वानरसेनाके प्रधान यूथपतियोंका परिचय
tāṁstu te sampravakṣyāmi prekṣamāṇasya yūthapān।
rāghavārthe parākrāntā ye na rakṣanti jīvitam॥
(सारण ने कहा—) ‘राक्षसराज! आप वानरसेना का निरीक्षण कर रहे हैं, इसलिये मैं आपको उन यूथपतियों का परिचय दे रहा हूँ, जो रघुनाथजी के लिये पराक्रम करने को उद्यत हैं और अपने प्राणों का मोह नहीं रखते हैं
English translation coming soon.
snigdhā yasya bahuvyāmā dīrghalāṅgūlamāśritāḥ।
tāmrāḥ pītāḥ sitāḥ śvetāḥ prakīrṇā ghorakarmaṇaḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
pragṛhītāḥ prakāśante sūryasyeva marīcayaḥ।
pṛthivyāṁ cānukṛṣyante haro nāmaiṣa vānaraḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
yaṁ pṛṣṭhato'nugacchanti śataśo'tha sahasraśaḥ।
vṛkṣānudyamya sahasā laṅkārohaṇatatparāḥ॥
yūthapā harirājasya kiṁkarāḥ samupasthitāḥ।
‘इधर यह हर नाम का वानर है। भयंकर कर्म करनेवाले इस वानर की लंबी पूँछ पर लाल, पीले, भूरे और सफेद रंग के साढ़े तीन-तीन हाथ बड़े-बड़े चिकने रोएँ हैं। ये इधर-उधर फैले हुए रोम उठे होने के कारण सूर्य की किरणों के समान चमक रहे हैं तथा चलते समय भूमि पर लोटते रहते हैं। इसके पीछे वानरराज के किंकररूप सैकड़ों और हजारों यूथपति उपस्थित हो वृक्ष उठाये सहसा लङ्का पर आक्रमण करने के लिये चले आ रहे हैं
English translation coming soon.
nīlāniva mahāmeghāṁstiṣṭhato yāṁstu paśyasi॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
asitāñjanasaṁkāśān yuddhe satyaparākramān।
asaṁkhyeyānanirdeśyān paraṁ pāramivodadheḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
parvateṣu ca ye kecid viṣayeṣu nadīṣu ca।
ete tvāmabhivartante rājannṛkṣāḥ sudāruṇāḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
eṣāṁ madhye sthito rājan bhīmākṣo bhīmadarśanaḥ।
parjanya iva jīmūtaiḥ samantāt parivāritaḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
ṛkṣavantaṁ giriśreṣṭhamadhyāste narmadāṁ piban।
sarvarkṣāṇāmadhipatirdhūmro nāmaiṣa yūthapaḥ॥
‘उधर नील महामेघ और अञ्जन के समान काले रंग के जिन रीछों को आप खड़े देख रहे हैं, वे युद्ध में सच्चा पराक्रम प्रकट करनेवाले हैं। समुद्र के दूसरे तट पर स्थित हुए बालुका-कणों के समान इनकी गणना नहीं की जा सकती, इसीलिये पृथक्-पृथक् नाम लेकर इनके विषय में कुछ बताना सम्भव नहीं है। ये सब पर्वतों, विभिन्न देशों और नदियों के तटों पर रहते हैं। राजन्! ये अत्यन्त भयंकर स्वभाववाले रीछ आपपर चढ़े आ रहे हैं। इनके बीच में इनका राजा खड़ा है, जिसकी आँखें बड़ी भयानक और जो दूसरों के देखने में भी बड़ा भयंकर जान पड़ता है। वह काले मेघों से घिरे हुए इन्द्र की भाँति चारों ओर से इन रीछोंद्वारा घिरा हुआ है। इसका नाम धूम्र है। यह समस्त रीछों का राजा और यूथपति है। यह रीछराज धूम्र पर्वतश्रेष्ठ ऋक्षवान् पर रहता और नर्मदा का जल पीता है
English translation coming soon.
