वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः ४२ · ४७ श्लोकाःSarga 42 · 47 ślokas

लङ्कापर वानरोंकी चढ़ाई तथा राक्षसोंके साथ उनका घोर युद्ध

॥ ६ · ४२ · १ ॥
ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम्। न्यवेदयन् पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः॥

tataste rākṣasāstatra gatvā rāvaṇamandiram।
nyavedayan purīṁ ruddhāṁ rāmeṇa saha vānaraiḥ॥

तदनन्तर उन राक्षसों ने रावण के महल में जाकर यह निवेदन किया कि ‘वानरों के साथ श्रीराम ने लङ्कापुरी को चारों ओर से घेर लिया है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · २ ॥
रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः। विधानं द्विगुणं कृत्वा प्रासादं चाप्यरोहत॥

ruddhāṁ tu nagarīṁ śrutvā jātakrodho niśācaraḥ।
vidhānaṁ dviguṇaṁ kṛtvā prāsādaṁ cāpyarohata॥

लङ्का के घेरे जाने की बात सुनकर रावण को बड़ा क्रोध हुआ और वह नगर की रक्षा का पहले से भी दुगुना प्रबन्ध करके महल की अटारी पर चढ़ गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ३ ॥
स ददर्श वृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम्। असंख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः॥

sa dadarśa vṛtāṁ laṅkāṁ saśailavanakānanām।
asaṁkhyeyairharigaṇaiḥ sarvato yuddhakāṅkṣibhiḥ॥

वहीं से उसने देखा कि पर्वत, वन और काननोंसहित सारी लङ्का सब ओर से असंख्य युद्धाभिलाषी वानरोंद्वारा घिरी हुई है

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ४ ॥
स दृष्ट्वा वानरैः सर्वैर्वसुधां कपिलीकृताम्। कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरोऽभवत्॥

sa dṛṣṭvā vānaraiḥ sarvairvasudhāṁ kapilīkṛtām।
kathaṁ kṣapayitavyāḥ syuriti cintāparo'bhavat॥

इस प्रकार समस्त वानरों से आच्छादित वसुधा को कपिल वर्ण की हुई देख वह इस चिन्ता में पड़ गया कि इन सब का विनाश कैसे होगा?

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ५ ॥
स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः। राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः॥

sa cintayitvā suciraṁ dhairyamālambya rāvaṇaḥ।
rāghavaṁ hariyūthāṁśca dadarśāyatalocanaḥ॥

बहुत देरतक चिन्ता करने के पश्चात् धैर्य धारण करके विशाल नेत्रोंवाले रावण ने श्रीराम और वानर-सेनाओं की ओर पुनः देखा

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ६ ॥
राघवः सह सैन्येन मुदितो नाम पुप्लुवे। लङ्कां ददर्श गुप्तां वै सर्वतो राक्षसैर्वृताम्॥

rāghavaḥ saha sainyena mudito nāma pupluve।
laṅkāṁ dadarśa guptāṁ vai sarvato rākṣasairvṛtām॥

इधर श्रीरामचन्द्रजी अपनी सेना के साथ प्रसन्नतापूर्वक आगे बढ़े। उन्होंने देखा, लङ्का सब ओर से राक्षसोंद्वारा आवृत और सुरक्षित है

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ७ ॥
दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम्। जगाम सहसा सीतां दूयमानेन चेतसा॥

dṛṣṭvā dāśarathirlaṅkāṁ citradhvajapatākinīm।
jagāma sahasā sītāṁ dūyamānena cetasā॥

विचित्र ध्वजा-पताकाओं से अलंकृत लङ्कापुरी को देखकर दशरथनन्दन श्रीराम व्यथित चित्त से मन-ही-मन सीता का स्मरण करने लगे—

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ८ ॥
अत्र सा मृगशावाक्षी मत्कृते जनकात्मजा। पीड्यते शोकसंतप्ता कृशा स्थण्डलशायिनी॥

atra sā mṛgaśāvākṣī matkṛte janakātmajā।
pīḍyate śokasaṁtaptā kṛśā sthaṇḍalaśāyinī॥

