हनुमान्जीका रावण तथा अन्यान्य राक्षसोंके घरोंमें सीताजीकी खोज करना
sa nikāmaṁ vimāneṣu vicaran kāmarūpadhṛk।
vicacāra kapirlaṅkāṁ lāghavena samanvitaḥ॥
फिर इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले कपिवर हनुमान्जी बड़ी शीघ्रता के साथ लंका के सतमहले मकानों में यथेच्छ विचरने लगे।
English translation coming soon.
āsasāda ca lakṣmīvān rākṣasendraniveśanam।
prākāreṇārkavarṇena bhāsvareṇābhisaṁvṛtam॥
अत्यन्त बल-वैभव से सम्पन्न वे पवनकुमार राक्षसराज रावण के महल में पहुँचे, जो चारों ओर से सूर्य के समान चमचमाते हुए सुवर्णमय परकोटों से घिरा हुआ था।
English translation coming soon.
rakṣitaṁ rākṣasairbhīmaiḥ siṁhairiva mahad vanam।
samīkṣamāṇo bhavanaṁ cakāśe kapikuñjaraḥ॥
जैसे सिंह विशाल वन की रक्षा करते हैं, उसी प्रकार बहुतेरे भयानक राक्षस रावण के उस महल की रक्षा कर रहे थे। उस भवन का निरीक्षण करते हुए कपिकुञ्जर हनुमान्जी मन-ही-मन हर्ष का अनुभव करने लगे।
English translation coming soon.
rūpyakopahitaiścitraistoraṇairhemabhūṣaṇaiḥ।
vicitrābhiśca kakṣyābhirdvāraiśca rucirairvṛtam॥
वह महल चाँदी से मढ़े हुए चित्रों, सोने जड़े हुए दरवाजों और बड़ी अद्भुत ड्योढ़ियों तथा सुन्दर द्वारों से युक्त था।
English translation coming soon.
gajāsthitairmahāmātraiḥ śūraiśca vigataśramaiḥ।
upasthitamasaṁhāryairhayaiḥ syandanayāyibhiḥ॥
हाथी पर चढ़े हुए महावत तथा श्रमहीन शूरवीर वहाँ उपस्थित थे। जिनके वेग को कोई रोक नहीं सकता था, ऐसे रथवाहक अश्व भी वहाँ शोभा पा रहे थे।
English translation coming soon.
siṁhavyāghratanutrāṇairdāntakāñcanarājatīḥ।
ghoṣavadbhirvicitraiśca sadā vicaritaṁ rathaiḥ॥
सिंहों और बाघों के चमड़ों के बने हुए कवचों से वे रथ ढके हुए थे, उनमें हाथी-दाँत, सुवर्ण तथा चाँदी की प्रतिमाएँ रखी हुई थीं। उन रथों में लगी हुई छोटी-छोटी घंटिकाओं की मधुर ध्वनि वहाँ होती रहती थी; ऐसे विचित्र रथ उस रावण-भवन में सदा आ-जा रहे थे।
English translation coming soon.
bahuratnasamākīrṇaṁ parārdhyāsanabhūṣitam।
mahārathasamāvāpaṁ mahārathamahāsanam॥
रावण का वह भवन अनेक प्रकार के रत्नों से व्याप्त था, बहुमूल्य आसन उसकी शोभा बढ़ाते थे। उसमें सब ओर बड़े-बड़े रथों के ठहरने के स्थान बने थे और महारथी वीरों के लिये विशाल वासस्थान बनाये गये थे।
English translation coming soon.
dṛśyaiśca paramodāraistaistaiśca mṛgapakṣibhiḥ।
vividhairbahusāhasraiḥ paripūrṇaṁ samantataḥ॥
दर्शनीय एवं परम सुन्दर नाना प्रकार के सहस्रों पशु और पक्षी वहाँ सब ओर भरे हुए थे।
English translation coming soon.
vinītairantapālaiśca rakṣobhiśca surakṣitam।
mukhyābhiśca varastrībhiḥ paripūrṇaṁ samantataḥ॥
सीमा की रक्षा करनेवाले विनयशील राक्षस उस भवन की रक्षा करते थे। वह सब ओर से मुख्य-मुख्य सुन्दरियों से भरा रहता था।
English translation coming soon.
