किष्किन्धाकाण्डम्Kiṣkindhā Kāṇḍa

sa tadā vālinam hatvā sugrīvam abhiṣicya ca ।
vasan mālyavataḥ pṛṣṭe rāmo lakṣmaṇam abravīt ॥

ayam sa kālaḥ saṁprāptaḥ samayo adya jala āgamaḥ ।
saṁpaśya tvam nabho meghaiḥ saṁvṛtam giri saṁnibhaiḥ ॥

nava māsa dhṛtam garbham bhāskarasya gabhastibhiḥ ।
pītvā rasam samudrāṇām dyauḥ prasūte rasāyanam ॥

śakyam aṁbaram āruhya megha sopāna paṁktibhiḥ ।
kuṭaja arjuna mālābhiḥ alaṁkartum divākaram ॥

saṁdhyā rāga utthitaiḥ tāmraiḥ aṁteṣu adhika pāṇḍuraiḥ ।
snigdhaiḥ abhra paṭa cchedaiḥ baddha vraṇam iva aṁbaram ॥

manda māruta niḥśvāsam saṁdhyā caṁdana raṁjitam ।
āpāṇḍu jaladam bhāti kāma āturam iva aṁbaram ॥

eṣā gharma parikliṣṭā nava vāri pariplutā ।
sītā iva śoka saṁtaptā mahī bāṣpam vimuṁcati ॥

megha udara vinirmuktāḥ karpūra dala śītalāḥ ।
śakyam aṁjalibhiḥ pātum vātāḥ ketaki gandhinaḥ ॥

eṣa phulla arjunaḥ śailaḥ ketakaiḥ adhivāsitaḥ ।
sugrīva iva śānta ariḥ dhārābhiḥ abhiṣicyate ॥

megha kṛṣṇa ajina dharā dhārā yajña upavītinaḥ ।
māruta āpūrita guhāḥ prādhītā iva parvatāḥ ॥

kaśābhiḥ iva haimībhiḥ vidyudbhiḥ iva tāḍitam ।
antaḥ stanita nirghoṣam savedanam iva aṁbaram ॥

nīla megha āśritā vidyut sphuraṁtī pratibhāti me ।
sphuraṁtī rāvaṇasya aṁke vaidehī iva tapasvinī ॥

imāḥ tā manmathavatām hitāḥ pratihatā diśaḥ ।
anuliptā iva ghanaiḥ naṣṭa graha niśā karāḥ ॥

kvacit bāṣpa abhisaṁruddhān varṣa āgama samutsukān ।
kuṭajān paśya saumitre puṣṭitān giri sānuṣu ।
mama śoka abhibhūtasya kāma samdīpanān sthitān ॥

rajaḥ praśāṁtam sa himo adya vāyuḥnidāgha doṣa prasarāḥ praśāṁtāḥ ।
sthitā hi yātrā vasudhā adhipānāmpravāsino yāṁti narāḥ sva deśān ॥

saṁprasthitā mānasa vāsa lubdhāḥpriya anvitāḥ saṁprati cakravākaḥ ।
abhīkṣṇa varṣa udaka vikṣateṣuyānāni mārgeṣu na saṁpatanti ॥

kvacit prakāśam kvacid aprakāśamnabhaḥ prakīrṇā aṁbu dharam vibhāti ।
kvacit kvacit parvata saṁniruddhamrūpam yathā śānta mahārṇavasya ॥

vyāmiśritam sarja kadaṁba puṣpaiḥnavam jalam parvata dhātu tāmram ।
mayūra kekābhiḥ anuprayātamśaila apagāḥ śīghrataram vahanti ॥

rasa ākulam ṣaṭpada saṁnikāśamprabhujyate jaṁbu phalam prakāmam ।
aneka varṇam pavana avadhūtambhūmau patati āmra phalam vipakvam ॥

vidyut patākāḥ sa balāka mālāḥśailendra kūṭa ākṛti saṁnikāśāḥ ।
garjanti meghāḥ samudīrṇa nādāmatta gajendrā iva saṁyugasthāḥ ॥

varṣa udaka āapyāyita śādvalānipravṛtta nṛtta utsava barhiṇāni ।
vanāni nirvṛṣṭa balāhakānipaśya aparāhṇeṣu adhikam vibhānti ॥

sam ud vahantaḥ salila ati bhārambalākino vāri dharā nadantaḥ ।
mahatsu śṛṁgeṣu mahī dharāṇāmviśramya viśramya punaḥ prayānti ॥

megha abhikāmā parisaṁpatantīsammoditā bhāti balāka paṁktiḥ ।
vāta avadhūtā vara pauṇḍarīkīlaṁba iva mālā rucira aṁbarasya ॥

