataḥ puṣpakamādāya rākṣasyo rāvaṇājñayā॥
aśokavanikāsthāṁ tāṁ maithilīṁ samupānayan।

रावण की आज्ञा से उस पुष्पकविमान को वे राक्षसियाँ अशोकवाटिका में बैठी हुई मिथिलेशकुमारी के पास ले आयीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · १३ ॥
तामादाय तु राक्षस्यो भर्तृशोकपराजिताम्॥ सीतामारोपयामासुर्विमानं पुष्पकं तदा।

tāmādāya tu rākṣasyo bhartṛśokaparājitām॥
sītāmāropayāmāsurvimānaṁ puṣpakaṁ tadā।

उन राक्षसियों ने पति के शोक से व्याकुल हुई सीता को तत्काल पुष्पकविमान पर चढ़ाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · १४ ॥
ततः पुष्पकमारोप्य सीतां त्रिजटया सह॥

tataḥ puṣpakamāropya sītāṁ trijaṭayā saha॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ४७ · १५ ॥
जग्मुर्दर्शयितुं तस्यै राक्षस्यो रामलक्ष्मणौ। रावणश्चारयामास पताकाध्वजमालिनीम्॥

jagmurdarśayituṁ tasyai rākṣasyo rāmalakṣmaṇau।
rāvaṇaścārayāmāsa patākādhvajamālinīm॥

॥ १४–१५ ॥

सीता को पुष्पकविमान पर बिठाकर त्रिजटासहित वे राक्षसियाँ उन्हें राम-लक्ष्मण का दर्शन कराने के लिये चलीं। इस प्रकार रावण ने उन्हें ध्वजा-पताकाओं से अलंकृत लङ्कापुरी के ऊपर विचरण करवाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · १६ ॥
प्राघोषयत हृष्टश्च लङ्कायां राक्षसेश्वरः। राघवो लक्ष्मणश्चैव हताविन्द्रजिता रणे॥

prāghoṣayata hṛṣṭaśca laṅkāyāṁ rākṣaseśvaraḥ।
rāghavo lakṣmaṇaścaiva hatāvindrajitā raṇe॥

इधर हर्ष से भरे हुए राक्षसराज रावण ने लङ्का में सर्वत्र यह घोषणा करा दी कि राम और लक्ष्मण रणभूमि में इन्द्रजित् के हाथ से मारे गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · १७ ॥
विमानेनापि गत्वा तु सीता त्रिजटया सह। ददर्श वानराणां तु सर्वं सैन्यं निपातितम्॥

vimānenāpi gatvā tu sītā trijaṭayā saha।
dadarśa vānarāṇāṁ tu sarvaṁ sainyaṁ nipātitam॥

त्रिजटा के साथ उस विमानद्वारा वहाँ जाकर सीता ने रणभूमि में जो वानरों की सेनाएँ मारी गयी थीं, उन सबको देखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · १८ ॥
प्रहृष्टमनसश्चापि ददर्श पिशिताशनान्। वानरांश्चातिदुःखार्तान् रामलक्ष्मणपार्श्वतः॥

prahṛṣṭamanasaścāpi dadarśa piśitāśanān।
vānarāṁścātiduḥkhārtān rāmalakṣmaṇapārśvataḥ॥

उन्होंने मांसभक्षी राक्षसों को तो भीतर से प्रसन्न देखा और श्रीराम तथा लक्ष्मण के पास खड़े हुए वानरों को अत्यन्त दुःख से पीड़ित पाया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · १९ ॥
ततः सीता ददर्शोभौ शयानौ शरतल्पगौ। लक्ष्मणं चैव रामं च विसंज्ञौ शरपीडितौ॥

tataḥ sītā dadarśobhau śayānau śaratalpagau।
lakṣmaṇaṁ caiva rāmaṁ ca visaṁjñau śarapīḍitau॥

तदनन्तर सीता ने बाणशय्या पर सोये हुए दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण को भी देखा, जो बाणों से पीड़ित हो संज्ञाशून्य होकर पड़े थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · २० ॥
विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ। सायकैश्छिन्नसर्वाङ्गौ शरस्तम्बमयौ क्षितौ॥

vidhvastakavacau vīrau vipraviddhaśarāsanau।
sāyakaiśchinnasarvāṅgau śarastambamayau kṣitau॥

उन दोनों वीरों के कवच टूट गये थे, धनुष-बाण अलग पड़े थे, सायकों से सारे अङ्ग छिद गये थे और वे बाणसमूहों के बने हुए पुतलों की भाँति पृथ्वी पर पड़े थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · २१ ॥
तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ तत्र प्रवीरौ पुरुषर्षभौ। शयानौ पुण्डरीकाक्षौ कुमाराविव पावकी॥

tau dṛṣṭvā bhrātarau tatra pravīrau puruṣarṣabhau।
śayānau puṇḍarīkākṣau kumārāviva pāvakī॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ४७ · २२ ॥
शरतल्पगतौ वीरौ तथाभूतौ नरर्षभौ। दुःखार्ता करुणं सीता सुभृशं विललाप ह॥

śaratalpagatau vīrau tathābhūtau nararṣabhau।
duḥkhārtā karuṇaṁ sītā subhṛśaṁ vilalāpa ha॥

॥ २१–२२ ॥

जो प्रमुख वीर और समस्त पुरुषों में उत्तम थे, वे दोनों भाई कमलनयन राम और लक्ष्मण अग्निपुत्र कुमार शाख और विशाख की भाँति शरसमूह में सो रहे थे। उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरों को उस अवस्था में बाणशय्या पर पड़ा देख दुःख से पीड़ित हुई सीता करुणाजनक स्वर में जोर-जोर से विलाप करने लगीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · २३ ॥
भर्तारमनवद्याङ्गी लक्ष्मणं चासितेक्षणा। प्रेक्ष्य पांसुषु चेष्टन्तौ रुरोद जनकात्मजा॥

bhartāramanavadyāṅgī lakṣmaṇaṁ cāsitekṣaṇā।
prekṣya pāṁsuṣu ceṣṭantau ruroda janakātmajā॥

निर्दोष अङ्गोंवाली श्यामलोचना जनकनन्दिनी सीता अपने पति श्रीराम और देवर लक्ष्मण को धूल में लोटते देख फूट-फूटकर रोने लगीं

English translation coming soon.

॥ ६ · ४७ · २४ ॥
सबाष्पशोकाभिहता समीक्ष्य तौ भ्रातरौ देवसुतप्रभावौ। वितर्कयन्ती निधनं तयोः सा दुःखान्विता वाक्यमिदं जगाद॥

sabāṣpaśokābhihatā samīkṣya
tau bhrātarau devasutaprabhāvau।
vitarkayantī nidhanaṁ tayoḥ sā
duḥkhānvitā vākyamidaṁ jagāda॥

उनके नेत्रों से आँसू बह रहे थे और हृदय शोक के आघात से पीड़ित था। देवताओं के तुल्य प्रभावशाली उन दोनों भाइयों को उस अवस्था में देखकर उनके मरण की आशङ्का करती हुई वे दुःख एवं चिन्ता में डूब गयीं और इस प्रकार बोलीं

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ४७ ॥