muditapramadāratnaṁ rākṣasendraniveśanam।
varābharaṇasaṁhrādaiḥ samudrasvananiḥsvanam॥
वहाँ की रत्नस्वरूपा युवती रमणियाँ सदा प्रसन्न रहा करती थीं। सुन्दर आभूषणों की झनकारों से झंकृत राक्षसराज का वह महल समुद्र के कल-कलनाद की भाँति मुखरित रहता था।
English translation coming soon.
tad rājaguṇasampannaṁ mukhyaiśca varacandanaiḥ।
mahājanasamākīrṇaṁ siṁhairiva mahad vanam॥
वह भवन राजोचित सामग्री से पूर्ण था, श्रेष्ठ एवं सुन्दर चन्दनों से चर्चित था तथा सिंहों से भरे हुए विशाल वन की भाँति प्रधान-प्रधान पुरुषों से परिपूर्ण था।
English translation coming soon.
bherīmṛdaṅgābhirutaṁ śaṅkhaghoṣavināditam।
nityārcitaṁ parvasutaṁ pūjitaṁ rākṣasaiḥ sadā॥
वहाँ भेरी और मृदङ्ग की ध्वनि सब ओर फैली हुई थी। वहाँ शङ्ख की ध्वनि गूँज रही थी। उसकी नित्य पूजा एवं सजावट होती थी। पर्वों के दिन वहाँ होम किया जाता था। राक्षसलोग सदा ही उस राजभवन की पूजा करते थे।
English translation coming soon.
samudramiva gambhīraṁ samudrasamaniḥsvanam।
mahātmano mahad veśma mahāratnaparicchadam॥
वह समुद्र के समान गम्भीर और उसी के समान कोलाहलपूर्ण था। महामना रावण का वह विशाल भवन महान् रत्नमय अलंकारों से अलंकृत था।
English translation coming soon.
mahāratnasamākīrṇaṁ dadarśa sa mahākapiḥ।
virājamānaṁ vapuṣā gajāśvarathasaṁkulam॥
उसमें हाथी-घोड़े और रथ भरे हुए थे तथा वह महान् रत्नों से व्याप्त होने के कारण अपने स्वरूप से प्रकाशित हो रहा था। महाकपि हनुमान् ने उसे देखा।
English translation coming soon.
laṁkābharaṇamityeva so'manyata mahākapiḥ।
cacāra hanumāṁstatra rāvaṇasya samīpataḥ॥
देखकर कपिवर हनुमान् ने उस भवन को लंका का आभूषण ही माना। तदनन्तर वे उस रावण-भवन के आस-पास ही विचरने लगे।
English translation coming soon.
gṛhād gṛhaṁ rākṣasānāmudyānāni ca sarvaśaḥ।
vīkṣamāṇo'pyasaṁtrastaḥ prāsādāṁśca cacāra saḥ॥
इस प्रकार वे एक घर से दूसरे घर में जाकर राक्षसों के बगीचों के सभी स्थानों को देखते हुए बिना किसी भय से अट्टालिकाओं पर विचरण करने लगे।
English translation coming soon.
avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam।
tato'nyat pupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān॥
महान् वेगशाली और पराक्रमी वीर हनुमान् वहाँ से कूदकर प्रहस्त के घर में उतर गये। फिर वहाँ से उछले और महापार्श्व के महल में पहुँच गये।
English translation coming soon.
atha meghapratīkāśaṁ kumbhakarṇaniveśanam।
vibhīṣaṇasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ॥
तदनन्तर वे महाकपि हनुमान् मेघ के समान प्रतीत होनेवाले कुम्भकर्ण के भवन में और वहाँ से विभीषण के महल में कूद गये।
English translation coming soon.
mahodarasya ca tathā virūpākṣasya caiva hi।
vidyujjihvasya bhavanaṁ vidyunmālestathaiva ca॥
इसी तरह क्रमशः ये महोदर, विरूपाक्ष, विद्युज्जिह्व और विद्युन्मालि के घर में गये।
English translation coming soon.
vajradaṁṣṭrasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ।
śukasya ca mahāvegaḥ sāraṇasya ca dhīmataḥ॥
इसके बाद महान् वेगशाली महाकपि हनुमान् ने फिर छलाँग मारी और वे वज्रदंष्ट्र, शुक तथा बुद्धिमान् सारण के घरों में जा पहुँचे।
English translation coming soon.
tathā cendrajito veśma jagāma hariyūthapaḥ।
jambumāleḥ sumāleśca jagāma harisattamaḥ॥
इसके बाद वे वानर-यूथपति कपिश्रेष्ठ इन्द्रजित् के घर में गये और वहाँ से जम्बुमालि तथा सुमालि के घरों में पहुँच गये।
English translation coming soon.
