वाल्मीकि रामायणम् · बालकाण्डम्Bāla Kāṇḍa

बालकाण्डम्Bāla Kāṇḍa

सर्गः ३ · ३९ श्लोकाःSarga 3 · 39 ślokas

वाल्मीकि मुनि द्वारा रामायणकाव्य में निबद्ध विषयों का संक्षेप से उल्लेख

Vālmīki outlines the contents of the Rāmāyaṇa

रामायण का दर्शन

“रामायण का दर्शन”
॥ १ · ३ · १–४ ॥

योगबलेन समाधिस्थो महर्षिर्वाल्मीकिः स्वहृदये सम्पूर्णं रामचरितं साक्षात्करोति — धनुर्धरं नीलमेघश्यामं रामं, सीतां, प्लवंगमं, दशग्रीवच्छायां, सागरं, स्वर्णपुरीं च। तमसातीरे प्रदीप्ताग्नौ व्याघ्रचर्मण्युपविष्टः कविरुत्थापयन् काव्यम्।

योगबल से समाधिस्थ महर्षि वाल्मीकि अपने हृदय में सम्पूर्ण रामकथा का साक्षात्कार कर रहे हैं — धनुर्धारी नीलमेघश्याम राम, सीता, उछलता वानर, दशमुख की काली छाया, समुद्र और स्वर्णपुरी, सब स्वप्न-नक्षत्रों-से कवि के मस्तक के चारों ओर घूम रहे हैं। तमसा-तट पर प्रज्वलित अग्नि के पास व्याघ्रचर्म पर बैठे कवि के भीतर महाकाव्य जाग रहा है।

In deep meditation the sage Valmiki beholds the whole tale of Rama rising luminous from his heart — the bow-bearing dark-blue prince, Sita, a leaping vanara, the ten-headed shadow, the ocean and a far city of gold, all wheeling like a constellation of dreams about the poet's head. On the bank of the Tamasa, by the sacred fire, the epic stirs to life before a single verse is written.

॥ १ · ३ · १ ॥
श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मार्थसहितं हितम् व्यक्तमन्वेषते भूयो यद् वृत्तं तस्य धीमतः

śrutvā vastu samagraṁ taddharmārthasahitaṁ hitam ।
vyaktamanveṣate bhūyo yad vṛttaṁ tasya dhīmataḥ ॥

नारदजी के मुख से धर्म, अर्थ एवं कामरूप फल से युक्त, हितकर (मोक्षदायक) तथा प्रकट एवं गुप्त — सम्पूर्ण रामचरित्र को, जो रामायण महाकाव्य की प्रधान कथावस्तु था, सुनकर महर्षि वाल्मीकिजी बुद्धिमान् श्रीराम के उस जीवनवृत्त का पुनः भलीभाँति साक्षात्कार करने के लिये प्रयत्न करने लगे।

English translation coming soon.

॥ १ · ३ · २ ॥
उपस्पृश्योदकं सम्यङ् मुनिः स्थित्वा कृताञ्जलिः प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम्

upaspṛśyodakaṁ samyaṅ muniḥ sthitvā kṛtāñjaliḥ ।
prācīnāgreṣu darbheṣu dharmeṇānveṣate gatim ॥

वे पूर्वाग्र कुशों के आसन पर बैठ गये और विधिवत् आचमन करके हाथ जोड़े हुए स्थिर भाव से स्थित हो योगधर्म (समाधि) के द्वारा श्रीराम आदि के चरित्रों का अनुसंधान करने लगे।

English translation coming soon.

॥ १ · ३ · ३ ॥
रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन सभार्येण सराष्ट्रेण यत् प्राप्तं तत्र तत्त्वतः

rāmalakṣmaṇasītābhī rājñā daśarathena ca ।
sabhāryeṇa sarāṣṭreṇa yat prāptaṁ tatra tattvataḥ ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ४ ॥
हसितं भाषितं चैव गतिर्यावच्च चेष्टितम् तत् सर्वं धर्मवीर्येण यथावत् सम्प्रपश्यति

hasitaṁ bhāṣitaṁ caiva gatiryāvacca ceṣṭitam ।
tat sarvaṁ dharmavīryeṇa yathāvat samprapaśyati ॥

॥ ३–४ ॥

श्रीराम-लक्ष्मण-सीता तथा राज्य और रानियोंसहित राजा दशरथ से सम्बन्ध रखनेवाली जितनी बातें थीं — हँसना, बोलना, चलना और राज्यपालन आदि जितनी चेष्टाएँ हुईं — उन सबका महर्षि ने अपने योगधर्म के बल से भलीभाँति साक्षात्कार किया।

English translation coming soon.

