किष्किन्धाकाण्डम्Kiṣkindhā Kāṇḍa

sa kāminam dīnam adīna sattvaḥśoka abhipannam samudīrṇa kopam ।
narendra sūnur naradeva putramrāmānujaḥ pūrvajam iti uvāca ॥

na vānaraḥ sthāsyati sādhu vṛttena manyate karma phala anuṣaṁgān ।
na bhokṣyate vānara rājya lakṣmīmtathā hi na abhikramate asya buddhiḥ ॥

mati kṣayāt grāmya sukheṣu saktaḥtava prasāda apratikāra buddhiḥ ।
hato agrajam paśyatu vālinamna rājyam evam viguṇasya deyam ॥

na dhāraye kopam udīrṇa vegamnihanmi sugrīvam asatyam adya ।
hari pravīraiḥ saha vāli putronarendra putryā vicayam karotu ॥

tam ātta bāṇa āsanam utpataṁtamnivedita artham raṇa caṇḍa kopam ।
uvaca rāmaḥ para vīra hantāsva vekṣitam sa anunayam ca vākyam ॥

na hi vai tvat vidho loke pāpam evam samācaret ।
kopam āryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ ॥

na idam atra tvayā grāhyam sādhu vṛttena lakṣmaṇa ।
tām prītim anuvartasva pūrva vṛttam ca saṁgatam ॥

sāma upahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan ।
vaktum arhasi sugrīvam vyatītam kāla paryaye ॥

so agrajena anuśiṣṭa artho yathāvat puruṣarṣabhaḥ ।
praviveśa purīm vīro lakṣmaṇaḥ para vīra hā ॥

tataḥ śubha matiḥ prājño bhrātuḥ priyahiterataḥ ।
lakṣmaṇaḥ pratisaṁrabdho jagāma bhavanam kapeḥ ॥

śakra bāṇāsana prakhyam dhanuḥ kālāṁtaka upamaḥ ।
pragṛhya giri śṛṁgābham mandaraḥ sānumān iva ॥

yathā ukta kārī vacanam uttaram caiva sa uttaram ।
bṛhaspati samo buddhyā mattvā rāmānujaḥ tadā ॥

kāma krodha samutthena bhrātuḥ kopāgninā vṛtaḥ ।
prabhaṁjana iva aprītaḥ prayayau lakṣmaṇaḥ tadā ॥

sāla tāla aśva karṇām ca tarasā pātayan balāt ।
paryasyan giri kūṭāni drumān anyām ca vegitaḥ ॥

śilāḥ ca śakalī kurvan padbhyām gaja iva āśu gaḥ ।
dūram eka padam tyaktvā yayau kāryavaśāt drutam ॥

tām apaśyat bala ākīrṇām harirāja mahāpurīm ।
durgām ikṣvāku śārdūlaḥ kiṣkiṁdhām giri saṁkaṭe ॥

roṣāt prasphuramāṇa oṣṭhaḥ sugrīvam prati lakṣmaṇaḥ ।
dadarśa vānarān bhīmān kiṣkiṁdhāyā bahiḥ carān ॥

tam dṛṣṭvā vānarāḥ sarve lakṣmaṇam puruṣarṣabhamśaila śṛṁgāṇi śataśaḥ pravṛddhām ca mahīruhān ।
jagṛhuḥ kuṁjara prakhyā vānarāḥ parvata aṁtare ॥

tān gṛhīta praharaṇān sarvān dṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ ।
babhūva dviguṇam kruddho bahu iṁdhana iva analaḥ ॥

tam te bhayaparīta aṁgāḥ khsubdham dṛṣṭvā plavaṁgamāḥ ।
kāla mṛtyu yugāṁtāabham śataśo vidrutā diśaḥ ॥

tataḥ sugrīva bhavanam praviśya haripuṁgavāḥ ।
krodham āgamanam caiva lakṣmaṇasya nyavedayan ॥

tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣaḥ tadā ।
na teṣām kapi vīrāṇām śuśrāva vacanam tadā ॥

tataḥ saciva saṁdiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ ।
giri kuṁjara megha ābhā nagaryā niryayuḥ tadā ॥

nakha daṁṣṭra āyudhā sarve vīrāḥ vikṛta darśanāḥ ।
sarve śārdūla darpāḥ ca sarve ca vikṛta ānanāḥ ॥

daśa nāga balāḥ kecit kecit daśa guṇottarāḥ ।
kecit nāga sahasrasya babhūvuḥ tulya varcasaḥ ॥

