वाल्मीकि रामायणम् · युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

युद्धकाण्डम्Yuddha Kāṇḍa

सर्गः १०० · ६२ श्लोकाःSarga 100 · 62 ślokas

राम और रावणका युद्ध, रावणकी शक्तिसे लक्ष्मणका मूर्च्छित होना तथा रावणका युद्धसे भागना

॥ ६ · १०० · १ ॥
तस्मिन् प्रतिहतेऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः। क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम्॥

tasmin pratihate'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ।
krodhaṁ ca dviguṇaṁ cakre krodhāccāstramanantaram॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · १०० · २ ॥
मयेन विहितं रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः। उत्स्रष्टुं रावणो भीमं राघवाय प्रचक्रमे॥

mayena vihitaṁ raudramanyadastraṁ mahādyutiḥ।
utsraṣṭuṁ rāvaṇo bhīmaṁ rāghavāya pracakrame॥

॥ १–२ ॥

अपने उस अस्त्र के नष्ट हो जाने पर महातेजस्वी राक्षसराज रावण ने दूना क्रोध प्रकट किया। उसने क्रोधवश श्रीराम के ऊपर एक दूसरे भयंकर अस्त्र को छोड़ने का आयोजन किया, जिसे मयासुर ने बनाया था

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ३ ॥
ततः शूलानि निश्चेरुर्गदाश्च मुसलानि च। कार्मुकाद् दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः॥

tataḥ śūlāni niścerurgadāśca musalāni ca।
kārmukād dīpyamānāni vajrasārāṇi sarvaśaḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · १०० · ४ ॥
मुद्गराः कूटपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा। निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये॥

mudgarāḥ kūṭapāśāśca dīptāścāśanayastathā।
niṣpeturvividhāstīkṣṇā vātā iva yugakṣaye॥

॥ ३–४ ॥

उस समय रावण के धनुष से वज्र के समान दृढ़ और दमकते हुए शूल, गदा, मूसल, मुद्गर, कूटपाश तथा चमचमाती अशनि आदि भाँति-भाँति के तीखे अस्त्र छूटने लगे, मानो प्रलयकाल में वायु के विविध रूप प्रकट हो रहे हों

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ५ ॥
तदस्त्रं राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः। जघान परमास्त्रेण गान्धर्वेण महाद्युतिः॥

tadastraṁ rāghavaḥ śrīmānuttamāstravidāṁ varaḥ।
jaghāna paramāstreṇa gāndharveṇa mahādyutiḥ॥

तब उत्तम अस्त्र के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ महातेजस्वी श्रीमान् रघुनाथजीने गान्धर्व नामक श्रेष्ठ अस्त्र के द्वारा रावण के उस अस्त्र को शान्त कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ६ ॥
तस्मिन् प्रतिहतेऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना। रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदीरयत्॥

tasmin pratihate'stre tu rāghaveṇa mahātmanā।
rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauramastramudīrayat॥

महात्मा रघुनाथजी के द्वारा उस अस्त्र के प्रतिहत हो जाने पर रावण के नेत्र क्रोध से लाल हो गये और उसने सूर्यास्त्र का प्रयोग किया

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ७ ॥
ततश्चक्राणि निष्पेतुर्भास्वराणि महान्ति च। कार्मुकाद् भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः॥

tataścakrāṇi niṣpeturbhāsvarāṇi mahānti ca।
kārmukād bhīmavegasya daśagrīvasya dhīmataḥ॥

फिर तो भयानक वेगशाली बुद्धिमान् राक्षस दशग्रीव के धनुष से बड़े-बड़े तेजस्वी चक्र प्रकट होने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ८ ॥
तैरासीद् गगनं दीप्तं सम्पतद्भिः समन्ततः। पतद्भिश्च दिशो दीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव॥

tairāsīd gaganaṁ dīptaṁ sampatadbhiḥ samantataḥ।
patadbhiśca diśo dīptāścandrasūryagrahairiva॥