॥ १ · ३ · ५ ॥
स्त्रीतृतीयेन तथा यत् प्राप्तं चरता वने सत्यसंधेन रामेण तत् सर्वं चान्ववैक्षत

strītṛtīyena ca tathā yat prāptaṁ caratā vane ।
satyasaṁdhena rāmeṇa tat sarvaṁ cānvavaikṣata ॥

सत्यप्रतिज्ञ श्रीरामचन्द्रजी ने लक्ष्मण और सीता के साथ वन में विचरते समय जो-जो लीलाएँ की थीं, वे सब उनकी दृष्टि में आ गयीं।

English translation coming soon.

॥ १ · ३ · ६ ॥
ततः पश्यति धर्मात्मा तत् सर्वं योगमास्थितः पुरा यत् तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा

tataḥ paśyati dharmātmā tat sarvaṁ yogamāsthitaḥ ।
purā yat tatra nirvṛttaṁ pāṇāvāmalakaṁ yathā ॥

योग का आश्रय लेकर उन धर्मात्मा महर्षि ने पूर्वकाल में जो-जो घटनाएँ घटित हुई थीं, उन सबको वहाँ हाथ पर रखे हुए आँवले की तरह प्रत्यक्ष देखा।

English translation coming soon.

॥ १ · ३ · ७ ॥
तत् सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण महामतिः अभिरामस्य रामस्य तत् सर्वं कर्तुमुद्यतः

tat sarvaṁ tattvato dṛṣṭvā dharmeṇa sa mahāmatiḥ ।
abhirāmasya rāmasya tat sarvaṁ kartumudyataḥ ॥

सबके मन को प्रिय लगनेवाले भगवान् श्रीराम के सम्पूर्ण चरित्रों का योगधर्म (समाधि) के द्वारा यथार्थरूप से निरीक्षण करके महाबुद्धिमान् महर्षि वाल्मीकि ने उन सबको महाकाव्य का रूप देने की चेष्टा की।

English translation coming soon.

॥ १ · ३ · ८ ॥
कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम्

kāmārthaguṇasaṁyuktaṁ dharmārthaguṇavistaram ।
samudramiva ratnāḍhyaṁ sarvaśrutimanoharam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ९ ॥
यथा कथितं पूर्वं नारदेन महात्मना रघुवंशस्य चरितं चकार भगवान् मुनिः

sa yathā kathitaṁ pūrvaṁ nāradena mahātmanā ।
raghuvaṁśasya caritaṁ cakāra bhagavān muniḥ ॥

॥ ८–९ ॥

महात्मा नारदजी ने पहले जैसा वर्णन किया था, उसी के क्रम से भगवान् वाल्मीकि मुनि ने रघुवंशविभूषण श्रीराम के चरित्रविषयक रामायण काव्य का निर्माण किया। जैसे समुद्र सब रत्नों की निधि है, उसी प्रकार यह महाकाव्य गुण, अलङ्कार एवं ध्वनि आदि रत्नों का भण्डार है। इतना ही नहीं, यह सम्पूर्ण श्रुतियों के सारभूत अर्थ का प्रतिपादक होने के कारण सबके कानों को प्रिय लगनेवाला तथा सभी के चित्त को आकृष्ट करनेवाला है। यह धर्म, अर्थ, काम, मोक्षरूपी गुणों (फलों) से युक्त तथा इनका विस्तारपूर्वक प्रतिपादन एवं दान करनेवाला है।

English translation coming soon.