‘हाय! वह मृगशावकनयनी जनकनन्दिनी सीता यहीं मेरे लिये शोकसंतप्त हो पीड़ा सहन करती है और पृथ्वी की वेदी पर सोती है। सुनता हूँ, बहुत दुर्बल हो गयी है’

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ९ ॥
निपीड्यमानां धर्मात्मा वैदेहीमनुचिन्तयन्। क्षिप्रमाज्ञापयद् रामो वानरान् द्विषतां वधे॥

nipīḍyamānāṁ dharmātmā vaidehīmanucintayan।
kṣipramājñāpayad rāmo vānarān dviṣatāṁ vadhe॥

इस प्रकार राक्षसियोंद्वारा पीड़ित विदेहनन्दिनी का बारम्बार चिन्तन करते हुए धर्मात्मा श्रीराम ने तत्काल वानरों को शत्रुभूत राक्षसों का वध करने के लिये आज्ञा दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · १० ॥
एवमुक्ते तु वचसि रामेणाक्लिष्टकर्मणा। संघर्षमाणाः प्लवगाः सिंहनादैरनादयन्॥

evamukte tu vacasi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā।
saṁgharṣamāṇāḥ plavagāḥ siṁhanādairanādayan॥

अक्लिष्टकर्मा श्रीराम के इस प्रकार आज्ञा देते ही आगे बढ़ने के लिये परस्पर होड़-सी लगानेवाले वानरों ने अपने सिंहनाद से वहाँ की धरती और आकाश को गुँजा दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ११ ॥
शिखरैर्विकिरामैतां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा। इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरियूथपाः॥

śikharairvikirāmaitāṁ laṅkāṁ muṣṭibhireva vā।
iti sma dadhire sarve manāṁsi hariyūthapāḥ॥

वे समस्त वानर-यूथपति अपने मन में यह निश्चय किये खड़े थे कि हमलोग पर्वत-शिखरों की वर्षा करके लङ्का के महलों को चूर-चूर कर देंगे अथवा मुक्कों से ही मार-मारकर ढहा देंगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · १२ ॥
उद्यम्य गिरिशृङ्गाणि महान्ति शिखराणि च। तरूंश्चोत्पाट्य विविधांस्तिष्ठन्ति हरियूथपाः॥

udyamya giriśṛṅgāṇi mahānti śikharāṇi ca।
tarūṁścotpāṭya vividhāṁstiṣṭhanti hariyūthapāḥ॥

वे वानरसेनापति पर्वतों के बड़े-बड़े शिखर उठाकर और नाना प्रकार के वृक्षों को उखाड़कर प्रहार करने के लिये खड़े थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · १३ ॥
प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः। राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा॥

prekṣato rākṣasendrasya tānyanīkāni bhāgaśaḥ।
rāghavapriyakāmārthaṁ laṅkāmāruruhustadā॥

राक्षसराज रावण के देखते-देखते विभिन्न भागों में बँटे हुए वे वानर-सैनिक श्रीरघुनाथजी का प्रिय करने की इच्छा से तत्काल लङ्का के परकोटों पर चढ़ गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · १४ ॥
ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः। लङ्कामेवाभ्यवर्तन्त सालभूधरयोधिनः॥

te tāmravaktrā hemābhā rāmārthe tyaktajīvitāḥ।
laṅkāmevābhyavartanta sālabhūdharayodhinaḥ॥

ताँबे-जैसे लाल मुँह और सुवर्ण की-सी कान्तिवाले वे वानर श्रीरामचन्द्रजी के लिये प्राण निछावर करने को तैयार थे। वे सब-के-सब सालवृक्ष और शैल-शिखरों से युद्ध करनेवाले थे; इसलिये उन्होंने लङ्का पर ही आक्रमण किया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · १५ ॥
ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवंगमाः। प्राकाराग्राण्यसंख्यानि ममन्थुस्तोरणानि च॥

te drumaiḥ parvatāgraiśca muṣṭibhiśca plavaṁgamāḥ।
prākārāgrāṇyasaṁkhyāni mamanthustoraṇāni ca॥