raśmiketośca bhavanaṁ sūryaśatrostathaiva ca।
vajrakāyasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ॥
तदनन्तर वे महाकपि उछलते-कूदते हुए रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु और वज्रकाय के महलों में जा पहुँचे।
English translation coming soon.
dhūmrākṣasyātha sampāterbhavanaṁ mārutātmajaḥ।
vidyudrūpasya bhīmasya ghanasya vighanasya ca॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
śukanābhasya cakrasya śaṭhasya kapaṭasya ca।
hrasvakarṇasya daṁṣṭrasya lomaśasya ca rakṣasaḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya sādinaḥ।
vidyujjihvadvijihvānāṁ tathā hastimukhasya ca॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi।
plavamānaḥ krameṇaiva hanumān mārutātmajaḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ।
teṣāmṛddhimatāmṛddhiṁ dadarśa sa mahākapiḥ॥
फिर क्रमशः वे कपिवर पवनकुमार धूम्राक्ष, सम्पाति, विद्युद्रूप, भीम, घन, विघन, शुकनाभ, चक्र, शठ, कपट, ह्रस्वकर्ण, द्रंष्ट्र, लोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, विद्युज्जिह्व, द्विजिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच और शोणिताक्ष आदि के महलों में गये। इस प्रकार क्रमशः कूदते-फाँदते हुए महा यशस्वी पवनपुत्र हनुमान् उन-उन बहुमूल्य भवनों में पधारे। वहाँ उन महाकपि ने उन समृद्धिशाली राक्षसों की समृद्धि देखी।
English translation coming soon.
sarveṣāṁ samatikramya bhavanāni samantataḥ।
āsasādātha lakṣmīvān rākṣasendraniveśanam॥
तत्पश्चात् बल-वैभव से सम्पन्न हनुमान् उन सब भवनों को लाँघकर पुनः राक्षसराज रावण के महल पर आ गये।
English translation coming soon.
rāvaṇasyopaśāyinyo dadarśa harisattamaḥ।
vicaran hariśārdūlo rākṣasīrvikṛtekṣaṇāḥ॥
वहाँ विचरते हुए उन वानरशिरोमणि कपिश्रेष्ठ ने रावण के निकट सोनेवाली (उसके पलंग की रक्षा करनेवाली) राक्षसियों को देखा, जिनकी आँखें बड़ी विकराल थीं।
English translation coming soon.
śūlamudgarahastāṁśca śaktitomaradhāriṇaḥ।
dadarśa vividhāngulmāṁstasya rakṣaḥpatergṛhe॥
साथ ही, उन्होंने उस राक्षसराज के भवन में राक्षसियों के बहुत-से समुदाय देखे, जिनके हाथों में शूल, मुद्गर, शक्ति और तोमर आदि अस्त्र-शस्त्र विद्यमान थे।
English translation coming soon.
rākṣasāṁśca mahākāyān nānāpraharaṇodyatān।
raktān śvetān sitāṁścāpi harīṁścāpi mahājavān॥
उनके सिवा, वहाँ बहुत-से विशालकाय राक्षस भी दिखायी दिये, जो नाना प्रकार के हथियारों से लैस थे। इतना ही नहीं, वहाँ लाल और सफेद रंग के बहुत-से अत्यन्त वेगशाली घोड़े भी बँधे हुए थे।
English translation coming soon.
kulīnān rūpasampannān gajān paragajārujān।
śikṣitān gajaśikṣāyāmairāvatasamān yudhi॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
nihantṝn parasainyānāṁ gṛhe tasmin dadarśa saḥ।
kṣarataśca yathā meghān sravataśca yathā girīn॥
meghastanitanirghoṣān durdharṣān samare paraiḥ।
साथ ही अच्छी जाति के रूपवान् हाथी भी थे, जो शत्रु-सेना के हाथियों को मार भगानेवाले थे। वे सब-के-सब गजशिक्षा में सुशिक्षित, युद्ध में ऐरावत के समान पराक्रमी तथा शत्रुसेनाओं का संहार करने में समर्थ थे। वे बरसते हुए मेघों और झरने बहाते हुए पर्वतों के समान मद की धारा बहा रहे थे। उनकी गर्जना मेघ-गर्जना के समान जान पड़ती थी। वे समराङ्गण में शत्रुओं के लिये दुर्जय थे। हनुमान्जी ने रावण के भवन में उन सबको देखा।
English translation coming soon.
sahasraṁ vāhinīstatra jāmbūnadapariṣkṛtāḥ॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
hemajālairavicchinnāstaruṇādityasaṁnibhāḥ।
dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane॥
राक्षसराज रावण के उस महल में उन्होंने सहस्रों ऐसी सेनाएँ देखीं, जो जाम्बूनद के आभूषणों से विभूषित थीं। उनके सारे अंग सोने के गहनों से ढके हुए थे तथा वे प्रातःकाल के सूर्य की भाँति उद्दीस हो रही थीं।
English translation coming soon.