चन्द्रमा और सूर्य आदि ग्रहों के समान आकारवाले वे दीप्तिमान् अस्त्र-शस्त्र सब ओर प्रकट होते और गिरते थे। उनसे आकाश में प्रकाश छा गया और सम्पूर्ण दिशाएँ उद्भासित हो उठीं

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ९ ॥
तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि तु स राघवः। आयुधानि च चित्राणि रावणस्य चमूमुखे॥

tāni ciccheda bāṇaughaiścakrāṇi tu sa rāghavaḥ।
āyudhāni ca citrāṇi rāvaṇasya camūmukhe॥

परंतु श्रीरामचन्द्रजीने अपने बाणसमूहोंद्वारा सेना के मुहाने पर रावण के उन चक्रों और विचित्र आयुधों के टुकड़े-टुकड़े कर डाले

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · १० ॥
तदस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः। विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु॥

tadastraṁ tu hataṁ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ।
vivyādha daśabhirbāṇai rāmaṁ sarveṣu marmasu॥

उस अस्त्र को नष्ट हुआ देख राक्षसराज रावण ने दस बाणोंद्वारा श्रीराम के सारे मर्मस्थानों में गहरी चोट पहुँचायी

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ११ ॥
स विद्धो दशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिःसृतैः। रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः॥

sa viddho daśabhirbāṇairmahākārmukaniḥsṛtaiḥ।
rāvaṇena mahātejā na prākampata rāghavaḥ॥

रावण के विशाल धनुष से छूटे हुए उन दस बाणों से घायल होने पर भी महातेजस्वी श्रीरघुनाथजी विचलित नहीं हुए

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · १२ ॥
ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिंजयः। राघवस्तु सुसंक्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः॥

tato vivyādha gātreṣu sarveṣu samitiṁjayaḥ।
rāghavastu susaṁkruddho rāvaṇaṁ bahubhiḥ śaraiḥ॥

तत्पश्चात् समरविजयी श्रीरघुवीरने अत्यन्त कुपित हो बहुत-से बाण मारकर रावण के सारे अङ्गों में घाव कर दिया

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · १३ ॥
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली। लक्ष्मणः सायकान् सप्त जग्राह परवीरहा॥

etasminnantare kruddho rāghavasyānujo balī।
lakṣmaṇaḥ sāyakān sapta jagrāha paravīrahā॥

इसी बीच में शत्रुवीरों का संहार करनेवाले महाबली रामानुज लक्ष्मण ने कुपित हो सात सायक हाथ में लिये

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · १४ ॥
तैः सायकैर्महावेगै रावणस्य महाद्युतिः। ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा॥

taiḥ sāyakairmahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ।
dhvajaṁ manuṣyaśīrṣaṁ tu tasya ciccheda naikadhā॥

उन महान् वेगशाली सायकोंद्वारा उन महातेजस्वी सुमित्राकुमार ने रावण की ध्वजा के, जिसमें मनुष्य की खोपड़ी का चिह्न था, कई टुकड़े कर डाले

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · १५ ॥
सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम्। जहार लक्ष्मणः श्रीमान् नैर्ऋतस्य महाबलः॥

sāratheścāpi bāṇena śiro jvalitakuṇḍalam।
jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmān nairṛtasya mahābalaḥ॥

इसके बाद महाबली श्रीमान् लक्ष्मण ने एक बाण से उस राक्षस के सारथि का जगमगाते हुए कुण्डलों से मण्डित मस्तक भी काट लिया

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · १६ ॥
तस्य बाणैश्च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम्। लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैस्तदा॥

tasya bāṇaiśca ciccheda dhanurgajakaropamam।
lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhirniśitaistadā॥

इतना ही नहीं, लक्ष्मण ने पाँच पैने बाण मारकर उस राक्षसराज के हाथी की सूँड़ के समान मोटे धनुष को भी काट डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · १७ ॥
नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान् पर्वतोपमान्। जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः॥

nīlameghanibhāṁścāsya sadaśvān parvatopamān।
jaghānāplutya gadayā rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ॥