yavīyānasya tu bhrātā paśyainaṁ parvatopamam।
bhrātrā samāno rūpeṇa viśiṣṭastu parākrame॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
sa eṣa jāmbavān nāma mahāyūthapayūthapaḥ।
praśānto guruvartī ca samprahāreṣvamarṣaṇaḥ॥
‘इस धूम्र के छोटे भाई जाम्बवान् हैं, जो महान् यूथपतियों के भी यूथपति हैं। देखिये ये कैसे पर्वताकार दिखायी देते हैं। ये रूप में तो अपने भाई के समान ही हैं; किंतु पराक्रम में उससे भी बढ़कर हैं। इनका स्वभाव शान्त है। ये बड़े भाई तथा गुरुजनों की आज्ञा के अधीन रहते हैं और उनकी सेवा करते हैं। युद्ध के अवसरों पर इनका रोष और अमर्ष बहुत बढ़ जाता है
English translation coming soon.
etena sāhyaṁ tu mahat kṛtaṁ śakrasya dhīmatā।
daivāsure jāmbavatā labdhāśca bahavo varāḥ॥
‘इन बुद्धिमान् जाम्बवान् ने देवासुर-संग्राम में इन्द्र की बहुत बड़ी सहायता की थी और उनसे इन्हें बहुत-से वर भी प्राप्त हुए थे
English translation coming soon.
āruhya parvatāgrebhyo mahābhravipulāḥ śilāḥ।
muñcanti vipulākārā na mṛtyorudvijanti ca॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
rākṣasānāṁ ca sadṛśaḥ piśācānāṁ ca romaśaḥ।
etasya sainyā bahavo vicarantyamitaujasaḥ॥
‘इनके बहुत-से सैनिक विचरते हैं, जिनके बल-पराक्रम की कोई सीमा नहीं है। इन सबके शरीर बड़ी-बड़ी रोमावलियों से भरे हुए हैं। ये राक्षसों और पिशाचों के समान क्रूर हैं और बड़े-बड़े पर्वत-शिखरों पर चढ़कर वहाँ से महान् मेघों के समान विशाल एवं विस्तृत शिलाखण्ड शत्रुओं पर छोड़ते हैं। इन्हें मृत्यु से कभी भय नहीं होता
English translation coming soon.
ya enamabhisaṁrabdhaṁ plavamānamavasthitam।
prekṣante vānarāḥ sarve sthitā yūthapayūthapam॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
eṣa rājan sahasrākṣaṁ paryupāste harīśvaraḥ।
balena balasaṁyukto dambho nāmaiṣa yūthapaḥ॥
‘जो खेल-खेल में ही कभी उछलता और कभी खड़ा होता है, वहाँ खड़े हुए सब वानर जिसकी ओर आश्चर्यपूर्वक देखते हैं, जो यूथपतियों का भी सरदार है और रोष से भरा दिखायी देता है, यह दम्भ नाम से प्रसिद्ध यूथपति है। इसके पास बहुत बड़ी सेना है। राजन्! यह वानरराज दम्भ अपनी सेनाद्वारा ही सहस्राक्ष इन्द्र की उपासना करता है—उनकी सहायता के लिये सेनाएँ भेजता रहता है
English translation coming soon.
yaḥ sthitaṁ yojane śailaṁ gacchan pārśvena sevate।
ūrdhvaṁ tathaiva kāyena gataḥ prāpnoti yojanam॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
yasmāt tu paramaṁ rūpaṁ catuṣpātsu na vidyate।
śrutaḥ saṁnādano nāma vānarāṇāṁ pitāmahaḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
yena yuddhaṁ tadā dattaṁ raṇe śakrasya dhīmatā।
parājayaśca na prāptaḥ so'yaṁ yūthapayūthapaḥ॥
‘जो चलते समय एक योजन दूर खड़े हुए पर्वत को भी अपने पार्श्वभाग से छू लेता है और एक योजन ऊँचे की वस्तुतक अपने शरीर से ही पहुँचकर उसे ग्रहण कर लेता है, चौपायों में जिससे बड़ा रूप कहीं नहीं है, वह वानर संनादन नाम से विख्यात है। उसे वानरों का पितामह कहा जाता है। उस बुद्धिमान् वानर ने किसी समय इन्द्र को अपने साथ युद्ध का अवसर दिया था, किंतु वह उनसे परास्त नहीं हुआ था, वही यह यूथपतियों का भी सरदार है
English translation coming soon.
