किष्किन्धाकाण्डम्Kiṣkindhā Kāṇḍa

sa sugrīvam ca tārām ca sa aṁgadām saha lakṣmaṇaḥ ।
samāna śokaḥ kākutsthaḥ sāṁtvayan idam abravīt ॥

na śoka paritāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ ।
yad atra anaṁtaram kāryam tat samādhātum arhatha ॥

loka vṛttam anuṣṭheyam kṛtam vo bāṣpa mokṣaṇam ।
na kālād uttaram kiṁcit karma śakyam upāsitum ॥

niyatiḥ kāraṇam loke niyatiḥ karma sādhanam ।
niyatiḥ sarva bhūtānām niyogeṣu iha kāraṇam ॥

na kartā kasyacit kaścit niyoge ca api na īśvaraḥ ।
svabhāve vartate lokaḥ tasya kālaḥ parāyaṇam ॥

na kālaḥ kālam atyeti na kālaḥ parihīyate ।
svabhāvam ca samāsādya na kaścit ativartate ॥

na kālasya asti baṁdhutvam na hetur na parākramaḥ ।
na mitra jñāti saṁbandhaḥ kāraṇam na ātmano vaśaḥ ॥

kim tu kāla parīṇāmo draṣṭavyaḥ sādhu paśyatā ।
dharmaḥ ca arthaḥ ca kāmaḥ ca kālakrama samāhitāḥ ॥

itaḥ svām prakṛtim vālī gataḥ prāptaḥ kriyā phalam ।
sāma dāna artha saṁyogaiḥ pavitram plavaga īśvara ॥

sva dharmasya ca saṁyogāt jitaḥ tena mahātmanā ।
svargaḥ parigṛhītaḥ ca prāṇān aparirakṣatā ॥

eṣā vai niyatiḥ śreṣṭhā yām gato hari yūthapaḥ ।
tat alam paritāpena prāpta kālam upāsyatām ॥

vacana ante tu rāmasya lakṣmaṇaḥ para vīra hā ।
avadat praśritam vākyam sugrīvam gata cetasam ॥

kuru tvam asya sugrīva preta kāryam anaṁtaram ।
tārā aṁgadābhyām sahito vālino dahanam prati ॥

samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāṇi ca bahūni ca ।
candanāni ca divyāni vāli saṁskāra kāraṇāt ॥

samāśvāsaya dīnam tvam aṁgadam dīna cetasam ।
mā bhūḥ bāliśa buddhiḥ tvam tvat adhīnam idam puram ॥

aṁgadaḥ tu ānayet mālyam vastrāṇi vividhāni ca ।
ghṛtam tailam atho gandhān yat ca atra samanaṁtaram ॥

tvam tāra śibikām śīghram ādāya āgaccha saṁbhramāt ।
tvarā guṇavatī yuktā hi asmin kāle viśeṣataḥ ॥

sajjī bhavantu plavagāḥ śibika vāhana ucitāḥ ।
samarthā balinaḥ caiva nirhariṣyanti vālinam ॥

evam uktvā tu sugrīvam sumitra ānanda vardhanaḥ ।
tasthau bhrātṛ samīpastho lakṣmaṇaḥ para vīrahā ॥

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā tāraḥ saṁbhrānta mānasaḥ ।
praviveśa guhām śīghram śibikā āsakta mānasaḥ ॥

ādāya śibikām tāraḥ sa tu paryāpayat punaḥ ।
vānaraiḥ uhyamānām tām śūraiḥ udvahana ucitaiḥ ॥

divyām bhadra āsana yutām śibikām syaṁdana upamam ।
pakṣi karmabhiḥ ācitrām druma karma vibhūṣitām ॥

acitām citra pattībhiḥ suniviṣṭām samaṁtataḥ ।
vimānam iva siddhānām jāla vāta āyāna āyutām ॥

suniyuktānām viśālām ca sukṛtām śilpibhiḥ kṛtāt ।
dāru parvatakopetām cāru karma pariṣkṛtām ॥

vara ābharaṇa hāraiḥ ca citra mālya upaśobhitām ।
guhāgahana saṁcchannām rakta candana bhūṣitām ॥

puṣpa oghaiḥ samabhicchannām padma mālābhiḥ eva ca ।
taruṇa āditya varṇābhiḥ bhrājamānabhiḥ āvṛtām ॥