तदनन्तर विभीषण ने उछलकर अपनी गदा से रावण के नील मेघ के समान कान्तिवाले सुन्दर पर्वताकार घोड़ों को भी मार गिराया

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · १८ ॥
हताश्वात् तु तदा वेगादवप्लुत्य महारथात्। कोपमाहारयत् तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः॥

hatāśvāt tu tadā vegādavaplutya mahārathāt।
kopamāhārayat tīvraṁ bhrātaraṁ prati rāvaṇaḥ॥

घोड़ों के मारे जाने पर रावण अपने विशाल रथ से वेगपूर्वक कूद पड़ा और अपने भाई पर उसे बड़ा क्रोध आया

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · १९ ॥
ततः शक्तिं महाशक्तिः प्रदीप्तामशनीमिव। विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्॥

tataḥ śaktiṁ mahāśaktiḥ pradīptāmaśanīmiva।
vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān॥

तब उस महान् शक्तिशाली प्रतापी राक्षसराज ने विभीषण को मारने के लिये एक वज्र के समान प्रज्वलित शक्ति चलायी

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · २० ॥
अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः। अथोदतिष्ठत् संनादो वानराणां महारणे॥

aprāptāmeva tāṁ bāṇaistribhiściccheda lakṣmaṇaḥ।
athodatiṣṭhat saṁnādo vānarāṇāṁ mahāraṇe॥

वह शक्ति अभी विभीषणतक पहुँचने भी नहीं पायी थी कि लक्ष्मण ने तीन बाण मारकर उसे बीच में ही काट दिया। यह देख उस महासमर में वानरों का महान् हर्षनाद गूँज उठा

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · २१ ॥
सम्पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी। सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता॥

sampapāta tridhā chinnā śaktiḥ kāñcanamālinī।
savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaścyutā॥

सोने की माला से अलंकृत वह शक्ति तीन भागों में विभक्त होकर पृथ्वी पर गिर पड़ी, मानो आकाश से चिनगारियोंसहित बड़ी भारी उल्का टूटकर गिरी हो

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · २२ ॥
ततः सम्भाविततरां कालेनापि दुरासदाम्। जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा॥

tataḥ sambhāvitatarāṁ kālenāpi durāsadām।
jagrāha vipulāṁ śaktiṁ dīpyamānāṁ svatejasā॥

तदनन्तर रावण ने विभीषण को मारने के लिये एक ऐसी विशाल शक्ति हाथ में ली, जो अपनी अमोघता के लिये विशेष विख्यात थी। काल भी उसके वेग को नहीं सह सकता था। वह शक्ति अपने तेज से उद्दीप्त हो रही थी

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · २३ ॥
सा वेगिता बलवता रावणेन दुरात्मना। जज्वाल सुमहातेजा दीप्ताशनिसमप्रभा॥

sā vegitā balavatā rāvaṇena durātmanā।
jajvāla sumahātejā dīptāśanisamaprabhā॥

दुरात्मा बलवान् रावण के द्वारा हाथ में ली हुई वह वेगशालिनी, महातेजस्विनी और वज्र के समान दीप्तिमती शक्ति अपने दिव्य तेज से प्रज्वलित हो उठी

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · २४ ॥
एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम्। प्राणसंशयमापन्नं तूर्णमभ्यवपद्यत॥

etasminnantare vīro lakṣmaṇastaṁ vibhīṣaṇam।
prāṇasaṁśayamāpannaṁ tūrṇamabhyavapadyata॥

इसी बीच में विभीषण को प्राण-संशय की अवस्था में पड़ा देख वीर लक्ष्मण ने तुरंत उनकी रक्षा की। उन्हें पीछे करके वे स्वयं शक्ति के सामने खड़े हो गये

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · २५ ॥
तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः। रावणं शक्तिहस्तं वै शरवर्षैरवाकिरत्॥

taṁ vimokṣayituṁ vīraścāpamāyamya lakṣmaṇaḥ।
rāvaṇaṁ śaktihastaṁ vai śaravarṣairavākirat॥