वे सभी वानर वृक्षों, पर्वत-शिखरों और मुक्कों से असंख्य परकोटों और दरवाजों को तोड़ने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · १६ ॥
परिखान् पूरयन्तश्च प्रसन्नसलिलाशयान्। पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः॥

parikhān pūrayantaśca prasannasalilāśayān।
pāṁsubhiḥ parvatāgraiśca tṛṇaiḥ kāṣṭhaiśca vānarāḥ॥

उन वानरों ने स्वच्छ जल से भरी हुई खाइयों को धूल, पर्वत-शिखर, घास-फूस और काठों से पाट दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · १७ ॥
ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च यूथपाः। कोटियूथशताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा॥

tataḥ sahasrayūthāśca koṭiyūthāśca yūthapāḥ।
koṭiyūthaśatāścānye laṅkāmāruruhustadā॥

फिर तो सहस्र यूथ, कोटि यूथ और सौ कोटि यूथों को साथ लिये अनेक यूथपति उस समय लङ्का के किले पर चढ़ गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · १८ ॥
काञ्चनानि प्रमर्दन्तस्तोरणानि प्लवंगमाः। कैलासशिखराग्राणि गोपुराणि प्रमथ्य च॥

kāñcanāni pramardantastoraṇāni plavaṁgamāḥ।
kailāsaśikharāgrāṇi gopurāṇi pramathya ca॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ४२ · १९ ॥
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः। लङ्कां तामभिधावन्ति महावारणसंनिभाः॥

āplavantaḥ plavantaśca garjantaśca plavaṁgamāḥ।
laṅkāṁ tāmabhidhāvanti mahāvāraṇasaṁnibhāḥ॥

॥ १८–१९ ॥

बड़े-बड़े गजराजों के समान विशालकाय वानर सोने के बने हुए दरवाजों को धूल में मिलाते, कैलास-शिखर के समान ऊँचे-ऊँचे गोपुरों को भी ढहाते, उछलते-कूदते एवं गर्जते हुए लङ्का पर धावा बोलने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · २० ॥
जयत्युरुबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः। राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः॥

jayatyurubalo rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ।
rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ४२ · २१ ॥
इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः। अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः॥

ityevaṁ ghoṣayantaśca garjantaśca plavaṁgamāḥ।
abhyadhāvanta laṅkāyāḥ prākāraṁ kāmarūpiṇaḥ॥

॥ २०–२१ ॥

‘अत्यन्त बलशाली श्रीरामचन्द्रजी की जय हो, महाबली लक्ष्मण की जय हो और श्रीरघुनाथजी के द्वारा सुरक्षित राजा सुग्रीव की भी जय हो’ ऐसी घोषणा करते और गर्जते हुए इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले वानर लङ्का के परकोटे पर टूट पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · २२ ॥
वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च पनसस्तथा। निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः। एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम्॥

vīrabāhuḥ subāhuśca nalaśca panasastathā।
nipīḍyopaniviṣṭāste prākāraṁ hariyūthapāḥ।
etasminnantare cakruḥ skandhāvāraniveśanam॥

इसी समय वीरबाहु, सुबाहु, नल और पनस—ये वानरयूथपति लङ्का के परकोटे पर चढ़कर बैठ गये और उसी बीच में उन्होंने वहाँ अपनी सेना का पड़ाव डाल दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · २३ ॥
पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर्दशभिर्वृतः। आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः॥

pūrvadvāraṁ tu kumudaḥ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ।
āvṛtya balavāṁstasthau haribhirjitakāśibhiḥ॥