bāla indragoptā aṁtara citritenavibhāti bhūmiḥ nava śādvalena ।
gātra anupṛktena śuka prabheṇanārī iva lākṣa ukṣita kaṁbalena ॥

nidrā śanaiḥ keśavam abhyupaitidrutam nadī sāgaram abhyupaiti ।
hṛṣṭā balākā ghanam abhyupaitikāntā sa kāmā priyam abhyupaiti ॥

jātā vanāntāḥ śikhi supranṛttājātāḥ kadaṁbāḥ sa kadaṁba śākhāḥ ।
jātā vṛṣā goṣu samāna kāmājātā mahī sasya vana abhirāmā ॥

vahanti varṣanti nadanti bhāntidhyāyanti nṛtyanti samāśvasanti ।
nadyo ghanā matta gajā vana antāḥpriyā vihīnāḥ śikhinaḥ plavaṁgāḥ ॥

praharṣitāḥ ketaka puṣpa gandhamāghrāya mattā vana nirjhareṣu ।
prapāta śabda ākulitā gajendrāḥsārdham mayūraiḥ sa madā nadanti ॥

dhārā nipātaiḥ abhihanyamānāḥkadaṁba śākhāsu vilaṁbamānāḥ ।
kṣaṇa arjitam puṣpa rasa avagāḍhamśanair madam ṣaṭ caraṇāḥ tyajanti ॥

aṁgāra cūrṇa utkara saṁnikāśaiḥphalaiḥ suparyāpta rasaiḥ samṛddhaiḥ ।
jaṁbū drumāṇām pravibhānti śākhānipīyamānā iva ṣaṭpada oghaiḥ ॥

taḍit patākābhiḥ alaṁkṛtānāmudīrṇa gaṁbhīra mahā ravāṇām ।
vibhānti rūpāṇi balāhakānāmraṇa utsukānām iva vāraṇānām ॥

mārga anugaḥ śaila vana anusārīsaṁprasthito megha ravam niśamya ।
yuddha abhikāmaḥ pratināda śankīmatto gajendraḥ pratisaṁnivṛttaḥ ॥

kvacit pragītā iva ṣaṭpada oghaiḥkvacit pravṛttā iva nīla kaṇṭhaiḥ ।
kvacit pramattā iva vāraṇa indraiḥvibhāti aneka āśrayiṇo vanāntā ॥

kadaṁba sarjā arjuna kaṁdala āḍhyāvanānta bhūmi madhu vāri pūrṇā ।
mayūra mattā abhiruta pravṛttaiḥapāna bhūmi pratimā vibhāti ॥

muktā samābham salilam patat vaisunirmalam patra puṭeṣu lagnam ।
hṛṣṭā vivarṇa cchadanā vihaṁgāḥsurendra dattam tṛṣitāḥ pibanti ॥

ṣatpada taṁtrī madhura abhidhānamplavaṁgam udīrita kaṇṭha tālam ।
āviṣkṛtam megha mṛdaṁga nādaiḥvaneṣu saṁgītam iva pravṛttam ॥

kvacit pranṛttaiḥ kvacit un nadadbhiḥkvacit ca vṛkṣa agra niṣaṇṇa kāyaiḥ ।
vyālaṁba barha ābharaṇaiḥ mayūraiḥvaneṣu saṁgitam iva pravṛttam ॥

svanaiḥ ghanānām plavagāḥ prabuddhāvihāya nidrām cira saṁniruddhām ।
aneka rūpā ākṛti varṇa nādānava aṁbu dhārā abhihatā nadanti ॥

nadyaḥ samudvāhita cakravākātaṭāni śīrṇāni apavāhayitvā ।
dṛptā nava prābhṛta pūrṇa bhogādrutam sva bhartāram upopa yānti ॥

nīleṣu nīlā nava vāri pūrṇāmegheṣu meghāḥ pravibhānti saktāḥ ।
davāgni dagdheṣu davāgni dagdhāḥśaileṣu śailā iva baddha mūlāḥ ॥

pramatta saṁnādadita barhiṇānisa śakragopa akula śādvalāni ।
caranti nīpa arjuna vāsitānigajāḥ suramyāṇi vana antarāṇi ॥

nava aṁbu dhāra āhata kesarāṇidrutam parityajya saroruhāṇi ।
kadaṁba puṣpāṇi sa kesarāṇinavāni hṛṣṭā bhramarāḥ pibanti ॥