विभीषण को बचाने के लिये वीर लक्ष्मण अपने धनुष को खींचकर हाथ में शक्ति लिये खड़े हुए रावण पर बाणों की वर्षा करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · २६ ॥
कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना। न प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः॥

kīryamāṇaḥ śaraugheṇa visṛṣṭena mahātmanā।
na prahartuṁ manaścakre vimukhīkṛtavikramaḥ॥

महात्मा लक्ष्मण के छोड़े हुए बाण-समूहों का निशाना बनकर रावण अपने भाई को मारने के पराक्रम से विमुख हो गया। अब उसके मन में प्रहार करने की इच्छा नहीं रह गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · २७ ॥
मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः। लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदं वचनमब्रवीत्॥

mokṣitaṁ bhrātaraṁ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ।
lakṣmaṇābhimukhastiṣṭhannidaṁ vacanamabravīt॥

लक्ष्मण ने मेरे भाई को बचा लिया, यह देख रावण उनकी ओर मुँह करके खड़ा हो गया और इस प्रकार बोला—

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · २८ ॥
मोक्षितस्ते बलश्लाघिन् यस्मादेवं विभीषणः। विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते॥

mokṣitaste balaślāghin yasmādevaṁ vibhīṣaṇaḥ।
vimucya rākṣasaṁ śaktistvayīyaṁ vinipātyate॥

‘अपने बल पर घमंड रखनेवाले लक्ष्मण! तुमने ऐसा प्रयास करके विभीषण को बचा लिया है, इसलिये अब उस राक्षस को छोड़कर मैं तुम्हारे ऊपर ही इस शक्ति का प्रहार करता हूँ

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · २९ ॥
एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा। मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति॥

eṣā te hṛdayaṁ bhittvā śaktirlohitalakṣaṇā।
madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇānādāya yāsyati॥

‘यह शक्ति स्वभाव से ही शत्रुओं के खून से नहानेवाली है, यह मेरे हाथ से छूटते ही तुम्हारे हृदय को विदीर्ण करके प्राणों को अपने साथ ले जायगी’

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ३० ॥
इत्येवमुक्त्वा तां शक्तिमष्टघण्टां महास्वनाम्। मयेन मायाविहिताममोघां शत्रुघातिनीम्॥

ityevamuktvā tāṁ śaktimaṣṭaghaṇṭāṁ mahāsvanām।
mayena māyāvihitāmamoghāṁ śatrughātinīm॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · १०० · ३१ ॥
लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीमिव तेजसा। रावणः परमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च॥

lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīmiva tejasā।
rāvaṇaḥ paramakruddhaścikṣepa ca nanāda ca॥

॥ ३०–३१ ॥

ऐसा कहकर अत्यन्त कुपित हुए रावण ने मयासुर की माया से निर्मित, आठ घण्टों से विभूषित तथा महाभयंकर शब्द करनेवाली, उस अमोघ एवं शत्रुघातिनी शक्ति को, जो अपने तेज से प्रज्वलित हो रही थी, लक्ष्मण को लक्ष्य करके चला दिया और बड़े जोर से गर्जना की

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ३२ ॥
सा क्षिप्ता भीमवेगेन वज्राशनिसमस्वना। शक्तिरभ्यपतद् वेगाल्लक्ष्मणं रणमूर्धनि॥

sā kṣiptā bhīmavegena vajrāśanisamasvanā।
śaktirabhyapatad vegāllakṣmaṇaṁ raṇamūrdhani॥

वज्र और अशनि के समान गड़गड़ाहट पैदा करनेवाली वह शक्ति युद्ध के मुहाने पर भयानक वेग से चलायी गयी और लक्ष्मण को वेगपूर्वक लगी

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ३३ ॥
तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः। स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा॥

tāmanuvyāharacchaktimāpatantīṁ sa rāghavaḥ।
svastyastu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā॥