yasya vikramamāṇasya śakrasyeva parākramaḥ।
eṣa gandharvakanyāyāmutpannaḥ kṛṣṇavartmanā॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
tadā devāsure yuddhe sāhyārthaṁ tridivaukasām।
yatra vaiśravaṇo rājā jambūmupaniṣevate॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
yo rājā parvatendrāṇāṁ bahukiṁnarasevinām।
vihārasukhado nityaṁ bhrātuste rākṣasādhipa॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
tatraiṣa ramate śrīmān balavān vānarottamaḥ।
yuddheṣvakatthano nityaṁ krathano nāma yūthapaḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
vṛtaḥ koṭisahasreṇa harīṇāṁ samavasthitaḥ।
eṣaivāśaṁsate laṅkāṁ svenānīkena marditum॥
‘युद्ध के लिये जाते समय जिसका पराक्रम इन्द्र के समान दृष्टिगोचर होता है तथा देवताओं और असुरों के युद्ध में देवताओं की सहायता के लिये जिसे अग्निदेव ने एक गन्धर्व-कन्या के गर्भ से उत्पन्न किया था, वही यह क्रथन नामक यूथपति है। राक्षसराज! बहुत-से किन्नर जिनका सेवन करते हैं, उन बड़े-बड़े पर्वतों से घिरा है और आपके भाई कुबेर को सदा विहार का सुख प्रदान करता है तथा जिसपर उगे हुए जामुन के वृक्ष के नीचे राजाधिराज कुबेर बैठा करते हैं, उसी पर्वत पर यह तेजस्वी बलवान् वानरशिरोमणि श्रीमान् क्रथन भी रमण करता है। यह युद्ध में कभी अपनी प्रशंसा नहीं करता और दस अरब वानरों से घिरा रहता है। यह भी अपनी सेना के द्वारा लङ्का को रौंद डालने का हौसला रखता है
English translation coming soon.
yo gaṅgāmanuparyeti trāsayan gajayūthapān।
hastināṁ vānarāṇāṁ ca pūrvavairamanusmaran॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
eṣa yūthapatirnetā garjan giriguhāśayaḥ।
gajān rodhayate vanyānārujaṁśca mahīruhān॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
harīṇāṁ vāhinīmukhyo nadīṁ haimavatīmanu।
uśīrabījamāśritya mandaraṁ parvatottamam॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
ramate vānaraśreṣṭho divi śakra iva svayam।
enaṁ śatasahasrāṇāṁ sahasramabhivartate॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
vīryavikramamattānāṁ nardatāṁ bāhuśālinām।
sa eṣa netā caiteṣāṁ vānarāṇāṁ mahātmanām॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
sa eṣa durdharo rājan pramāthī nāma yūthapaḥ।
vātenevoddhataṁ meghaṁ yamenamanupaśyasi॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
anīkamapi saṁrabdhaṁ vānarāṇāṁ tarasvinām।
uddhūtamaruṇābhāsaṁ pavanena samantataḥ॥
vivartamānaṁ bahuśo yatraitadbahulaṁ rajaḥ।
‘जो हाथियों और वानरों के पुराने वैर का स्मरण करके गज-यूथपतियों को भयभीत करता हुआ गङ्गा के किनारे विचरा करता है, जंगली पेड़ों को तोड़-उखाड़कर उनके द्वारा हाथियों को आगे बढ़ने से रोक देता है, पर्वतों की कन्दरा में सोता और जोर-जोर से गर्जना करता है, वानरयूथों का स्वामी तथा संचालक है, वानरों की सेना में जिसे प्रमुख वीर माना जाता है, जो गङ्गातट पर विद्यमान उशीरबीज नामक पर्वत तथा गिरिश्रेष्ठ मन्दराचल का आश्रय लेकर रहता एवं रमण करता है और जो वानरों में उसी प्रकार श्रेष्ठ स्थान रखता है जैसे स्वर्ग के देवताओं में साक्षात् इन्द्र, वही यह दुर्जय वीर प्रमाथी नामक यूथपति है। इसके साथ बल और पराक्रम पर गर्व रखकर गर्जना करनेवाले दस करोड़ वानर रहते हैं, जो अपने बाहुबल से सुशोभित होते हैं। यह प्रमाथी इन सभी महात्मा वानरों का नेता है। वायु के वेग से उठे हुए मेघ की भाँति जिस वानर की ओर आप बारंबार देख रहे हैं, जिससे सम्बन्ध रखनेवाले वेगशाली वानरों की सेना भी रोष से भरी दिखायी देती है तथा जिसकी सेनाद्वारा उड़ायी गयी धूमिल रंग की बहुत बड़ी धूलिराशि वायु से सब ओर फैलकर जिसके निकट गिर रही है, वही यह प्रमाथी नामक वीर है
English translation coming soon.