बलवान् कुमुद विजयश्री से सुशोभित होनेवाले दस करोड़ वानरों के साथ (ईशानकोण में रहकर) लङ्का के पूर्व द्वार को घेरकर खड़ा हो गया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · २४ ॥
सहायार्थे तु तस्यैव निविष्टः प्रघसो हरिः। पनसश्च महाबाहुर्वानरैरभिसंवृतः॥

sahāyārthe tu tasyaiva niviṣṭaḥ praghaso hariḥ।
panasaśca mahābāhurvānarairabhisaṁvṛtaḥ॥

उसीकी सहायता के लिये अन्य वानरों के साथ महाबाहु पनस और प्रघस भी आकर डट गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · २५ ॥
दक्षिणद्वारमासाद्य वीरः शतबलिः कपिः। आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः॥

dakṣiṇadvāramāsādya vīraḥ śatabaliḥ kapiḥ।
āvṛtya balavāṁstasthau viṁśatyā koṭibhirvṛtaḥ॥

वीर शतबलि ने (आग्नेयकोण में स्थित हो) दक्षिण द्वार पर आकर बीस करोड़ वानरों के साथ उसे घेर लिया और वहीं पड़ाव डाल दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · २६ ॥
सुषेणः पश्चिमद्वारं गत्वा तारापिता बली। आवृत्य बलवांस्तस्थौ कोटिकोटिभिरावृतः॥

suṣeṇaḥ paścimadvāraṁ gatvā tārāpitā balī।
āvṛtya balavāṁstasthau koṭikoṭibhirāvṛtaḥ॥

तारा के बलवान् पिता सुषेण (नैर्ऋत्यकोण में स्थित हो) कोटि-कोटि वानरों के साथ पश्चिम द्वार पर आक्रमण करके उसे घेरकर खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · २७ ॥
उत्तरद्वारमागम्य रामः सौमित्रिणा सह। आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः॥

uttaradvāramāgamya rāmaḥ saumitriṇā saha।
āvṛtya balavāṁstasthau sugrīvaśca harīśvaraḥ॥

सुमित्राकुमार लक्ष्मणसहित महाबलवान् श्रीराम तथा वानरराज सुग्रीव उत्तर द्वार को घेरकर खड़े हुए (सुग्रीव पूर्ववर्णन के अनुसार वायव्यकोण में स्थित हो उत्तर द्वारवर्ती श्रीराम की सहायता करते थे।)

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · २८ ॥
गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शना। वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः॥

golāṅgūlo mahākāyo gavākṣo bhīmadarśanā।
vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārśvataḥ॥

लंगूर जाति के विशालकाय महापराक्रमी वानर गवाक्ष, जो देखने में बड़े भयंकर थे, एक करोड़ वानरों के साथ श्रीरामचन्द्रजी के एक बगल में खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · २९ ॥
ऋक्षाणां भीमकोपानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः। वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः॥

ṛkṣāṇāṁ bhīmakopānāṁ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ।
vṛtaḥ koṭyā mahāvīryastasthau rāmasya pārśvataḥ॥

इसी तरह महाबली शत्रुसूदन ऋक्षराज धूम्र एक करोड़ भयानक क्रोधी रीछों को साथ लेकर श्रीरामचन्द्रजी के दूसरी ओर खड़े हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ३० ॥
संनद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः। वृतो यत्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ यत्र महाबलः॥

saṁnaddhastu mahāvīryo gadāpāṇirvibhīṣaṇaḥ।
vṛto yattaistu sacivaistasthau yatra mahābalaḥ॥

कवच आदि से सुसज्जित महान् पराक्रमी विभीषण हाथ में गदा लिये अपने सावधान मन्त्रियों के साथ वहीं आकर डट गये, जहाँ महाबली श्रीराम विद्यमान थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ३१ ॥
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः। समन्तात् परिधावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम्॥

gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ।
samantāt paridhāvanto rarakṣurharivāhinīm॥

गज, गवाक्ष, गवय, शरभ और गन्धमादन—सब ओर घूम-घूमकर वानर-सेना की रक्षा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ३२ ॥
ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः। निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत् तदा॥

tataḥ kopaparītātmā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ।
niryāṇaṁ sarvasainyānāṁ drutamājñāpayat tadā॥