लक्ष्मण की ओर आती हुई उस शक्ति को लक्ष्य करके भगवान् श्रीराम ने कहा—‘लक्ष्मण का कल्याण हो, तेरा प्राणनाशविषयक उद्योग नष्ट हो; अतएव तू व्यर्थ हो जा’

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ३४ ॥
रावणेन रणे शक्तिः क्रुद्धेनाशीविषोपमा। मुक्ताऽऽशूरस्यभीतस्य लक्ष्मणस्य ममज्ज सा॥

rāvaṇena raṇe śaktiḥ kruddhenāśīviṣopamā।
muktā''śūrasyabhītasya lakṣmaṇasya mamajja sā॥

वह शक्ति विषधर सर्प के समान भयंकर थी। रणभूमि में कुपित हुए रावण ने जब उसे छोड़ा, तब वह तुरंत ही निर्भय वीर लक्ष्मण की छाती में डूब गयी

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ३५ ॥
न्यपतत् सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि। जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः॥

nyapatat sā mahāvegā lakṣmaṇasya mahorasi।
jihvevoragarājasya dīpyamānā mahādyutiḥ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · १०० · ३६ ॥
ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया। शक्त्या विभिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः॥

tato rāvaṇavegena sudūramavagāḍhayā।
śaktyā vibhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ॥

॥ ३५–३६ ॥

नागराज वासुकि की जिह्वा के समान देदीप्यमान वह महातेजस्विनी और महावेगवती शक्ति जब लक्ष्मण के विशाल वक्षःस्थल पर गिरी, तब रावण के वेग से बहुत गहराईतक धँस गयी। उस शक्ति से हृदय विदीर्ण हो जाने के कारण लक्ष्मण पृथ्वी पर गिर पड़े

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ३७ ॥
तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः। भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयोऽभवत्॥

tadavasthaṁ samīpastho lakṣmaṇaṁ prekṣya rāghavaḥ।
bhrātṛsnehānmahātejā viṣaṇṇahṛdayo'bhavat॥

महातेजस्वी रघुनाथजी पास ही खड़े थे। वे लक्ष्मण को इस अवस्था में देखकर भ्रातृस्नेह के कारण मन-ही-मन विषाद में डूब गये

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ३८ ॥
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः। बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः॥

sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ।
babhūva saṁrabdhataro yugānta iva pāvakaḥ॥

वे दो घड़ीतक चिन्ता में डूबे रहे। फिर नेत्रों में आँसू भरकर प्रलयकाल में प्रज्वलित हुई अग्नि के समान अत्यन्त रोष से उद्दीप्त हो उठे

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ३९ ॥
न विषादस्य कालोऽयमिति संचिन्त्य राघवः। चक्रे सुतुमुलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः। सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं परिवीक्ष्य च॥

na viṣādasya kālo'yamiti saṁcintya rāghavaḥ।
cakre sutumulaṁ yuddhaṁ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ।
sarvayatnena mahatā lakṣmaṇaṁ parivīkṣya ca॥

‘यह विषाद का समय नहीं है’ ऐसा सोचकर श्रीरघुनाथजी रावण के वध का निश्चय करके महान् प्रयत्न के द्वारा सारी शक्ति लगाकर और लक्ष्मण की ओर देखकर अत्यन्त भयंकर युद्ध करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ४० ॥
स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे। लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगमिवाचलम्॥

sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṁ mahāhave।
lakṣmaṇaṁ rudhirādigdhaṁ sapannagamivācalam॥

तत्पश्चात् श्रीराम ने उस महासमर में शक्ति से विदीर्ण हुए लक्ष्मण की ओर देखा। वे खून से लथपथ होकर पड़े थे और सर्पयुक्त पर्वत के समान जान पड़ते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ४१ ॥
तामपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा। यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम्॥

tāmapi prahitāṁ śaktiṁ rāvaṇena balīyasā।
yatnataste hariśreṣṭhā na śekuravamarditum॥