॥ १ · ३ · १० ॥
जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम्

janma rāmasya sumahadvīryaṁ sarvānukūlatām ।
lokasya priyatāṁ kṣāntiṁ saumyatāṁ satyaśīlatām ॥

श्रीराम के जन्म, उनके महान् पराक्रम, उनकी सर्वानुकूलता, लोकप्रियता, क्षमा, सौम्यभाव तथा सत्यशीलता का इस महाकाव्य में महर्षि ने वर्णन किया।

English translation coming soon.

॥ १ · ३ · ११ ॥
नाना चित्राः कथाश्चान्या विश्वामित्रसहायने जानक्याश्च विवाहं धनुषश्च विभेदनम्

nānā citrāḥ kathāścānyā viśvāmitrasahāyane ।
jānakyāśca vivāhaṁ ca dhanuṣaśca vibhedanam ॥

विश्वामित्रजी के साथ श्रीराम-लक्ष्मण के जाने पर जो उनके द्वारा नाना प्रकार की विचित्र लीलाएँ तथा अद्भुत बातें घटित हुईं, उन सबका इसमें महर्षि ने वर्णन किया। श्रीराम द्वारा मिथिला में धनुष के तोड़े जाने तथा जनकनन्दिनी सीता और उर्मिला आदि के विवाह का भी इसमें चित्रण किया।

English translation coming soon.

॥ १ · ३ · १२ ॥
रामरामविवादं गुणान् दाशरथेस्तथा तथाभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम्

rāmarāmavivādaṁ ca guṇān dāśarathestathā ।
tathābhiṣekaṁ rāmasya kaikeyyā duṣṭabhāvatām ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · १३ ॥
विघातं चाभिषेकस्य रामस्य विवासनम् राज्ञः शोकं विलापं परलोकस्य चाश्रयम्

vighātaṁ cābhiṣekasya rāmasya ca vivāsanam ।
rājñaḥ śokaṁ vilāpaṁ ca paralokasya cāśrayam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · १४ ॥
प्रकृतीनां विषादं प्रकृतीनां विसर्जनम् निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा

prakṛtīnāṁ viṣādaṁ ca prakṛtīnāṁ visarjanam ।
niṣādādhipasaṁvādaṁ sūtopāvartanaṁ tathā ॥

॥ १२–१४ ॥

श्रीराम-परशुराम-संवाद, दशरथनन्दन श्रीराम के गुण, उनके अभिषेक, कैकेयी की दुष्टता, श्रीराम के राज्याभिषेक में विघ्न, उनके वनवास, राजा दशरथ के शोक-विलाप और परलोक-गमन, प्रजाओं के विषाद, साथ जानेवाली प्रजाओं को मार्ग में छोड़ने, निषादराज गुह के साथ बात करने तथा सूत सुमन्त्र को अयोध्या लौटाने आदि का भी इसमें उल्लेख किया।

English translation coming soon.

॥ १ · ३ · १५ ॥
गङ्गायाश्चापि संतारं भरद्वाजस्य दर्शनम् भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम्

gaṅgāyāścāpi saṁtāraṁ bharadvājasya darśanam ।
bharadvājābhyanujñānāccitrakūṭasya darśanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · १६ ॥
वास्तुकर्म निवेशं भरतागमनं तथा प्रसादनं रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम्

vāstukarma niveśaṁ ca bharatāgamanaṁ tathā ।
prasādanaṁ ca rāmasya pituśca salilakriyām ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · १७ ॥
पादुकाग्र्याभिषेकं नन्दिग्रामनिवासनम् दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा

pādukāgryābhiṣekaṁ ca nandigrāmanivāsanam ।
daṇḍakāraṇyagamanaṁ virādhasya vadhaṁ tathā ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · १८ ॥
दर्शनं शरभंगस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् अनसूयासमाख्यां अंगरागस्य चार्पणम्

darśanaṁ śarabhaṁgasya sutīkṣṇena samāgamam ।
anasūyāsamākhyāṁ ca aṁgarāgasya cārpaṇam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · १९ ॥
दर्शनं चाप्यगस्त्यस्य धनुषो ग्रहणं तथा शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा

darśanaṁ cāpyagastyasya dhanuṣo grahaṇaṁ tathā ।
śūrpaṇakhyāśca saṁvādaṁ virūpakaraṇaṁ tathā ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · २० ॥
वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा

vadhaṁ kharatriśirasorutthānaṁ rāvaṇasya ca ।
mārīcasya vadhaṁ caiva vaidehyā haraṇaṁ tathā ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · २१ ॥
राघवस्य विलापं गृध्रराजनिबर्हणम् कबन्धदर्शनं चैव पम्पायाश्चापि दर्शनम्

rāghavasya vilāpaṁ ca gṛdhrarājanibarhaṇam ।
kabandhadarśanaṁ caiva pampāyāścāpi darśanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · २२ ॥
शबरीदर्शनं चैव फलमूलाशनं तथा प्रलापं चैव पम्पायां हनुमद्दर्शनं तथा