इसी समय अत्यन्त क्रोध से भरे हुए राक्षसराज रावण ने अपनी सारी सेना को तुरंत ही बाहर निकलने की आज्ञा दी

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ३३ ॥
एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं रावणस्य मुखेरितम्। सहसा भीमनिर्घोषमुद्घुष्टं रजनीचरैः॥

etacchrutvā tadā vākyaṁ rāvaṇasya mukheritam।
sahasā bhīmanirghoṣamudghuṣṭaṁ rajanīcaraiḥ॥

रावण के मुख से बाहर निकलने का आदेश सुनते ही राक्षसों ने सहसा बड़ी भयानक गर्जना की

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ३४ ॥
ततः प्रबोधिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः। हेमकोणैरभिहता राक्षसानां समन्ततः॥

tataḥ prabodhitā bheryaścandrapāṇḍurapuṣkarāḥ।
hemakoṇairabhihatā rākṣasānāṁ samantataḥ॥

फिर तो राक्षसों के यहाँ जिनके मुखभाग चन्द्रमा के समान उज्ज्वल थे और जो सोने के डंडे से बजाये या पीटे जाते थे, वे बहुत-से धौंसे एक साथ बज उठे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ३५ ॥
विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खाः शतसहस्रशः। राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः॥

vineduśca mahāghoṣāḥ śaṅkhāḥ śatasahasraśaḥ।
rākṣasānāṁ sughorāṇāṁ mukhamārutapūritāḥ॥

साथ ही भयानक राक्षसों के मुख की वायु से पूरित हो लाखों गम्भीर घोषवाले शङ्ख बजने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ३६ ॥
ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्खा रजनीचराः। विद्युन्मण्डलसंनद्धाः सबलाका इवाम्बुदाः॥

te babhuḥ śubhanīlāṅgāḥ saśaṅkhā rajanīcarāḥ।
vidyunmaṇḍalasaṁnaddhāḥ sabalākā ivāmbudāḥ॥

आभूषणों की प्रभा से सुशोभित काले शरीरवाले वे निशाचर शङ्ख बजाते समय विद्युत्प्रभा से उद्भासित तथा वकपंक्तियों से युक्त नील मेघों के समान जान पड़ते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ३७ ॥
निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः। समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः॥

niṣpatanti tataḥ sainyā hṛṣṭā rāvaṇacoditāḥ।
samaye pūryamāṇasya vegā iva mahodadheḥ॥

तदनन्तर रावण की प्रेरणा से उसके सैनिक बड़े हर्ष के साथ युद्ध के लिये निकलने लगे, मानो प्रलयकाल में महान् मेघों के जल से भरे जाते हुए समुद्र के वेग आगे बढ़ रहे हों

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ३८ ॥
ततो वानरसैन्येन मुक्तो नादः समन्ततः। मलयः पूरितो येन ससानुप्रस्थकन्दरः॥

tato vānarasainyena mukto nādaḥ samantataḥ।
malayaḥ pūrito yena sasānuprasthakandaraḥ॥

तत्पश्चात् वानर सैनिकों ने सब ओर बड़े जोर से सिंहनाद किया, जिससे छोटे-बड़े शिखरों और कन्दराओंसहित मलयपर्वत गूँज उठा

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ३९ ॥
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः सिंहनादस्तरस्विनाम्। पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरं चाभ्यनादयत्॥

śaṅkhadundubhinirghoṣaḥ siṁhanādastarasvinām।
pṛthivīṁ cāntarikṣaṁ ca sāgaraṁ cābhyanādayat॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · ४२ · ४० ॥
गजानां बृंहितैः सार्धं हयानां हेषितैरपि। रथानां नेमिनिर्घोषै रक्षसां वदनस्वनैः॥

gajānāṁ bṛṁhitaiḥ sārdhaṁ hayānāṁ heṣitairapi।
rathānāṁ neminirghoṣai rakṣasāṁ vadanasvanaiḥ॥

