वाल्मीकि रामायणम् · अरण्यकाण्डम्Araṇya Kāṇḍa

अरण्यकाण्डम्Araṇya Kāṇḍa

सर्गः ४३ · ५१ श्लोकाःSarga 43 · 51 ślokas
अशोधित पाठ · unverified — गीताप्रेस शोधन शेष
॥ ३ · ४३ · १ ॥
सा तम् संप्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती । हेम राजत वर्णाभ्याम् पार्श्वाभ्याम् उपशोभितम् ॥

sā tam saṁprekṣya suśroṇī kusumāni vicinvatī ।
hema rājata varṇābhyām pārśvābhyām upaśobhitam ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · २ ॥
प्रहृष्टा अनवद्यान्गी मृष्ट हाटक वर्णिनी । भर्तारम् अपि आक्रन्द लक्ष्मणम् चैव सायुधम् ॥

prahṛṣṭā ca anavadyāngī mṛṣṭa hāṭaka varṇinī ।
bhartāram api ca ākranda lakṣmaṇam caiva sāyudham ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ३ ॥
आहूय आहूय पुनः तम् मृगम् साधु वीक्षते । आगच्छ आगच्छ शीघ्रम् वै आर्यपुत्र सह अनुज ॥

āhūya āhūya ca punaḥ tam mṛgam sādhu vīkṣate ।
āgaccha āgaccha śīghram vai āryaputra saha anuja ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ४ ॥
तया आहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या राम लक्ष्मणौ । वीक्षमाणौ तु तम् देशम् तदा ददृशतुः मृगम् ॥

tayā āhūtau naravyāghrau vaidehyā rāma lakṣmaṇau ।
vīkṣamāṇau tu tam deśam tadā dadṛśatuḥ mṛgam ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ५ ॥
शंकमानः तु तम् दृष्ट्वा लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत् । तम् एव एनम् अहम् मन्ये मारीचम् राक्षसम् मृगम् ॥

śaṁkamānaḥ tu tam dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmam abravīt ।
tam eva enam aham manye mārīcam rākṣasam mṛgam ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ६ ॥
चरन्तो मृगयाम् हृष्टाः पापेन उपाधिना वने । अनेन निहता राम राजानः काम रूपिणा ॥

caranto mṛgayām hṛṣṭāḥ pāpena upādhinā vane ।
anena nihatā rāma rājānaḥ kāma rūpiṇā ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ७ ॥
अस्य मायाविदो माया मृग रूपम् इदम् कृतम् । भानुमत् पुरुषव्याघ्र गन्धर्व पुर संनिभम् ॥

asya māyāvido māyā mṛga rūpam idam kṛtam ।
bhānumat puruṣavyāghra gandharva pura saṁnibham ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ८ ॥
मृगो हि एवम् विधो रत्न विचित्रो अस्ति राघव । जगत्याम् जगतीनाथ माया एषा हि संशयः ॥

mṛgo hi evam vidho ratna vicitro na asti rāghava ।
jagatyām jagatīnātha māyā eṣā hi na saṁśayaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ९ ॥
एवम् ब्रुवाणम् काकुत्स्थम् प्रतिवार्य शुचि स्मिता । उवाच सीता संहृष्टा चद्मना हृत चेतना ॥

evam bruvāṇam kākutstham prativārya śuci smitā ।
uvāca sītā saṁhṛṣṭā cadmanā hṛta cetanā ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · १० ॥
आर्यपुत्र अभिरामो असौ मृगो हरति मे मनः । आनय एनम् महाबाहो क्रीडार्थम् नः भविष्यति ॥

āryaputra abhirāmo asau mṛgo harati me manaḥ ।
ānaya enam mahābāho krīḍārtham naḥ bhaviṣyati ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ११ ॥
इह आश्रम पदे अस्माकम् बहवः पुण्य दर्शनाः । मृगाः चरन्ति सहिताः चमराः सृमराः तथा ॥

iha āśrama pade asmākam bahavaḥ puṇya darśanāḥ ।
mṛgāḥ caranti sahitāḥ camarāḥ sṛmarāḥ tathā ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · १२ ॥
ऋक्षाः पृषत संघाः वानराः किनराः तथा । विचरन्ति महाबाहो रूप श्रेष्ठा महाबलाः ॥