śabarīdarśanaṁ caiva phalamūlāśanaṁ tathā ।
pralāpaṁ caiva pampāyāṁ hanumaddarśanaṁ tathā ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · २३ ॥
ऋष्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम्

ṛṣyamūkasya gamanaṁ sugrīveṇa samāgamam ।
pratyayotpādanaṁ sakhyaṁ vālisugrīvavigraham ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · २४ ॥
वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम्

vālipramathanaṁ caiva sugrīvapratipādanam ।
tārāvilāpaṁ samayaṁ varṣarātranivāsanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · २५ ॥
कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसंग्रहम् दिशः प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम्

kopaṁ rāghavasiṁhasya balānāmupasaṁgraham ।
diśaḥ prasthāpanaṁ caiva pṛthivyāśca nivedanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · २६ ॥
अङ्गुलीयकदानं ऋक्षस्य बिलदर्शनम् प्रायोपवेशनं चैव सम्पातेश्चापि दर्शनम्

aṅgulīyakadānaṁ ca ṛkṣasya biladarśanam ।
prāyopaveśanaṁ caiva sampāteścāpi darśanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · २७ ॥
पर्वतारोहणं चैव सागरस्यापि लङ्घनम् समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य दर्शनम्

parvatārohaṇaṁ caiva sāgarasyāpi laṅghanam ।
samudravacanāccaiva mainākasya ca darśanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · २८ ॥
राक्षसीतर्जनं चैव छायाग्राहस्य दर्शनम् सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम्

rākṣasītarjanaṁ caiva chāyāgrāhasya darśanam ।
siṁhikāyāśca nidhanaṁ laṅkāmalayadarśanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · २९ ॥
रात्रौ लङ्काप्रवेशं एकस्यापि विचिन्तनम् आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्

rātrau laṅkāpraveśaṁ ca ekasyāpi vicintanam ।
āpānabhūmigamanamavarodhasya darśanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ३० ॥
दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य दर्शनम् अशोकवनिकायानं सीतायाश्चापि दर्शनम्

darśanaṁ rāvaṇasyāpi puṣpakasya ca darśanam ।
aśokavanikāyānaṁ sītāyāścāpi darśanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ३१ ॥
अभिज्ञानप्रदानं सीतायाश्चापि भाषणम् राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम्

abhijñānapradānaṁ ca sītāyāścāpi bhāṣaṇam ।
rākṣasītarjanaṁ caiva trijaṭāsvapnadarśanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ३२ ॥
मणिप्रदानं सीताया वृक्षभंगं तथैव राक्षसीविद्रवं चैव किंकराणां निबर्हणम्

maṇipradānaṁ sītāyā vṛkṣabhaṁgaṁ tathaiva ca ।
rākṣasīvidravaṁ caiva kiṁkarāṇāṁ nibarhaṇam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ३३ ॥
ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा

grahaṇaṁ vāyusūnośca laṅkādāhābhigarjanam ।
pratiplavanamevātha madhūnāṁ haraṇaṁ tathā ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ३४ ॥
राघवाश्वासनं चैव मणिनिर्यातनं तथा संगमं समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम्

rāghavāśvāsanaṁ caiva maṇiniryātanaṁ tathā ।
saṁgamaṁ ca samudreṇa nalasetośca bandhanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ३५ ॥
प्रतारं समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम्

pratāraṁ ca samudrasya rātrau laṅkāvarodhanam ।
vibhīṣaṇena saṁsargaṁ vadhopāyanivedanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ३६ ॥
कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् रावणस्य विनाशं सीतावाप्तिमरेः पुरे