॥ ३९–४० ॥

इस प्रकार हाथियों के चिग्घाड़ने, घोड़ों के हिनहिनाने, रथों के पहियों की घर्घराहट एवं राक्षसों के मुख से प्रकट हुई आवाज के साथ ही शङ्ख और दुन्दुभियों के शब्द तथा वेगवान् वानरों के निनाद से पृथ्वी, आकाश और समुद्र निनादित हो उठे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ४१ ॥
एतस्मिन्नन्तरे घोरः संग्रामः समपद्यत। रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा॥

etasminnantare ghoraḥ saṁgrāmaḥ samapadyata।
rakṣasāṁ vānarāṇāṁ ca yathā devāsure purā॥

इतने ही में पूर्वकाल में घटित हुए देवासुर-संग्राम की भाँति राक्षसों और वानरों में घोर युद्ध होने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ४२ ॥
ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः। निजघ्नुर्वानरान् सर्वान् कथयन्तः स्वविक्रमान्॥

te gadābhiḥ pradīptābhiḥ śaktiśūlaparaśvadhaiḥ।
nijaghnurvānarān sarvān kathayantaḥ svavikramān॥

वे राक्षस दमकती हुई गदाओं तथा शक्ति, शूल और फरसों से समस्त वानरों को मारने एवं अपने पराक्रम की घोषणा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ४३ ॥
तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः। निजघ्नुस्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिनः॥

tathā vṛkṣairmahākāyāḥ parvatāgraiśca vānarāḥ।
nijaghnustāni rakṣāṁsi nakhairdantaiśca veginaḥ॥

उसी प्रकार वेगशाली विशालकाय वानर भी राक्षसों पर बड़े-बड़े वृक्षों, पर्वत-शिखरों, नखों और दाँतों से चोट करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ४४ ॥
राजा जयति सुग्रीव इति शब्दो महानभूत्। राजञ्जयजयेत्युक्त्वा स्वस्वनामकथां ततः॥

rājā jayati sugrīva iti śabdo mahānabhūt।
rājañjayajayetyuktvā svasvanāmakathāṁ tataḥ॥

वानरसेना में ‘वानरराज सुग्रीव की जय हो’ यह महान् शब्द होने लगा। उधर राक्षसलोग भी ‘महाराज रावण की जय हो’ ऐसा कहकर अपने-अपने नाम का उल्लेख करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ४५ ॥
राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीं गतान्। वानरान् भिन्दिपालैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन्॥

rākṣasāstvapare bhīmāḥ prākārasthā mahīṁ gatān।
vānarān bhindipālaiśca śūlaiścaiva vyadārayan॥

दूसरे बहुत-से भयानक राक्षस जो परकोटे पर चढ़े हुए थे, पृथ्वी पर खड़े हुए वानरों को भिन्दिपालों और शूलों से विदीर्ण करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ४६ ॥
वानराश्चापि संक्रुद्धाः प्राकारस्थान् महीं गताः। राक्षसान् पातयामासुः खमाप्लुत्य स्वबाहुभिः॥

vānarāścāpi saṁkruddhāḥ prākārasthān mahīṁ gatāḥ।
rākṣasān pātayāmāsuḥ khamāplutya svabāhubhiḥ॥

तब पृथ्वी पर खड़े हुए वानर भी अत्यन्त कुपित हो उठे और आकाश में उछलकर परकोटे पर बैठे हुए राक्षसों को अपनी बाँहों से पकड़-पकड़कर गिराने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · ४२ · ४७ ॥
स सम्प्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः। रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः॥

sa samprahārastumulo māṁsaśoṇitakardamaḥ।
rakṣasāṁ vānarāṇāṁ ca sambabhūvādbhutopamaḥ॥

इस प्रकार राक्षसों और वानरों में बड़ा ही अद्भुत घमासान युद्ध हुआ, जिससे वहाँ रक्त और मांस की कीच जम गयी

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः॥ ४२ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बयालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ ४२ ॥