ṛkṣāḥ pṛṣata saṁghāḥ ca vānarāḥ kinarāḥ tathā ।
vicaranti mahābāho rūpa śreṣṭhā mahābalāḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · १३ ॥
अस्य सदृशो राजन् दृष्ट पूर्वो मृगः मया । तेजसा क्षमया दीप्त्या यथा अयम् मृग सत्तमः ॥

na ca asya sadṛśo rājan dṛṣṭa pūrvo mṛgaḥ mayā ।
tejasā kṣamayā dīptyā yathā ayam mṛga sattamaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · १४ ॥
नाना वर्ण विचित्र अंगो रत्न भूतो मम अग्रतः । द्योतयन् वनम् अव्यग्रम् शोभते शशि संनिभः ॥

nānā varṇa vicitra aṁgo ratna bhūto mama agrataḥ ।
dyotayan vanam avyagram śobhate śaśi saṁnibhaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · १५ ॥
अहो रूपम् अहो लक्ष्मीः स्वर संपत् शोभना । मृगो अद्भुतो विचित्रांगो हृदयम् हरति इव मे ॥

aho rūpam aho lakṣmīḥ svara saṁpat ca śobhanā ।
mṛgo adbhuto vicitrāṁgo hṛdayam harati iva me ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · १६ ॥
यदि ग्रहणम् अभ्येति जीवन् एव मृगः तव । आश्चर्य भूतम् भवति विस्मयम् जनयिष्यति ॥

yadi grahaṇam abhyeti jīvan eva mṛgaḥ tava ।
āścarya bhūtam bhavati vismayam janayiṣyati ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · १७ ॥
समाप्त वन वासानाम् राज्य स्थानाम् नः पुनः । अंतःपुरे विभूषार्थो मृग एष भविष्यति ॥

samāpta vana vāsānām rājya sthānām ca naḥ punaḥ ।
aṁtaḥpure vibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · १८ ॥
भरतस्य आर्यपुत्रस्य श्वश्रूणाम् मम प्रभो । मृग रूपम् इदम् दिव्यम् विस्मयम् जनयिष्यति ॥

bharatasya āryaputrasya śvaśrūṇām mama ca prabho ।
mṛga rūpam idam divyam vismayam janayiṣyati ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · १९ ॥
जीवन् यदि ते अभ्येति ग्रहणम् मृग सत्तमः । अजिनम् नरशार्दूल रुचिरम् तु भविष्यति ॥

jīvan na yadi te abhyeti grahaṇam mṛga sattamaḥ ।
ajinam naraśārdūla ruciram tu bhaviṣyati ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · २० ॥
निहतस्य अस्य सत्त्वस्य जांबूनदमय त्वचि । शष्प बृस्याम् विनीतायाम् इच्छामि अहम् उपासितुम् ॥

nihatasya asya sattvasya jāṁbūnadamaya tvaci ।
śaṣpa bṛsyām vinītāyām icchāmi aham upāsitum ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · २१ ॥
कामवृत्तम् इदम् रौद्रम् स्त्रीणाम् असदृशम् मतम् । वपुषा तु अस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम ॥

kāmavṛttam idam raudram strīṇām asadṛśam matam ।
vapuṣā tu asya sattvasya vismayo janito mama ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · २२ ॥
तेन कांचन रोम्णा तु मणि प्रवर शृंगिणा । तरुण आदित्य वर्णेन नक्षत्र पथ वर्चसा ॥

tena kāṁcana romṇā tu maṇi pravara śṛṁgiṇā ।
taruṇa āditya varṇena nakṣatra patha varcasā ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · २३ ॥
बभूव राघवस्य अपि मनो विस्मयम् आगतम् । एवम् सीता वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा मृगम् अद्भुतम् ॥

babhūva rāghavasya api mano vismayam āgatam ।
evam sītā vacaḥ śrutvā dṛṣṭvā ca mṛgam adbhutam ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · २४ ॥
लोबितः तेन रूपेण सीताया प्रचोदितः । उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरम् लक्ष्मणम् वचः ॥

lobitaḥ tena rūpeṇa sītāyā ca pracoditaḥ ।
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaram lakṣmaṇam vacaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · २५ ॥
पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहाम् उल्लसिताम् इमाम् । रूप श्रेष्ठतया हि एष मृगो अद्य भविष्यति ॥

paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhām ullasitām imām ।
rūpa śreṣṭhatayā hi eṣa mṛgo adya na bhaviṣyati ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · २६ ॥
वने नंदनोद्देशे चैत्ररथ संश्रये । कुतः पृथिव्याम् सौमित्रे यो अस्य कश्चित् समो मृगः ॥

