किष्किन्धाकाण्डम्Kiṣkindhā Kāṇḍa

guhām praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ ।
varṣa rātre sthito rāmaḥ kāma śoka abhipīḍitaḥ ॥

pāṇḍuram gaganam dṛṣṭvā vimalam candra maṇḍalam ।
śāradīm rajanīm caiva dṛṣṭvā jyotsna anulepanām ॥

kāma vṛttam ca sugrīvam naṣṭām ca janaka ātmajām ।
dṛṣṭvā kālam atītam ca mumoha parama āturaḥ ॥

sa tu saṁjñām upāgamya muhūrtāt matimān nṛpaḥ ।
manaḥ sthām api vaidehīm ciṁtayāmāsa rāghavaḥ ॥

dṛṣṭvā ca vimalam vyoma gata vidyut balāhakam ।
sārasa ārava saṁghuṣṭam vilalāpa ārtayā girā ॥

āsīnaḥ parvatasya agre hema dhātu vibhūṣite ।
śāradam gaganam dṛṣṭvā jagāma manasā priyām ॥

sārasa ārava saṁnādaiḥ sārasa ārava nādinī ।
yā āśrame ramate bālā sā adya me ramate katham ॥

puṣpitām ca āsanān dṛṣṭvā kāṁcanān iva nirmalān ।
katham sā ramate bālā paśyaṁtī mām apaśyatī ॥

yā purā kalahaṁsānām svareṇa kala bhāṣiṇī ।
budhyate cāru sarvāṁgī sā adya me ramate katham ॥

niḥsvanam cakravākānām niśamya sahacāriṇām ।
puṇḍarīkaviśālākṣī katham eṣā bhaviṣyati ॥

sarāṁsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca ।
tām vinā mṛgaśāvākṣīm caran na adya sukham labhe ॥

api tām mat viyogāt ca saukumāryāt ca bhāminīm ।
sudūram pīḍayet kāmaḥ śarat guṇa niraṁtaraḥ ॥

evam ādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ ।
vihaṁga iva sāraṁgaḥ salilam tridaśeśvarāt ॥

tataḥ caṁcūrya ramyeṣu phalārthī giri sānuṣu ।
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvān lakṣmaṇo agrajam ॥

sa cintayā dussahayā parītamvisaṁjñam ekam vijane manasvī ।
bhrātur viṣādāt tvarito ati dīnaḥsamīkṣya saumitriḥ uvāca rāmam ॥

kim ārya kāmasya vaśam gatenakim ātma pauruṣya parābhavena ।
ayam hriyā saṁhriyate samādhiḥkim atra yogena nivartitena ॥

kriyābhiyogam manasaḥ prasādamsamādhi yoga anugatam ca kālam ।
na jānakī mānava vaṁśa nāthatvayā sanāthā sulabhā pareṇa ।
na ca agni cūḍām jvalitām upetyana dahyate vīra varārha kaścit ॥

salakṣaṇam lakṣmaṇam apradhṛṣyamsvabhāvajam vākyam uvāca rāmaḥ ।
hitam ca pathyam ca naya prasaktamsasāma dharmārtha samāhitam ca ॥

nissaṁśayam kāryam avekṣitavyamkriyā viśeṣo api anuvartitavyaḥ ।
na tu pravṛddhasya durāsadasyakumāra vīryasya phalam ca cintyam ॥

atha padma palāśa akṣīm maithilīm anucintayan ।
uvāca lakṣmaṇam rāmo mukhena pariśuṣyatā ॥

tarpayitvā sahasrākṣaḥ salilena vasuṁdharām ।
nirvartayitvā sasyāni kṛta karmā vyavasthitaḥ ॥

dīrgha gaṁbhīra nirghoṣāḥ śaila druma purogamāḥ ।
visṛjya salilam meghāḥ pariśrāṁtā nṛpa ātmaja ॥

nīla utpala dala śyāmaḥ śyāmī kṛtvā diśo daśa ।
vimadā iva mātaṁgāḥ śānta vegāḥ payo dharāḥ ॥