ete'sitamukhā ghorā golāṅgūlā mahābalāḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
śataṁ śatasahasrāṇi dṛṣṭvā vai setubandhanam।
golāṅgūlaṁ mahārāja gavākṣaṁ nāma yūthapam॥
parivāryābhinardante laṅkāṁ marditumojasā।
‘ये काले मुँहवाले लंगूरजाति के वानर हैं। इनमें महान् बल है। इन भयंकर वानरों की संख्या एक अरब है। महाराज! जिसने सेतु बाँधने में सहायता की है, उस लंगूरजाति के गवाक्ष नामक यूथपति को चारों ओर से घेरकर ये वानर चल रहे हैं और लङ्का को बलपूर्वक कुचल डालने के लिये जोर-जोर से गर्जना करते हैं
English translation coming soon.
bhramarācaritā yatra sarvakālaphaladrumāḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
yaṁ sūryastulyavarṇābhamanuparyeti parvatam।
yasya bhāsā sadā bhānti tadvarṇā mṛgapakṣiṇaḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
yasya prasthaṁ mahātmāno na tyajanti maharṣayaḥ।
sarvakāmaphalā vṛkṣāḥ sadā phalasamanvitāḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
madhūni ca mahārhāṇi yasmin parvatasattame।
tatraiṣa ramate rājan ramye kāñcanaparvate॥
mukhyo vānaramukhyānāṁ kesarī nāma yūthapaḥ।
‘जिस पर्वत पर सभी ऋतुओं में फल देनेवाले वृक्ष भ्रमरों से सेवित दिखायी देते हैं, सूर्यदेव अपने ही समान वर्णवाले जिस पर्वत की प्रतिदिन परिक्रमा करते हैं, जिसकी कान्ति से वहाँ के मृग और पक्षी सदा सुनहरे रंग के प्रतीत होते हैं, महात्मा महर्षिगण जिसके शिखर का कभी त्याग नहीं करते हैं, जहाँ के सभी वृक्ष सम्पूर्ण मनोवाञ्छित वस्तुओं को फल के रूप में प्रदान करते हैं और उनमें सदा फल लगे रहते हैं, जिस श्रेष्ठ शैल पर बहुमूल्य मधु उपलब्ध होता है, उसी रमणीय सुवर्णमय पर्वत महामेरु पर ये प्रमुख वानरों में प्रधान यूथपति केसरी रमण करते हैं
English translation coming soon.
ṣaṣṭirgirisahasrāṇi ramyāḥ kāñcanaparvatāḥ॥
teṣāṁ madhye girivarastvamivānagha rakṣasām।
‘साठ हजार जो रमणीय सुवर्णमय पर्वत हैं, उनके बीच में एक श्रेष्ठ पर्वत है, जिसका नाम है सावर्णिमेरु। निष्पाप निशाचरपते! जैसे राक्षसों में आप श्रेष्ठ हैं, उसी प्रकार पर्वतों में वह सावर्णिमेरु उत्तम है
English translation coming soon.