īdṛśī śibikām dṛṣṭvā ramo lakṣmaṇam abravīt ।
kṣipram vinīyatām valī preta kāryam vidhīyatām ॥

tato vālinam udyamya sugrīvaḥ śibikām tadā ।
āropayata vikrośan aṁgadena saha eva tu ॥

āropya śibikām caiva vālinam gata jīvitam ।
alaṁkāraiḥ ca vividhaiḥ mālyaiḥ vastraiḥ ca bhūṣitam ॥

ājñāpayat tadā rājā sugrīvaḥ plavaga īśvaraḥ ।
aurdhva dehikam āryasya kriyatām anurūpataḥ ॥

viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūni ca ।
agrataḥ plavagā yāntu śibikā tad anaṁtaram ॥

rājñām ṛddhi viśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ ।
tādṛśaiḥ iha kurvantu vānarā bhratṛu sat kriyām ॥

tādṛśam vālinaḥ kṣipram prākurvan aurdhvadaihikam ।
aṁgadam parirabhya āśu tāra prabhṛtayaḥ tathā ॥

krośantaḥ prayayuḥ sarve vānarā hata bāndhavāḥ ।
tataḥ praṇihitāḥ sarvā vānaryo asya vaśānugāḥ ॥

cukruśuḥ vīra vīra iti bhūyaḥ krośantī tāḥ priyam ।
tārā prabhṛtayaḥ sarvā vānaryo hata bāndhava ॥

anujagmuḥ ca bhartāram krośaṁtyaḥ karuṇa svanāḥ ।
tāsām rudita śabdena vānarīṇām vana aṁtare ॥

vanāni girayaḥ caiva vikrośaṁti iva sarvataḥ ।
puline giri nadyāḥ tu vivikte jala saṁvṛte ॥

citām cakruḥ subahavo vānarā vana cāriṇaḥ ।
avaropya tataḥ skaṁdhāt śibikām vānarottamāḥ ॥

tasthuḥ ekāṁtam āśritya sarve śoka parāyaṇāḥ ।
tataḥ tārā patim dṛṣṭvā śibikā tala śāyinam ॥

āropya aṁke śiraḥ tasya vilalāpa suduḥkhitā ।
hā vānara mahārāja hā nātha mām vatsala ॥

hā mahārhaḥ mahābāho hā mama priya paśya mām ।
janam na paśyasi imam tvam kasmāt śoka abhipīḍitam ॥

prahṛṣṭam iha te vaktram gata asoḥ api mānada ।
asta arka sama varṇam ca dṛśyate jīvato yathā ॥

eṣa tvām rāma rūpeṇa kālaḥ karṣati vānara ।
yena sma vidhavāḥ sarvāḥ kṛtā eka iṣuṇā raṇe ॥

imāḥ tāḥ tava rājendra vānaryo aplavagāḥ tava ।
pādaiḥ vikṛṣṭam adhvānam āgatāḥ kim na budhyase ॥

tava iṣṭā nanu caiva imā bhāryāḥ candra nibha ānanāḥ ।
idānīm na īkṣase kasmāt sugrīvam plavaga īśvaram ॥

ete hi sacivā rājan tāra prabhṛtayaḥ tava ।
pura vāsi janaḥ ca ayam parivārya viṣīdati ॥

visarjaya enān sacivān yathā ucitam arindama ।
tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madanotkaṭāḥ ॥

evam vilapatīm tārām pati śoka parīvṛtām ।
utthāpayanti sma tadā vānaryaḥ śoka karśitāḥ ॥

sugrīveṇa tataḥ sārdham aṁgadaḥ pitaram rudan ।
citām āropayāmāsa śokena abhipluta indriyaḥ ॥

tato agnim vidhivat dattvā so apasavyam cakāra ha ।
pitaram dīrgham adhvānam prasthitam vyākula indriyaḥ ॥

saṁskṛtya vālinam tam tu vidhivat plavagarṣabhāḥ ।
ājagmuḥ udakam kartum nadīm śubha jalām śivām ॥

tataḥ te sahitāḥ tatra hi saḥ aṁgadam sthāpya ca agrataḥ ।
sugrīva tārā sahitāḥ siṣicuḥ vānarā jalam ॥

sugrīveṇa eva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ ।
samāna śokaḥ kākutsthaḥ preta kāryāṇi akārayat ॥

tato atha tam vālinam agrya pauruṣamprakāśam ikṣvāku vara iṣuṇā hatam ।
pradīpya dīpta agni sama ojasam tadāsa lakṣmaṇam rāmam upeyavān hariḥ ॥