अत्यन्त बलवान् रावण की चलायी हुई उस शक्ति को लक्ष्मण की छाती से निकालने के लिये बहुत प्रयत्न करने पर भी वे श्रेष्ठ वानरगण सफल न हो सके

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ४२ ॥
अर्दिताश्चैव बाणौघैस्ते प्रवेकेण रक्षसाम्। सौमित्रेः सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम्॥

arditāścaiva bāṇaughaiste pravekeṇa rakṣasām।
saumitreḥ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam॥

क्योंकि वे वानर भी राक्षसशिरोमणि रावण के बाण-समूहों से बहुत पीड़ित थे। वह शक्ति सुमित्राकुमार के शरीर को विदीर्ण करके धरतीतक पहुँच गयी थी

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ४३ ॥
तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम्। बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवान् विचकर्ष च॥

tāṁ karābhyāṁ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṁ bhayāvahām।
babhañja samare kruddho balavān vicakarṣa ca॥

तब महाबली रघुनाथजीने उस भयंकर शक्ति को अपने दोनों हाथों से पकड़कर लक्ष्मण के शरीर से निकाला और समराङ्गण में कुपित हो उसे तोड़ डाला

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ४४ ॥
तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा। शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः॥

tasya niṣkarṣataḥ śaktiṁ rāvaṇena balīyasā।
śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ॥

श्रीरामचन्द्रजी जब लक्ष्मण के शरीर से शक्ति निकाल रहे थे, उस समय महाबली रावण उनके सम्पूर्ण अङ्गों पर मर्मभेदी बाणों की वर्षा करता रहा

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ४५ ॥
अचिन्तयित्वा तान् बाणान् समाश्लिष्य च लक्ष्मणम्। अब्रवीच्च हनूमन्तं सुग्रीवं च महाकपिम्॥

acintayitvā tān bāṇān samāśliṣya ca lakṣmaṇam।
abravīcca hanūmantaṁ sugrīvaṁ ca mahākapim॥

परंतु उन बाणों की परवा न करके लक्ष्मण को हृदय से लगाकर भगवान् श्रीराम हनुमान् और महाकपि सुग्रीव से बोले—

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ४६ ॥
लक्ष्मणं परिवार्यैवं तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः। पराक्रमस्य कालोऽयं सम्प्राप्तो मे चिरेप्सितः॥

lakṣmaṇaṁ parivāryaivaṁ tiṣṭhadhvaṁ vānarottamāḥ।
parākramasya kālo'yaṁ samprāpto me cirepsitaḥ॥

‘कपिवरो! तुमलोग लक्ष्मण को इसी तरह सब ओर से घेरकर खड़े रहो। अब मेरे लिये उस पराक्रम का अवसर आया है, जो मुझे चिरकाल से अभीष्ट था

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ४७ ॥
पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः। कांक्षितं चातकस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम्॥

pāpātmāyaṁ daśagrīvo vadhyatāṁ pāpaniścayaḥ।
kāṁkṣitaṁ cātakasyeva gharmānte meghadarśanam॥

‘इस पापात्मा एवं पापपूर्ण विचार रखनेवाले दशमुख रावण को अब मार डाला जाय, यही उचित है। जैसे पपीहे को ग्रीष्म-ऋतु के अन्त में मेघ के दर्शन की इच्छा रहती है, उसी प्रकार मैं भी इसका वध करने के लिये चिरकाल से इसे देखना चाहता हूँ

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ४८ ॥
अस्मिन् मुहूर्ते नचिरात् सत्यं प्रतिशृणोमि वः। अरावणमरामं वा जगद् द्रक्ष्यथ वानराः॥

asmin muhūrte nacirāt satyaṁ pratiśṛṇomi vaḥ।
arāvaṇamarāmaṁ vā jagad drakṣyatha vānarāḥ॥

‘वानरो! मैं इस मुहूर्त में तुम्हारे सामने यह सच्ची प्रतिज्ञा करके कहता हूँ कि कुछ ही देर में यह संसार रावण से रहित दिखायी देगा या राम से