na vane naṁdanoddeśe na caitraratha saṁśraye ।
kutaḥ pṛthivyām saumitre yo asya kaścit samo mṛgaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · २७ ॥
प्रतिलोम अनुलोमाः रुचिरा रोम राजयः । शोभन्ते मृगम् आश्रित्य चित्राः कनक बिन्दुभिः ॥

pratiloma anulomāḥ ca rucirā roma rājayaḥ ।
śobhante mṛgam āśritya citrāḥ kanaka bindubhiḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · २८ ॥
पश्य अस्य जृंभमाणस्य दीप्ताम् अग्नि शिखोपमाम् । जिह्वाम् मुखात् निःसरंतीम् मेघात् इव शत ह्रदाम् ॥

paśya asya jṛṁbhamāṇasya dīptām agni śikhopamām ।
jihvām mukhāt niḥsaraṁtīm meghāt iva śata hradām ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · २९ ॥
मसार गल्वर्क मुखः शंख मुक्ता निभ उदरः । कस्य नाम अनिरूप्यः असौ मनो लोभयेत् मृगः ॥

masāra galvarka mukhaḥ śaṁkha muktā nibha udaraḥ ।
kasya nāma anirūpyaḥ asau na mano lobhayet mṛgaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ३० ॥
कस्य रूपम् इदम् दृष्ट्वा जांबूनदमय प्रभम् । नाना रत्नमयम् दिव्यम् मनो विस्मयम् व्रजेत् ॥

kasya rūpam idam dṛṣṭvā jāṁbūnadamaya prabham ।
nānā ratnamayam divyam na mano vismayam vrajet ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ३१ ॥
मांस हेतोः अपि मृगान् विहारार्थम् धन्विनः । घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायाम् महावने ॥

māṁsa hetoḥ api mṛgān vihārārtham ca dhanvinaḥ ।
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyām mahāvane ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ३२ ॥
धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने । धातवो विविधाः अपि मणि रत्न सुवर्णिनः ॥

dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane ।
dhātavo vividhāḥ ca api maṇi ratna suvarṇinaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ३३ ॥
तत् सारम् अखिलम् नॄणाम् धनम् निचय वर्धनम् । मनसा चिन्तितम् सर्वम् यथा शुक्रस्य लक्ष्मण ॥

tat sāram akhilam nṝṇām dhanam nicaya vardhanam ।
manasā cintitam sarvam yathā śukrasya lakṣmaṇa ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ३४ ॥
अर्थी येन अर्थ कृत्येन संव्रजति अविचारयन् । तम् अर्थम् अर्थ शास्त्रज्ञः प्राहुः अर्थ्याः लक्ष्मण ॥

arthī yena artha kṛtyena saṁvrajati avicārayan ।
tam artham artha śāstrajñaḥ prāhuḥ arthyāḥ ca lakṣmaṇa ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ३५ ॥
एतस्य मृग रत्नस्य परार्ध्ये कांचन त्वचि । उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा ॥

etasya mṛga ratnasya parārdhye kāṁcana tvaci ।
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ३६ ॥
कादली प्रियकी प्रवेणी अविकी । भवेत् एतस्य सदृशी स्पर्शनेन इति मे मतिः ॥

na kādalī na priyakī na praveṇī na ca avikī ।
bhavet etasya sadṛśī sparśanena iti me matiḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ३७ ॥
एष चैव मृगः श्रीमान् यः दिव्यो नभः चरः । उभौ एतौ मृगौ दिव्यौ तारामृग महीमृगौ ॥

eṣa caiva mṛgaḥ śrīmān yaḥ ca divyo nabhaḥ caraḥ ।
ubhau etau mṛgau divyau tārāmṛga mahīmṛgau ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ३८ ॥
यदि वा अयम् तथा यत् माम् भवेत् वदसि लक्ष्मण । माया एषा राक्षसस्य इति कर्तव्यो अस्य वधो मया ॥

yadi vā ayam tathā yat mām bhavet vadasi lakṣmaṇa ।
māyā eṣā rākṣasasya iti kartavyo asya vadho mayā ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ३९ ॥
एतेन हि नृशंसेन मारीचेन अकृत आत्मना । वने विचरता पूर्वम् हिंसिता मुनि पुंगवाः ॥