jala garbhā mahā vegāḥ kuṭaja arjuna gaṁdhinaḥ ।
caritvā viratāḥ saumya vṛṣṭi vātāḥ samudyatāḥ ॥

ghanānām vāraṇānām ca mayūrāṇām ca lakṣmaṇa ।
nādaḥ prasravaṇānām ca praśāntaḥ sahasā anagha ॥

abhivṛṣṭā mahā meghaiḥ nirmalāḥ citra sānavaḥ ।
anuliptā iva ābhānti girayaḥ candra raśmibhiḥ ॥

śākhāsu sapta cchada pādapānāmprabhāsu tāra arka niśā karāṇām ।
līlāsu caiva uttama vāraṇānāmśriyam vibhajya adya śarat pravṛttā ॥

saṁprati aneka āśraya citra śobhālakṣmīḥ śarat kāla guṇa upapannā ।
sūrya agra hasta pratibodhiteṣupadmākareṣu abhyadhikam vibhāti ॥

sapta cchadānām kusumopa gaṁdhīṣaṭ pāda vṛndaiḥ anugīyamānaḥ ।
matta dvipānām pavana anusārīdarpam vineṣyan adhikam vibhāti ॥

abhyāgataiḥ cāru viśāla pakṣaiḥsaraḥ priyaiḥ padma rajo avakīrṇaiḥ ।
mahā nadīnām pulina upayātaiḥkrīḍanti haṁsāḥ saha cakravākaiḥ ॥

mada pragalbheṣu ca vāriṇeṣugavām samūheṣu ca darpiteṣu ।
prasanna toyāsu ca nimna gāsuvibhāti lakṣmīḥ bahudhā vibhaktā ॥

nabhaḥ samīkṣyā aṁbu dharaiḥ vimuktamvimukta barha ābharaṇā vaneṣu ।
priyāsu araktā vinivṛtta śobhāgata utsavā dhyāna parā mayūrāḥ ॥

manojña gandhaiḥ priyakaiḥ analpaiḥpuṣpa ati bhāra avanata agra śākhaiḥ ।
suvarṇa gauraiḥ nayana abhirāmaiḥudyotitān iva vana antarāṇi ॥

priya anvitānām nalinī priyāṇāmvana priyāṇām kusuma uddhatānām ।
mada utkaṭānām mada lālasānāmgaja uttamānam gatayo adya mandāḥ ॥

vyaktam nabhaḥ śastra vidhauta varṇamkṛśa pravāhāni nadī jalāni ।
kahlāra śitāḥ pavanāḥ pravāntitamo vimuktāḥ ca diśaḥ prakāśāḥ ॥

sūrya ātapa krāmaṇa naṣṭa paṁkābhūmiḥ cira udghāṭita sāṁdra reṇuḥ ।
anyonya vaireṇa samāyutānāmudyoga kālo adya nara adhipānām ॥

śarat guṇa āpyāyita rūpa śobhāḥpraharṣita pāṁśu samukṣita aṁgāḥ ।
mada utkaṭāḥ saṁprati yuddha lubdhāvṛṣā gavām madhya gatā nadanti ॥

sa manmadha tīvratara anurāgākulānvitā manda gatiḥ kareṇuḥ ।
madānvitam saṁparivārya yāntamvaneṣu bhartāram anuprayāti ॥

tyaktvā varāṇi ātma vibhūṣaṇānibarhāṇi tīra upagatā nadīnām ।
nirbhartsyamānā iva sāra oghaiḥprayānti dīnā vimanā mayūrāḥ ॥

vitrāsya kāraṇḍava cakravākān ।
mahā ravaiḥ bhinna kaṭā gajendrāḥ ।
sarassu baddha aṁbuja bhūṣaṇeṣuvikṣobhya vikṣobhya jalam pibanti ॥

vyapeta paṁkajāsu sa vālukāsuprasanna toyāsu sa go kulāsu ।
sa sārasā rāva vināditāsunadiṣu haṁsā nipatanti hṛṣṭāḥ ॥