tatraike kapilāḥ śvetāstāmrāsyā madhupiṅgalāḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
nivasantyantimagirau tīkṣṇadaṁṣṭrā nakhāyudhāḥ।
siṁhā iva caturdaṁṣṭrā vyāghrā iva durāsadāḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
sarve vaiśvānarasamā jvaladāśīviṣopamāḥ।
sudīrghāñcitalāṅgūlā mattamātaṅgasaṁnibhāḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
mahāparvatasaṁkāśā mahājīmūtaniḥsvanāḥ।
vṛttapiṅgalanetrā hi mahābhīmagatisvanāḥ॥
mardayantīva te sarve tasthurlaṅkāṁ samīkṣya te।
‘वहाँ जो पर्वत का अन्तिम शिखर है, उस पर कपिल (भूरे), श्वेत, लाल मुँहवाले और मधु के समान पिङ्गल वर्णवाले वानर निवास करते हैं, जिनके दाँत बड़े तीखे हैं और नख ही उनके आयुध हैं। वे सब सिंह के समान चार दाँतोंवाले, व्याघ्र के समान दुर्जय, अग्नि के समान तेजस्वी और प्रज्वलित मुखवाले विषधर सर्प के समान क्रोधी होते हैं। उनकी पूँछ बहुत बड़ी ऊपर को ऊठी हुई और सुन्दर होती है। वे मतवाले हाथी के समान पराक्रमी, महान् पर्वत के समान ऊँचे और सुदृढ़ शरीरवाले तथा महान् मेघ के समान गम्भीर गर्जना करनेवाले हैं। उनके नेत्र गोल-गोल एवं पिङ्गल वर्ण के होते हैं। उनके चलने पर बड़ा भयानक शब्द होता है। वे सभी वानर यहाँ आकर इस तरह खड़े हैं, मानो आपकी लङ्का को देखते ही मसल डालेंगे
English translation coming soon.
eṣa caiṣāmadhipatirmadhye tiṣṭhati vīryavān॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
jayārthī nityamādityamupatiṣṭhati vīryavān।
nāmnā pṛthivyāṁ vikhyāto rājan śatabalīti yaḥ॥
‘देखिये उनके बीच में यह उनका पराक्रमी सेनापति खड़ा है। यह बड़ा बलवान् है और विजय की प्राप्ति के लिये सदा सूर्यदेव की उपासना करता है। राजन्! यह वीर इस भूमण्डल में शतबलि के नाम से विख्यात है
English translation coming soon.
eṣaivāśaṁsate laṅkāṁ svenānīkena marditum।
vikrānto balavān śūraḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ॥
rāmapriyārthaṁ prāṇānāṁ dayāṁ na kurute hariḥ।
‘बलवान्, पराक्रमी तथा शूरवीर यह शतबलि भी अपने ही पुरुषार्थ के भरोसे युद्ध के लिये खड़ा है और अपनी सेनाद्वारा लङ्कापुरी को मसल डालना चाहता है। यह वानरवीर श्रीरामचन्द्रजी का प्रिय करने के लिये अपने प्राणों पर भी दया नहीं करता है
English translation coming soon.
gajo gavākṣo gavayo nalo nīlaśca vānaraḥ॥
ekaikameva yodhānāṁ koṭibhirdaśabhirvṛtaḥ।
‘गज, गवाक्ष, गवय, नल और नील—इनमें से एक-एक सेनापति दस-दस करोड़ योद्धाओं से घिरा हुआ है
English translation coming soon.
tathānye vānaraśreṣṭhā vindhyaparvatavāsinaḥ।
na śakyante bahutvāt tu saṁkhyātuṁ laghuvikramāḥ॥
‘इसी तरह विन्ध्यपर्वत पर निवास करनेवाले और भी बहुत-से शीघ्र पराक्रमी श्रेष्ठ वानर हैं, जो अधिक होने के कारण गिने नहीं जा सकते
English translation coming soon.
sarve mahārāja mahāprabhāvāḥ
sarve mahāśailanikāśakāyāḥ।
sarve samarthāḥ pṛthivīṁ kṣaṇena
kartuṁ pravidhvastavikīrṇaśailām॥
‘महाराज! ये सभी वानर बड़े प्रभावशाली हैं। सभी के शरीर बड़े-बड़े पर्वतों के समान विशाल हैं और सभी क्षणभर में भूमण्डल के समस्त पर्वतों को चूर-चूर करके सब ओर बिखेर देने की शक्ति रखते हैं’
English translation coming soon.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सत्ताईसवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ २७ ॥