śibikā vividhākārāḥ sa kapirmārutātmajaḥ।
latāgṛhāṇi citrāṇi citraśālāgṛhāṇi ca॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
krīḍāgṛhāṇi cānyāni dāruparvatakāni ca।
kāmasya gṛhakaṁ ramyaṁ divāgṛhakameva ca॥
dadarśa rākṣasendrasya rāvaṇasya niveśane।
पवनपुत्र हनुमान्जी ने राक्षसराज रावण के उस भवन में अनेक प्रकार की पालकियाँ, विचित्र लता-गृह, चित्रशालाएँ, क्रीडाभवन, काष्ठमय क्रीडापर्वत, रमणीय विलासगृह और दिन में उपयोग में आनेवाले विलासभवन भी देखे।
English translation coming soon.
sa mandarasamaprakhyaṁ mayūrasthānasaṁkulam॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
dhvajayaṣṭibhirākīrṇaṁ dadarśa bhavanottamam।
anantaratnanicayaṁ nidhijālaṁ samantataḥ।
dhīraniṣṭhitakarmāntaṁ gṛhaṁ bhūtapateriva॥
उन्होंने वह महल मन्दराचल के समान ऊँचा, क्रीडा-मयूरों के रहने के स्थानों से युक्त, ध्वजाओं से व्याप्त, अनन्त रत्नों का भण्डार और सब ओर से निधियों से भरा हुआ देखा। उसमें धीर पुरुषों ने निधिरक्षा के उपयुक्त कर्मान्तों का अनुष्ठान किया था तथा वह साक्षात् भूतनाथ (महेश्वर या कुबेर)-के भवन के समान जान पड़ता था।
English translation coming soon.
arcirbhiścāpi ratnānāṁ tejasā rāvaṇasya ca।
virarāja ca tad veśma raśmivāniva raśmibhiḥ॥
रत्नों की किरणों तथा रावण के तेज के कारण वह घर किरणों से युक्त सूर्य के समान जगमगा रहा था।
English translation coming soon.
jāmbūnadamayānyeva śayanānyāsanāni ca।
bhājanāni ca śubhrāṇi dadarśa hariyūthapaḥ॥
वानरयूथपति हनुमान् ने वहाँ के पलंग, चौकी और पात्र सभी अत्यन्त उज्ज्वल तथा जाम्बूनद सुवर्ण के बने हुए ही देखे।
English translation coming soon.
madhvāsavakṛtakledaṁ maṇibhājanasaṁkulam।
manoramamasambādhaṁ kuberabhavanaṁ yathā॥
संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓
nūpurāṇāṁ ca ghoṣeṇa kāñcīnāṁ niḥsvanena ca।
mṛdaṅgatalanirghoṣairghoṣavadbhirvināditam॥
उसमें मधु और आसव के गिरने से वहाँ की भूमि गीली हो रही थी। मणिमय पात्रों से भरा हुआ वह सुविस्तृत महल कुबेर-भवन के समान मनोरम जान पड़ता था। नूपुरों की झनकार, करधनियों की खनखनाहट, मृदङ्गों और तालियों की मधुर ध्वनि तथा अन्य गम्भीर घोष करनेवाले वाद्यों से वह भवन मुखरित हो रहा था।
English translation coming soon.
prāsādasaṁghātayutaṁ strīratnaśatasaṁkulam।
suvyūḍhakakṣyaṁ hanumān praviveśa mahāgṛham॥
उसमें सैकड़ों अट्टालिकाएँ थीं, सैकड़ों रमणी-रत्नों से वह व्याप्त था। उसकी ड्योढ़ियाँ बहुत बड़ी-बड़ी थीं। ऐसे विशाल भवन में हनुमान्जी ने प्रवेश किया।
English translation coming soon.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके सुन्दरकाण्डमें छठा सर्ग पूरा हुआ॥ ६ ॥