nadī ghana prasravaṇa udakānāmati pravṛddha anila barhiṇānām ।
plavaṁgamānām ca gata utsavānāmdhruvam ravāḥ saṁprati saṁpraṇaṣṭāḥ ॥

aneka varṇāḥ suvinaṣṭa kāyāḥnava uditeṣu aṁbudhareṣu naṣṭāḥ ।
kṣudha arditā ghora viṣā bilebhyaḥcira uṣitā viprasaranti sarpāḥ ॥

caṁcat candra kara sparśa harṣa unmīlita tārakā ।
aho rāgavatī saṁdhyā jahāti svayam aṁbaram ॥

rātriḥ śaśāṁka udita saumya vaktrātārā gaṇa unmīlita cāru netrā ।
jyotsnā aṁśuka prāvaraṇā vibhātinārī iva śukla aṁśuka saṁvṛta aṁgī ॥

vipakva śāli prasavāni bhuktvāpraharṣitā sārasa cāru paṁkti ।
nabhaḥ samākrāmati śīghra vegāvāta avadhūtā grathita iva mālā ॥

supta eka haṁsam kumudaiḥ upetammahā hradastham salilam vibhāti ।
ghanaiḥ vimuktam niśi pūrṇa candramtārā gaṇa kīrṇam iva aṁtarikṣam ॥

prakīrṇa haṁsā akula mekhalānāmprabuddha padma utpala mālinīnām ।
vāpīḥ uttamānām adhika adya lakṣmīḥvara aṁganām iva bhūṣitānām ॥

veṇu svara vyaṁjita tūrya miśraḥpratyūṣa kāle anila saṁpravṛttaḥ ।
saṁmūrcchito gahvara go vṛṣāṇāmanyonyam āpūrayati iva śabdaḥ ॥

navaiḥ nadīnām kusuma prahāsaiḥvyā dhūyamānaiḥ mṛdu mārutena ।
dhauta amala kṣauma paṭa prakāśaiḥkūlāni kāśaiḥ upaśobhitāni ॥

vana pracaṇḍā madhu pāna śauṇḍāḥpriya anvitāḥ ṣaṭ caraṇāḥ prahṛṣṭāḥ ।
vanesu mattāḥ pavana anu yātrāmkurvanti padma āsana reṇu gaurāḥ ॥

jalam prasannam kusuma prahāsamkraunca svanam śāli vanam vipakvam ।
mṛduḥ ca vāyuḥ vimalaḥ ca candraḥśaṁsanti varṣa vyapanīta kālam ॥

mīna upa saṁdarśita mekhalānāmnadī vadhūnām gatayo adya maṁdāḥ ।
kānta upabhukta alasa gāminīnāmprabhāta kāleṣu iva kāminīnām ॥

sa cakravākāni sa śaivalānikāśaiḥ dukūlaiḥ iva saṁvṛtāni ।
sa patra rekhāṇi sa rocanānivadhū mukhāni iva nadī mukhāni ॥

praphulla bāṇa āsana citriteṣuprahṛṣṭa ṣaṭpadāni kūjiteṣu ।
gṛhīta cāpaḥ udyata daṇḍa caṇḍaḥpracaṇḍa cāro adya vaneṣu kāmaḥ ॥

lokam suvṛṣṭyā paritoṣayitvanadīḥ taṭākāni ca pūrayitvā ।
niṣpanna sasyām vasudhām ca kṛtvātyaktvā nabhaḥ toya dharāḥ praṇaṣṭāḥ ॥

darśayanti śaran nadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ ।
nava saṁgama savrīḍā jaghanāni iva yoṣitaḥ ॥

prasanna salilāḥ saumya kurarābhiḥ vināditāḥ ।
cakravāka gaṇa ākīrṇā vibhāṁti salila āśayāḥ ॥

anyonya baddha vairāṇām jigīṣūṇām nṛpātmaja ।
udyoga samayaḥ saumya pārthivānām upasthitaḥ ॥