mattā gajendrā muditā gavendrāvaneṣu vikrāṁtatarā mṛgendrāḥ ।
ramyā nagendrā nibhṛtā narendrāḥprakrīḍito vāri dharaiḥ surendraḥ ॥

meghāḥ samud bhūta samudra nādāmahājala oghaiḥ gagana avalaṁbāḥ ।
nadīḥ taṭākāni sarāṁsi vāpiḥmahīm ca kṛtsnām apavāhayanti ॥

varṣa pravegā vipulā patantipravānti vātāḥ samudīrṇa vegāḥ ।
pranaṣṭa kūlāḥ pravahanti śīghramnadyo jalam vipratipanna mārgāḥ ॥

naraiḥ narendrā iva parvatendrāḥsurendra nītaiḥ pavana upanītaiḥ ।
ghana aṁbu kumbhaiḥ abhiṣicyamānārūpam śriyam svām iva darśayanti ॥

ghana upagūḍham gaganam na tārāna bhāskaro darśanam abhyupaiti ।
navaiḥ jala oghaiḥ dharaṇī vitṛptātamo viliptā na diśaḥ prakāśāḥ ॥

mahānti kūṭāni mahī dharāṇāmdhārā vidhautāni adhikam vibhānti ।
mahā pramāṇaiḥ vipulaiḥ prapātaiḥmukta kalāpaiḥ iva laṁbamānaiḥ ॥

śailopala praskhalamāna vegāḥśailottamānām vipulāḥ prapātāḥ ।
guhāsu saṁnādita barhiṇāsuhārā vikīryanta iva avabhānti ॥

śīghra pravegā vipulāḥ prapātānirdhauta śṛṁga upatalā girīṇām ।
muktā kalāpa pratimāḥ patantomahā guha ustsaṁga talaiḥ dhriyante ॥

suratām arda vicchinnāḥ svarga strī hāra mauktikāḥ ।
patanti ca atulāḥ dikṣu toya dhārāḥ samantataḥ ॥

vilīyamānaiḥ vihagaiḥ nimīladbhiḥ ca paṁkajaiḥ ।
vikasantyā ca mālatyā gato astam jñāyate raviḥ ॥

vṛttā yātrā narendrāṇām senā pathi eva vartate ।
vairāṇi caiva mārgāḥ ca salilena samīkṛtāḥ ॥

māsi prauṣṭhapade brahma brāhmaṇānām vivakṣatām ।
ayam adhyāya samayaḥ sāmagānām upasthitaḥ ॥

nivṛtta karma āyatano nūnam saṁcita saṁcayaḥ ।
āṣāḍhīm abhyupagato bharataḥ kosala adhipaḥ ॥

nūnam āpūryamāṇāyāḥ sarayvā vadhate rayaḥ ।
mām samīkṣya samāyāntam ayodhyāyā iva svanaḥ ॥

imāḥ sphīta guṇā varṣāḥ sugrīvaḥ sukham aśnute ।
vijita ariḥ sa dāraḥ ca rājye mahati ca sthitaḥ ॥

aham tu hṛta dāraḥ ca rājyāt ca mahataḥ cyutaḥ ।
nadī kūlam iva klinnam avasīdāmi lakṣmaṇa ॥

śokaḥ ca mama vistīrṇo varṣāḥ ca bhṛśa durgamāḥ ।
rāvaṇaḥ ca mahān śatruḥ apāram pratibhāti me ॥

ayātrām caiva dṛṣṭvā imām mārgām ca bhṛśa durgamān ।
praṇate caiva sugrīve na mayā kiṁcit īritam ॥

api ca ati parikliṣṭam cirāt dāraiḥ samāgatam ।
ātma kārya garīyastvāt vaktum na icchāmi vānaram ॥

svayam eva hi viśramya jñātvā kālam upāgatam ।
upakāram ca sugrīvo vetsyate na atra saṁśayaḥ ॥

tasmāt kāla pratīkṣo aham sthito asmi śubha lakṣaṇa ।
sugrīvasya nadīnām ca prasādam abhikāṁkṣayan ॥

upakāreṇa vīro hi pratikāreṇa yujyate ।
akṛtajño apratikṛto hanti sattvavatām manaḥ ॥

atha evam uktaḥ praṇidhāya lakṣmaṇaḥkṛta aṁjaliḥ tat pratipūjya bhāṣitam ।
uvāca rāmam svabhirāma darśanampradarśayan darśanam ātmanaḥ śubham ॥

yat uktam etat tava sarvam īpsitamnara indra kartā nacirā hari īśvaraḥ ।
śarat pratīkṣaḥ kṣamatām imam bhavānjala prapātam ripu nigrahe dhṛtaḥ ॥