kumbhakarṇasya nidhanaṁ meghanādanibarhaṇam ।
rāvaṇasya vināśaṁ ca sītāvāptimareḥ pure ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ३७ ॥
विभीषणाभिषेकं पुष्पकस्य दर्शनम् अयोध्यायाश्च गमनं भरद्वाजसमागमम्

vibhīṣaṇābhiṣekaṁ ca puṣpakasya ca darśanam ।
ayodhyāyāśca gamanaṁ bharadvājasamāgamam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ३८ ॥
प्रेषणं वायुपुत्रस्य भरतेन समागमम् रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम्

preṣaṇaṁ vāyuputrasya bharatena samāgamam ।
rāmābhiṣekābhyudayaṁ sarvasainyavisarjanam ॥

संयुक्त अनुवाद ↓joint translation ↓

॥ १ · ३ · ३९ ॥
स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम् अनागतं यत् किंचिद् रामस्य वसुधातले तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषिः

svarāṣṭrarañjanaṁ caiva vaidehyāśca visarjanam ।
anāgataṁ ca yat kiṁcid rāmasya vasudhātale ।
taccakārottare kāvye vālmīkirbhagavānṛṣiḥ ॥

॥ १५–३९ ॥

श्रीराम आदि का गंगा के पार जाना, भरद्वाज मुनि का दर्शन करना, भरद्वाज मुनि की आज्ञा लेकर चित्रकूट जाना और वहाँ की नैसर्गिक शोभा का अवलोकन करना, चित्रकूट में कुटिया बनाना, उसमें निवास करना, वहाँ भरत का श्रीराम से मिलने के लिये आना, उन्हें अयोध्या लौट चलने के लिये प्रसन्न करना (मनाना), श्रीराम द्वारा पिता को जलाञ्जलि दान, भरत द्वारा अयोध्या के राजसिंहासन पर श्रीरामचन्द्रजी की श्रेष्ठ पादुकाओं का अभिषेक एवं स्थापन, नन्दिग्राम में भरत का निवास, श्रीराम का दण्डकारण्य में गमन, उनके द्वारा विराध का वध, शरभंगमुनि का दर्शन, सुतीक्ष्ण के साथ समागम, अनसूया के साथ सीतादेवी की कुछ काल तक स्थिति, उनके द्वारा सीता को अंगराग-समर्पण, श्रीराम आदि के द्वारा अगस्त्य का दर्शन, उनके दिये हुए वैष्णव धनुष का ग्रहण, शूर्पणखा का संवाद, श्रीराम की आज्ञा से लक्ष्मण द्वारा उसका विरूपकरण (उसकी नाक और कान का छेदन), श्रीराम द्वारा खर-दूषण और त्रिशिरा का वध, शूर्पणखा के उत्तेजित करने से रावण का श्रीराम से बदला लेने के लिये उठना, श्रीराम द्वारा मारीच का वध, रावण द्वारा विदेहनन्दिनी सीता का हरण, सीता के लिये श्रीरघुनाथजी का विलाप, रावण द्वारा गृध्रराज जटायु का वध, श्रीराम और लक्ष्मण की कबन्ध से भेंट, उनके द्वारा पम्पासरोवर का अवलोकन, श्रीराम का शबरी से मिलना और उसके दिये हुए फल-मूल का ग्रहण करना, श्रीराम का सीता के लिये प्रलाप, पम्पासरोवर के निकट हनुमान्जी से भेंट, श्रीराम और लक्ष्मण का हनुमान्जी के साथ ऋष्यमूक पर्वत पर जाना, वहाँ सुग्रीव के साथ भेंट करना, उन्हें अपने बल का विश्वास दिलाना और उनसे मित्रता स्थापित करना, वाली और सुग्रीव का युद्ध, श्रीराम द्वारा वाली का विनाश, सुग्रीव को राज्य-समर्पण, अपने पति वाली के लिये तारा का विलाप, शरत्काल में सीता की खोज कराने के लिये सुग्रीव की प्रतिज्ञा, श्रीराम का बरसात के दिनों में माल्यवान् पर्वत के प्रस्रवण नामक शिखर पर निवास, रघुकुलसिंह