etena hi nṛśaṁsena mārīcena akṛta ātmanā ।
vane vicaratā pūrvam hiṁsitā muni puṁgavāḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ४० ॥
उत्थाय बहवो अनेन मृगयायाम् जनाधिपाः । निहताः परम इष्वासाः तस्मात् वध्यः तु अयम् मृगः ॥

utthāya bahavo anena mṛgayāyām janādhipāḥ ।
nihatāḥ parama iṣvāsāḥ tasmāt vadhyaḥ tu ayam mṛgaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ४१ ॥
पुरस्तात् इह वातापिः परिभूय तपस्विनः । उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्व गर्भो अश्वतरीम् इव ॥

purastāt iha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ ।
udarastho dvijān hanti sva garbho aśvatarīm iva ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ४२ ॥
कदाचित् चिरात् लोभात् आससाद महामुनिम् । अगस्त्यम् तेजसा युक्तम् भक्ष्यः तस्य बभूव ह ॥

sa kadācit cirāt lobhāt āsasāda mahāmunim ।
agastyam tejasā yuktam bhakṣyaḥ tasya babhūva ha ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ४३ ॥
समुत्थाने तत् रूपम् कर्तु कामम् समीक्ष्य तम् । उत्स्मयित्वा तु भगवान् वातापिम् इदम् अब्रवीत् ॥

samutthāne ca tat rūpam kartu kāmam samīkṣya tam ।
utsmayitvā tu bhagavān vātāpim idam abravīt ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ४४ ॥
त्वया अविगण्य वातापे परिभूताः तेजसा । जीव लोके द्विज श्रेष्ठाः तस्मात् असि जराम् गतः ॥

tvayā avigaṇya vātāpe paribhūtāḥ ca tejasā ।
jīva loke dvija śreṣṭhāḥ tasmāt asi jarām gataḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ४५ ॥
तत् एतत् भवेत् रक्षो वातापिः इव लक्ष्मण । मत् विधम् यो अतिमन्येत धर्म नित्यम् जितेन्द्रियम् ॥

tat etat na bhavet rakṣo vātāpiḥ iva lakṣmaṇa ।
mat vidham yo atimanyeta dharma nityam jitendriyam ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ४६ ॥
भवेत् हतो अयम् वातापिः अगस्त्येन इव मा गतः । इह त्वम् भव संनद्धो यंत्रितो रक्ष मैथिलीम् ॥

bhavet hato ayam vātāpiḥ agastyena iva mā gataḥ ।
iha tvam bhava saṁnaddho yaṁtrito rakṣa maithilīm ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ४७ ॥
अस्याम् आयत्तम् अस्माकम् यत् कृत्यम् रघुनंदन । अहम् एनम् वधिष्यामि ग्रहीष्यामि अथवा मृगम् ॥

asyām āyattam asmākam yat kṛtyam raghunaṁdana ।
aham enam vadhiṣyāmi grahīṣyāmi athavā mṛgam ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ४८ ॥
यावत् गच्छामि सौमित्रे मृगम् आनयितुम् द्रुतम् । पश्य लक्ष्मण वैदेहीम् मृग त्वचि गताम् स्पृहाम् ॥

yāvat gacchāmi saumitre mṛgam ānayitum drutam ।
paśya lakṣmaṇa vaidehīm mṛga tvaci gatām spṛhām ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ४९ ॥
त्वचा प्रधानया हि एष मृगो अद्य भविष्यति । अप्रमत्तेन ते भाव्यम् आश्रमस्थेन सीतया ॥

tvacā pradhānayā hi eṣa mṛgo adya na bhaviṣyati ।
apramattena te bhāvyam āśramasthena sītayā ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ५० ॥
यावत् पृषतम् एकेन सायकेन निहन्मि अहम् । हत्वा एतत् चर्म आदाय शीघ्रम् एष्यामि लक्ष्मण ॥

yāvat pṛṣatam ekena sāyakena nihanmi aham ।
hatvā etat carma ca ādāya śīghram eṣyāmi lakṣmaṇa ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · ४३ · ५१ ॥
प्रदक्षिणेन अतिबलेन पक्षिणाजटायुषा बुद्धिमता लक्ष्मण । भव अप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीम्प्रति क्षणम् सर्वत एव शन्कितः ॥

pradakṣiṇena atibalena pakṣiṇājaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa ।
bhava apramattaḥ pratigṛhya maithilīmprati kṣaṇam sarvata eva śankitaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.