iyam sā prathamā yātrā pārthivānām nṛpātmaja ।
na ca paśyāmi sugrīvam udyogam vā tathā vidham ॥

asanāḥ sapta parṇāḥ ca kovidārāḥ ca puṣpitāḥ ।
dṛśyante bandhujīvāḥ ca śyāmāḥ ca giri sānuṣu ॥

haṁsa sārasa cakrāhvaiḥ kuraraiḥ ca samaṁtataḥ ।
pulināni avakīrṇāni nadīnām paśya lakṣmaṇa ॥

catvāro vārṣikā māsā gatā varṣa śata upamāḥ ।
mama śoka abhitaptasya tathā sītām apaśyataḥ ॥

cakravākī iva bhartāram pṛṣṭato anugatā vanam ।
viṣamam daṇḍakāraṇyam udyāna vanam iva ca aṁganā ॥

priyā vihīne duḥkha ārte hṛta rājye vivāsite ।
kṛpām na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa ॥

anātho hṛta rājyo ayam rāvaṇena ca dharṣitaḥ ।
dīno dūra gṛhaḥ kāmī mām caiva śaraṇam gataḥ ॥

iti etaiḥ kāraṇaiḥ saumya sugrīvasya durātmanaḥ ।
aham vānara rājasya paribhūtaḥ paraṁtapa ॥

sa kālam parisaṁkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe ।
kṛtārthaḥ samayam kṛtvā durmatiḥ na avabudhyate ॥

sa kiṣkiṁdhām praviśya tvam brūhi vānara puṁgavam ।
mūrkham grāmya sukhe saktam sugrīvam vacanāt mama ॥

arthinām upapannānām pūrvam ca api upakāriṇām ।
āśām samśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ ॥

śubham vā yadi vā pāpam yo hi vākyam udīritam ।
satyena parigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ ॥

kṛtārthā hi akṛtārthānām mitrāṇām na bhavanti ye ।
tān mṛtān api kravyādāḥ kṛtaghnān na upabhuṁjate ॥

nūnam kāṁcana pṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe ।
draṣṭum icchasi cāpasya rūpam vidyut gaṇa upamam ॥

ghoram jyā tala nirghoṣam kruddhasya mama saṁyuge ।
nirghoṣam iva vajrasya punaḥ saṁśrotum icchasi ॥

kāmam evam gate api asya parijñāte parākrame ।
tvat sahāyasya me vīra na cintā syāt nṛpātmaja ॥

yad artham ayam āraṁbhaḥ kṛtaḥ para puram jaya ।
samayam na abhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ ॥

varṣā samaya kālam tu pratijñāya harīśvaraḥ ।
vyatītān caturo māsān viharan na avabudhyate ॥

sa amātya pariṣat krīḍan pānam eva upasevate ।
śoka dīneṣu na asmāsu sugrīvaḥ kurute dayām ॥

ucyatām gaccha sugrīvaḥ tvayā vīraḥ mahābala ।
mama roṣasya yat rūpam brūyāḥ ca enam idam vacaḥ ॥

na sa saṁkucitaḥ paṁthā yena vālī hato gataḥ ।
samaye tiṣṭha sugrīva mā vāli patham anvagāḥ ॥

eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā ।
tvām tu satyāt atikrāṁtam haniṣyāmi sa bāndhavam ॥

tat evam vihite kārye yat hitam puruṣarṣabha ।
tat tat brūhi naraśreṣṭha tvara kāla vyatikramaḥ ॥

kuruṣva satyam mama vānareśvarapratiśrutam dharmam avekṣya śāśvatam ।
mā vālinam preta gato yama kṣayamtvam adya paśyeḥ mama coditaḥ śaraiḥ ॥

sa pūrvajam tīvra vivṛddha kopamlālapyamānam prasamīkṣya dīnam ।
cakāra tīvrām matim ugra tejāharīśvare mānava vaṁśa varthanaḥ ॥