किष्किन्धाकाण्डम्Kiṣkindhā Kāṇḍa

tam āśu vegena durāsadena tu abhiplutām śoka mahārṇavena ।
paśyan tadā vāli anujaḥ tarasvī bhrātruḥ vadhena apratimena tepe ॥

sa bāṣpa pūrṇena mukhen paśyan kṣaṇena nirviṇṇa manā manasvī ।
jagāma rāmasya śanaiḥ samīpam bhṛtyaiḥ vṛttaḥ saṁparidūyamānaḥ ॥

sa tam samāsādya gṛhīta cāpam udāttam āśī viṣa tulya bāṇam ।
yaśaśvinam lakṣaṇa lakṣita aṁgam avasthitam rāghavam iti uvāca ॥

yathā pratijñātam idam narendra kṛtam tvayā dṛuṣṭa phalam ca karma ।
mama adya bhogeṣu narendra sūno mano nivṛttam hata jivitena ॥

asyām mahiṣyām tu bhṛśam rudatyām pure ati vikrośati duḥkha tapte ।
hate nṛpe saṁśayite aṁgade ca na rāma rājye ramate mano me ॥

krodhād amarṣād ativipradharṣād bhrātur vadho me anumataḥ purastāt ।
hate tu idānīm hari yūdhape asmin sutīkṣṇam ikṣvāku vara pratapsye ॥

śreyo adya manye mama śaila mukhye tasmin hi vāsaḥ ciram ṛṣyamūke ।
yathā tathā vartayataḥ sva vṛtyā na imam nihatya tridivasaya lābhaḥ ॥

na tvā jighāṁsāmi cara iti yat mām ayam mahātmā matimān uvāca ।
tasya eve tat rāma vaco anurūpam idam vacaḥ karma ca me anurūpam ॥

bhrātā katham nāma mahā guṇasya bhrātur vadham rāma virocayeta ।
rājasya duḥkhasya ca vīra sāram vicintayan kāma puraskṛto api ॥

vadho hi me mato na asīt sva mahātmyā avyatikramāt ।
mama āsīt buddhiḥ durātmyāt prāṇa hārī vyatikramaḥ ॥

druma śākā avabhagno aham muhurtam pariniṣṭanan ।
svāntayitvā anena uktaḥ na punaḥ kartum arhasi ॥

bhrātṛtvam ārya bhāvaḥ ca dharmaḥ ca anena rakṣitaḥ ।
mayā krodhaḥ ca kāmaḥ ca kapitvam ca pradarśitam ॥

aciṁtanīyam parivarjanīyamanīpsanīyam na anvekṣaṇīyam ।
prāpto asmi pāpmānam vayasyabhrātuḥ vadha tvāṣṭra vadhāt iva indraḥ ॥

pāpmānam indrasya mahī jalam ca vṛkṣāḥ ca kāmam jagṛhuḥ striyaḥ ca ।
ko nāma pāpmānam imam saheta śākhā mṛgasya pratipattum icchet ॥

nā arhāmi sanmānam imam prajānām na yauva rājyam kuta eva rājyam ।
adharma yuktam kula nāśa yuktam evam vidham rāghava karma kṛtvā ॥

pāpasya kartā asmi vigarhitasyakṣudrasya loka apakṛtasya loke ।
śoko mahān mama abhivartate ayamvṛṣṭeḥ yathā nimnam iva ambu vegaḥ ॥

sodarya aghātā apara gātra vālaḥ saṁtāpa hasta akṣi śiro viṣāṇaḥ ।
enomayo mām abhihanti hastī dṛpto nadī kūlam iva pravṛddhaḥ ॥

aṁho batedam nṛ vara aviṣahya nivartate me hṛdi sādhu vṛttam ।
agnau vivarṇam paritapya mānam kiṭṭam yathā rāghava jāta rūpam ॥

mahā balānām hari yūthapānām idam kulam rāghava man nimittam ।
asya aṁgadasya api ca śoka tāpāt artha sthita prāṇam itīva manye ॥

sutaḥ sulabhaḥ sujanaḥ suvaśyaḥ kutaḥ tu putraḥ sadṛśaḥ aṁgadena ।
na ca api vidyeta sa vīra deśo yasmin bhavet sodara saṁnikarṣaḥ ॥

adya aṁgado vīra varo na jīvet jīveta mātā pari pālanārtham ।
vinā tu putram paritāpa dīnā sā naiva jīvet it niścitam me ॥

so aham pravekṣyāmi ati dīptam agnimbhratrā ca putreṇa ca sakhyam icchan ।
ime viceṣyanti hari pravīrāḥsītām nideśe parivartamānāḥ ॥