श्रीराम का सुग्रीव के प्रति क्रोध-प्रदर्शन, सुग्रीव द्वारा सीता की खोज के लिये वानरसेना का संग्रह, सुग्रीव का सम्पूर्ण दिशाओं में वानरों को भेजना और उन्हें पृथ्वी के द्वीप-समुद्र आदि विभागों का परिचय देना, श्रीराम का सीता के विश्वास के लिये हनुमान्जी को अपनी अँगूठी देना, वानरों को ऋक्ष-बिल (स्वयंप्रभा-गुफा) का दर्शन, उनका प्रायोपवेशन (प्राणत्याग के लिये अनशन), सम्पाती से उनकी भेंट और बातचीत, समुद्रलङ्घन के लिये हनुमान्जी का महेन्द्र पर्वत पर चढ़ना, समुद्र को लाँघना, समुद्र के कहने से ऊपर उठे हुए मैनाक का दर्शन करना, इनको राक्षसी का डाँटना, हनुमान् द्वारा छायाग्राहिणी सिंहिका का दर्शन एवं निधन, लङ्का के आधारभूत पर्वत (त्रिकूट) का दर्शन, रात्रि के समय लङ्का में प्रवेश, अकेला होने के कारण अपने कर्तव्य का विचार करना, रावण के मद्यपान-स्थान में जाना, उसके अन्तःपुर की स्त्रियों को देखना, हनुमान्जी का रावण को देखना, पुष्पकविमान का निरीक्षण करना, अशोकवाटिका में जाना और सीताजी का दर्शन करना, पहचान के लिये सीताजी को अँगूठी देना और उनसे बातचीत करना, राक्षसियों द्वारा सीता को डाँट-फटकार, त्रिजटा को श्रीराम के लिये शुभसूचक स्वप्न का दर्शन, सीता का हनुमान्जी को चूड़ामणि प्रदान करना, हनुमान्जी का अशोकवाटिका के वृक्षों को तोड़ना, राक्षसियों का भागना, रावण के सेवकों का हनुमान्जी के द्वारा संहार, वायुनन्दन हनुमान् का बन्दी होकर रावण की सभा में जाना, उनके द्वारा गर्जन और लङ्का का दाह, फिर लौटती बार समुद्र को लाँघना, वानरों का मधुवन में आकर मधुपान करना, हनुमान्जी का श्रीरामचन्द्रजी को आश्वासन देना और सीताजी की दी हुई चूड़ामणि समर्पित करना, सेनासहित सुग्रीव के साथ श्रीराम की लङ्कायात्रा के समय समुद्र से भेंट, नल का समुद्र पर सेतु बाँधना, उसी सेतु के द्वारा वानरसेना का समुद्र के पार जाना, रात को वानरों का लङ्का पर चारों ओर से घेरा डालना, विभीषण के साथ श्रीराम का मैत्री-सम्बन्ध होना, विभीषण का श्रीराम को रावण के वध का उपाय बताना, कुम्भकर्ण का निधन, मेघनाद का वध, रावण का विनाश, सीता की प्राप्ति, शत्रुनगरी लङ्का में विभीषण का अभिषेक, श्रीराम द्वारा पुष्पकविमान का अवलोकन, उसके द्वारा दल-बलसहित उनका अयोध्या के लिये प्रस्थान, श्रीराम का भरद्वाजमुनि से मिलना, वायुपुत्र हनुमान् को दूत बनाकर भरत के पास भेजना तथा अयोध्या में आकर भरत से मिलना, श्रीराम के राज्याभिषेक का उत्सव, फिर श्रीराम का सारी वानरसेना को विदा करना, अपने राष्ट्र की प्रजा को प्रसन्न रखना तथा उनकी प्रसन्नता के लिये ही विदेहनन्दिनी सीता को वन में त्याग देना इत्यादि वृत्तान्तों को एवं इस पृथ्वी पर श्रीराम का जो कुछ भविष्य चरित्र था, उसको भी भगवान् वाल्मीकि मुनि ने अपने उत्कृष्ट महाकाव्य में अंकित किया।

English translation coming soon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥

इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के बालकाण्ड में तीसरा सर्ग पूरा हुआ ॥ ३ ॥