tataḥ taiḥ kapibhir vyāptām druma hastair mahābalaiḥ ।
apaśyat lakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkiṁdhām tām durāsadam ॥

tataḥ te harayaḥ sarve prākāra parikha aṁtarāt ।
niṣkramya udagra sattvāḥ tu tasthur āviṣkṛtam tadā ॥

sugrīvasya pramādam ca pūrvajasya artham ātmavān ।
dṛṣṭvā kopa vaśam vīraḥ punar eva jagāma saḥ ॥

sa dīrgha uṣṇa mahā ucchvāsaḥ kopa saṁrakta locanaḥ ।
babhūva nara śārdūla sa dhūma iva pāvakaḥ ॥

bāṇa śalya sphurat jihvaḥ sāyaka āsana bhogavān ।
sva tejo viṣa saṁghātaḥ paṁca āsya iva pannagaḥ ॥

tam dīptam iva kālāgnim nāgendram iva kopitam ।
samāsādya aṁgadaḥ trāsāt viṣādam agamat param ॥

so aṁgadam roṣa tāmrākṣaḥ saṁdideśa mahāyaśāḥ ।
sugrīvaḥ kathyatām vatsa mama āgamanam iti uta ॥

eṣa rāmānujaḥ prāptaḥ tvat sakāśam arindamaḥ ।
bhrātur vyasana saṁtapto dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ ॥

tasya vākyam yadi ruciḥ kriyatām sādhu vānaraḥ ।
iti uktvā śīghram āgaccha vatsa vākyam arindama ॥

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā śokāviṣṭo aṁgado abravīt ।
pituḥ samīpam āgamya saumitriḥ ayam āgataḥ ॥

atha aṁgadaḥ tasya sutīvra vācāsaṁbhrāṁta bhāvaḥ paridīna vaktraḥ ।
nirgatya pūrvam nṛpateḥ tarasvītato rumāyāḥ caraṇau vavande ॥

saṁgṛhya pādau pituḥ ugratejājagrāha mātuḥ punar eva pādau ।
pādau rumāyāḥ ca nipīḍayitvānivedayāmāsa tataḥ tat artham ॥

sa nidrā mada saṁvīto vānaro na vibuddhavān ।
babhūva mada mattaḥ ca madanena ca mohitaḥ ॥

tataḥ kila kilām cakruḥ lakṣmaṇam prekṣya vānarāḥ ।
prasādayantaḥ tam kruddham bhaya mohita cetasaḥ ॥

te mahā ogha nibham dṛṣṭvā vajra aśani sama svanam ।
siṁha nādam samam cakrur lakṣmaṇasya samīpataḥ ॥

tena śabdena mahatā pratyabudhyata vānaraḥ ।
mada vihvala tāmrākṣo vyākula sragvi bhūṣaṇaḥ ॥

atha aṁgada vacaḥ śrutvā tena eva ca samāgatau ।
maṁtriṇo vānarendrasya sammata udāra darśinau ॥

plakṣaḥ ca eva prabhāvaḥ ca maṁtriṇau artha dharmayoḥ ।
vaktum uccāvacam prāptam lakṣmaṇam tau śaśaṁsatuḥ ॥

prasādayitvā sugrīvam vacanaiḥ sa artha niścitaiḥ ।
āsīnam paryupāsīnau yathā śakram marutpatim ॥

satya saṁdhau mahābhāgau bhrātarau rāma lakṣmaṇau ।
vayasya bhāvam saṁprāptau rājya arhau rājya dāyinau ॥

tayoḥ eko dhanuṣpāṇir dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ ।
yasya bhītāḥ pravepante nādān muṁcanti vānarāḥ ॥

sa eṣa rāghava bhrātā lakṣmaṇo vākya sārathiḥ ।
vyavasāya rathaḥ prāptaḥ tasya rāmasya śāsanāt ॥

ayam ca tanayo rājan tārāyā dayito aṁgadaḥ ।
lakṣmaṇena sakāśam te preṣitaḥ tvarayā anagha ॥

saḥ ayam roṣa parītākṣo dvāri tiṣṭhati vīryavān ।
vānarān vānarapate cakṣusā nirdahana iva ॥

tasya mūrdhnā praṇamya tvam sa putra saha bāndhavaḥ ।
gaccha śīghram mahārāja roṣo hi adya upaśamyatām ॥

yathā āha rāmo dharmātmā tat kuruṣva samāhitaḥ ।
rājan tiṣṭha sva samaye bhava satya pratiśravaḥ ॥