kṛtsnam tu te setsyati kāryam etat mayi api atīte manujendra putra ।
kulasya hantāram ajīvana arham rāma anujānīhi kṛta agasam mām ॥

iti evam ārtasya raghu pravīraḥ śrutvā vaco vāli jaghanya jasya ।
saṁjāta bāṣpa para vīra hantā rāmo muhūrtam vimanā babhūva ॥

tasmin kṣaṇe abhīkṣṇam avekṣamāṇaḥ kṣiti kṣamāvān bhuvanasya goptā ।
rāmo rudantīm vyasane nimagnām samutsukaḥ saḥ atha dadarśa tārām ॥

tām cāru netrām kapi siṁha nāthām patim samāśliṣya tada śayānām ।
utthāpayāmāsuḥ adīna sattvām maṁtri pradhānāḥ kapi rāja patnīm ॥

sā visphuraṁtī parirabhyamāṇā bhartuḥ samīpāt apanīyamānā ।
dadarśa rāmam śara cāpa pāṇim sva tejasā sūryam iva jvalaṁtam ॥

su saṁvṛttam pārthiva lakṣaṇaiḥ ca tam cāru netram mṛgaśāva netrā ।
adṛṣṭa pūrvam puruṣa pradhānam ayam sa kākutstha iti prajajñe ॥

tasya indra kalpasya durāsadasya mahānubhāvasya samīpam āryā ।
ārta ati tūrṇam vyasanam prapannā jagāma tārā parivihvalantī ॥

tam sā samāsādya viśuddha sattvam śokena saṁbhrāṁta śarīra bhāvā ।
manasvinī vākyam uvāca tārā rāmam raṇa utkarṣaṇa labdha lakṣyam ॥

tvam aprameyaḥ ca durāsadaḥ ca jitendriyaḥ ca uttama dharmakaḥ ca ।
akṣīṇa kīrtiḥ ca vicakṣaṇaḥ ca kṣiti kṣamavān kṣatajopamā akṣaḥ ॥

tvam ātta bāṇāsana bāṇa pāṇiḥ mahābalaḥ saṁhanana upapannaḥ ।
manuṣya dehābhudayam vihāya divyena dehābhyudayena yuktaḥ ॥

ena eva bāṇena hataḥ priyo me tena eva bāṇena hi mām jahi hi ।
hatā gamiṣyāmi samīpam asya na mām vinā vīra rameta vālī ॥

svarge api padma amala patra netra sametya saṁprekṣya ca mām apaśyan ।
na hi eṣa uccāvaca tāmra cūḍā vicitra veṣāḥ apsaro abhajiṣyat ॥

svarge api śokam vivarṇatām ca mayā vinā prāpsyati vīra vālī ।
ramye nagendrasya taṭā avakāśe videha kanyā arahito yathā tvam ॥

tvam vettha tāvat vanitā vihīnaḥprāpnoti duḥkham puruṣaḥ kumāraḥ ।
tat tvam prajānan jahi mām na vālīduḥkham mama adarśanajam bhajeta ॥

yat ca api manyeta bhavān mahātmāstrī ghāta doṣaḥ tu bhaven na mahyam ।
ātmā iyam asya iti hi mām jahi tvamna strī vadhaḥ syāt manujendra putra ॥

śāstra prayogāt vividhāḥ ca vedāt ananya rūpāḥ puruṣasya dārāḥ ।
dāra pradānāt na hi dānam anyat pradṛśyate jñānavatām hi loke ॥

tvam ca api mām tasya mama priyasya pradāsyase dharmam avekṣya vīra ।
anena dānena na lapsyase tvam adharma yogam mama vīra ghātāt ॥

ārtām anāthām apanīyamānām evam gatām na arhasi mām ahantum ।
aham hi mātaṁga vilāsa gāminā plavaṁgamānām ṛṣabheṇa dhīmatā ।
vinā varārhottama hema mālinā ciram na śakṣyāmi narendra jīvitum ॥

iti evam uktaḥ tu vibhuḥ mahātmā tārām samāśvāsya hitam babhāṣe ।
mā vīra bhārye vimatim kuruṣva loko hi sarvo vihito vidhātrā ॥

tam caiva sarvam sukha duḥkha yogam loko abravīt tena kṛtam vidhātrā ।
trayo api lokā vihitam vidhānam na ati kramante vaśagā hi tasya ॥

prītim parām prāpsyasi tām tathā eva putraḥ ca te prapsyati yauva rājyam ।
dhātra vidhānam vihitam tathā eva na śūra patnyaḥ paridevayanti ॥

āśvāsitā tena mahatmanā tu prabhāva yuktena paraṁtapena ।
sā vīra patnī dhvanatā mukhena suveṣa rūpā virarām tārā ॥