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ४९ ॥
राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम्। वैदेह्याश्च परामर्शो रक्षोभिश्च समागमम्॥

rājyanāśaṁ vane vāsaṁ daṇḍake paridhāvanam।
vaidehyāśca parāmarśo rakṣobhiśca samāgamam॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · १०० · ५० ॥
प्राप्तं दुःखं महाघोरं क्लेशश्च निरयोपमः। अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये निहत्वा रावणं रणे॥

prāptaṁ duḥkhaṁ mahāghoraṁ kleśaśca nirayopamaḥ।
adya sarvamahaṁ tyakṣye nihatvā rāvaṇaṁ raṇe॥

॥ ४९–५० ॥

‘मेरे राज्य का नाश, वन का निवास, दण्डकारण्य की दौड़-धूप, विदेहकुमारी सीता का राक्षसद्वारा अपहरण तथा राक्षसों के साथ संग्राम—इन सब के कारण मुझे महाघोर दुःख सहना पड़ा है और नरक के समान कष्ट उठाना पड़ा है; किंतु रणभूमि में रावण का वध करके आज मैं सारे दुःखों से छुटकारा पा जाऊँगा

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ५१ ॥
यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया। सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे। यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर्बद्धश्च सागरे॥

yadarthaṁ vānaraṁ sainyaṁ samānītamidaṁ mayā।
sugrīvaśca kṛto rājye nihatvā vālinaṁ raṇe।
yadarthaṁ sāgaraḥ krāntaḥ seturbaddhaśca sāgare॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ ६ · १०० · ५२ ॥
सोऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः। चक्षुर्विषयमागत्य नायं जीवितुमर्हति॥

so'yamadya raṇe pāpaścakṣurviṣayamāgataḥ।
cakṣurviṣayamāgatya nāyaṁ jīvitumarhati॥

॥ ५१–५२ ॥

‘जिसके लिये मैं वानरों की यह विशाल सेना साथ लाया हूँ, जिसके कारण मैंने युद्ध में वाली का वध करके सुग्रीव को राज्य पर बिठाया है तथा जिसके उद्देश्य से समुद्र पर पुल बाँधा और उसे पार किया, वह पापी रावण आज युद्ध में मेरी आँखों के सामने उपस्थित है। मेरे दृष्टिपथ में आकर अब यह जीवित रहने योग्य नहीं है

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ५३ ॥
दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः। यथा वा वैनतेयस्य दृष्टिं प्राप्तो भुजंगमः॥

dṛṣṭiṁ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ।
yathā vā vainateyasya dṛṣṭiṁ prāpto bhujaṁgamaḥ॥

‘दृष्टिमात्र से संहारकारी विष का प्रसार करनेवाले सर्प की आँखों के सामने आकर जैसे कोई मनुष्य जीवित नहीं बच सकता अथवा जैसे विनतानन्दन गरुड़ की दृष्टि में पड़कर कोई महान् सर्प जीवित नहीं बच सकता, उसी प्रकार आज रावण मेरे सामने आकर जीवित या सकुशल नहीं लौट सकता

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ५४ ॥
सुखं पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुङ्गवाः। आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च॥

sukhaṁ paśyata durdharṣā yuddhaṁ vānarapuṅgavāḥ।
āsīnāḥ parvatāgreṣu mamedaṁ rāvaṇasya ca॥

‘दुर्धर्ष वानरशिरोमणियो! अब तुमलोग पर्वत के शिखरों पर बैठकर मेरे और रावण के इस युद्ध को सुखपूर्वक देखो

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ५५ ॥
अद्य पश्यन्तु रामस्य रामत्वं मम संयुगे। त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः॥

adya paśyantu rāmasya rāmatvaṁ mama saṁyuge।
trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ॥

‘आज संग्राम में देवता, गन्धर्व, सिद्ध, ऋषि और चारणोंसहित तीनों लोकों के प्राणी राम का रामत्व देखें

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ५६ ॥
अद्य कर्म करिष्यामि यल्लोकाः सचराचराः। सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद् भूमिर्धरिष्यति। समागम्य सदा लोके यथा युद्धं प्रवर्तितम्॥

adya karma kariṣyāmi yallokāḥ sacarācarāḥ।
sadevāḥ kathayiṣyanti yāvad bhūmirdhariṣyati।
samāgamya sadā loke yathā yuddhaṁ pravartitam॥

‘आज मैं वह पराक्रम प्रकट करूँगा, जिसकी जबतक यह पृथ्वी कायम रहेगी, तबतक चराचर जगत् के जीव और देवता भी सदा लोक में एकत्र होकर चर्चा करेंगे और जिस प्रकार युद्ध हुआ है, उसे एक-दूसरे से कहेंगे’

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ५७ ॥
एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः। आजघान रणे रामो दशग्रीवं समाहितः॥

evamuktvā śitairbāṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ।
ājaghāna raṇe rāmo daśagrīvaṁ samāhitaḥ॥

ऐसा कहकर भगवान् श्रीराम सावधान हो अपने सुवर्णभूषित तीखे बाणों से रणभूमि में दशानन रावण को घायल करने लगे

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ५८ ॥
तथा प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः। अभ्यवर्षत् तदा रामं धाराभिरिव तोयदः॥

tathā pradīptairnārācairmusalaiścāpi rāvaṇaḥ।
abhyavarṣat tadā rāmaṁ dhārābhiriva toyadaḥ॥

इसी प्रकार जैसे मेघ जल की धारा गिराता है, उसी तरह रावण भी श्रीराम पर चमकीले नाराचों और मूसलों की वर्षा करने लगा

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ५९ ॥
रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम्। वराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः॥

rāmarāvaṇamuktānāmanyonyamabhinighnatām।
varāṇāṁ ca śarāṇāṁ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ॥

एक-दूसरे पर चोट करते हुए राम और रावण के छोड़े हुए श्रेष्ठ बाणों के परस्पर टकराने से बड़ा भयंकर शब्द प्रकट होता था

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ६० ॥
विच्छिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः। अन्तरिक्षात् प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले॥

vicchinnāśca vikīrṇāśca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ।
antarikṣāt pradīptāgrā nipeturdharaṇītale॥

श्रीराम और रावण के बाण परस्पर छिन्न-भिन्न होकर आकाश से पृथ्वी पर गिर पड़ते थे। उस समय उनके अग्रभाग बड़े उद्दीप्त दिखायी देते थे

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ६१ ॥
तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान्। त्रासनः सर्वभूतानां सम्बभूवाद्भुतोपमः॥

tayorjyātalanirghoṣo rāmarāvaṇayormahān।
trāsanaḥ sarvabhūtānāṁ sambabhūvādbhutopamaḥ॥

राम और रावण के धनुष की प्रत्यञ्चा से प्रकट हुई महान् टंकारध्वनि समस्त प्राणियों के मन में त्रास उत्पन्न कर देती थी और बड़ी अद्भुत प्रतीत होती थी

English translation coming soon.

॥ ६ · १०० · ६२ ॥
स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभि- र्महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः। भयात् प्रदुद्राव समेत्य रावणो यथानिलेनाभिहतो बलाहकः॥

sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhi-
rmahātmanā dīptadhanuṣmatārditaḥ।
bhayāt pradudrāva sametya rāvaṇo
yathānilenābhihato balāhakaḥ॥

जैसे वायु के थपेड़े खाकर मेघ छिन्न-भिन्न हो जाता है, उसी प्रकार दीप्तिमान् धनुष धारण करनेवाले महात्मा श्रीराम के बाण-समूहों की वर्षा से आहत एवं पीड़ित हुआ रावण भय के मारे वहाँ से भाग गया

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे शततमः सर्गः॥ १०० ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सौवाँ सर्ग पूरा हुआ॥ १०० ॥