वाल्मीकि रामायणम् · अरण्यकाण्डम्Araṇya Kāṇḍa

अरण्यकाण्डम्Araṇya Kāṇḍa

सर्गः १६ · ४३ श्लोकाःSarga 16 · 43 ślokas
अशोधित पाठ · unverified — गीताप्रेस शोधन शेष
॥ ३ · १६ · १ ॥
वसतः तस्य तु सुखम् राघवस्य महात्मनः । शरद् व्यपाये हेमंतऋतुर् इष्टः प्रवर्तत ॥

vasataḥ tasya tu sukham rāghavasya mahātmanaḥ ।
śarad vyapāye hemaṁtaṛtur iṣṭaḥ pravartata ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · २ ॥
कदाचित् प्रभातायाम् शर्वर्याम् रघुनंदनः । प्रययाव अभिषेकार्थम् रम्यम् गोदावरीम् नदीम् ॥

sa kadācit prabhātāyām śarvaryām raghunaṁdanaḥ ।
prayayāva abhiṣekārtham ramyam godāvarīm nadīm ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ३ ॥
प्रह्वः कलश हसतः तम् सीतया सह वीर्यवान् । पृष्ठतो अनुव्रजन् भ्राता सौमित्रिर् इदम् अब्रवीत् ॥

prahvaḥ kalaśa hasataḥ tam sītayā saha vīryavān ।
pṛṣṭhato anuvrajan bhrātā saumitrir idam abravīt ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ४ ॥
अयम् कालः संप्राप्तः प्रियो यः ते प्रियंवद । अलंकृत इव आभाति येन संवत्सरः शुभः ॥

ayam sa kālaḥ saṁprāptaḥ priyo yaḥ te priyaṁvada ।
alaṁkṛta iva ābhāti yena saṁvatsaraḥ śubhaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ५ ॥
नीहार परुषो लोकः पृथिवी सस्य मालिनी । जलानि अनुपभोग्यानि सुभगो हव्य वाहनः ॥

nīhāra paruṣo lokaḥ pṛthivī sasya mālinī ।
jalāni anupabhogyāni subhago havya vāhanaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ६ ॥
नव आग्रयण पूजाभिर् अभ्यर्च्य पितृ देवताः । कृत आग्रयणकाः काले सन्तो विगत कल्मषाः ॥

nava āgrayaṇa pūjābhir abhyarcya pitṛ devatāḥ ।
kṛta āgrayaṇakāḥ kāle santo vigata kalmaṣāḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ७ ॥
प्राज्यकामा जनपदाः संपन्नतर गो रसाः । विचरन्ति महीपाला यात्र अर्थम् विजिगीषवः ॥

prājyakāmā janapadāḥ saṁpannatara go rasāḥ ।
vicaranti mahīpālā yātra artham vijigīṣavaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ८ ॥
सेवमाने दृढम् सूर्ये दिशम् अन्तक सेविताम् । विहीन तिलका इव स्त्री उत्तरा दिक् प्रकाशते ॥

sevamāne dṛḍham sūrye diśam antaka sevitām ।
vihīna tilakā iva strī na uttarā dik prakāśate ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ९ ॥
प्रकृत्या हिम कोश आढ्यो दूर सूर्याः सांप्रतम् । यथार्थ नामा सुव्यक्तम् हिमवान् हिमवान् गिरिः ॥

prakṛtyā hima kośa āḍhyo dūra sūryāḥ ca sāṁpratam ।
yathārtha nāmā suvyaktam himavān himavān giriḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · १० ॥
अत्यन्त सुख संचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः । दिवसाः सुभग आदित्याअः छाया सलिल दुर्भगाः ॥

atyanta sukha saṁcārā madhyāhne sparśataḥ sukhāḥ ।
divasāḥ subhaga ādityāaḥ chāyā salila durbhagāḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ११ ॥
मृदु सूर्याः सनीहाराः पटु शीताः समारुताः । शून्य अरण्या हिम ध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम् ॥

mṛdu sūryāḥ sanīhārāḥ paṭu śītāḥ samārutāḥ ।
śūnya araṇyā hima dhvastā divasā bhānti sāmpratam ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · १२ ॥
निवृत्त आकाश शयनाः पुष्यनीता हिम अरुणाः । शीता वृद्धतर आयामः त्रि यामा यान्ति सांप्रतम् ॥

nivṛtta ākāśa śayanāḥ puṣyanītā hima aruṇāḥ ।
śītā vṛddhatara āyāmaḥ tri yāmā yānti sāṁpratam ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · १३ ॥
रवि संक्रान्त सौभाग्यः तुषार अरुण मण्डलः । निःश्वास अन्ध इव आदर्शाः चंद्रमा प्रकाशते ॥

ravi saṁkrānta saubhāgyaḥ tuṣāra aruṇa maṇḍalaḥ ।
niḥśvāsa andha iva ādarśāḥ caṁdramā na prakāśate ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · १४ ॥
ज्योत्स्ना तुषार मलिना पौर्णमास्याम् राजते । सीता इव आतप श्यामा लक्ष्यते तु शोभते ॥

jyotsnā tuṣāra malinā paurṇamāsyām na rājate ।
sītā iva ca ātapa śyāmā lakṣyate na tu śobhate ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · १५ ॥
प्रकृत्या शीतल स्पर्शो हिम विद्धाः सांप्रतम् । प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्वि गुण शीतलः ॥

prakṛtyā śītala sparśo hima viddhāḥ ca sāṁpratam ।
pravāti paścimo vāyuḥ kāle dvi guṇa śītalaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · १६ ॥
बाष्प च्छन्नानि अरण्यानि यव गोधूमवंति च । शोभन्ते अभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौन्च सारसैः ॥

bāṣpa cchannāni araṇyāni yava godhūmavaṁti ca ।
śobhante abhyudite sūrye nadadbhiḥ kraunca sārasaiḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · १७ ॥
खर्जूर पुष्प आकृतिभिः शिरोभिः पूर्ण तण्डुलैः । शोभन्ते किंचिद् आलंबाः शालयः कनक प्रभाः ॥

kharjūra puṣpa ākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇa taṇḍulaiḥ ।
śobhante kiṁcid ālaṁbāḥ śālayaḥ kanaka prabhāḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · १८ ॥
मयूखैः उपसर्पद्भिः हिम नीहार संवृतैः । दूरम् अभ्युदितः सूर्यः शशांक इव लक्ष्यते ॥

mayūkhaiḥ upasarpadbhiḥ hima nīhāra saṁvṛtaiḥ ।
dūram abhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṁka iva lakṣyate ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · १९ ॥
अग्राह्य वीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः । संरक्तः किंचिद् आपाण्डुः आतपः शोभते क्षितौ ॥

agrāhya vīryaḥ pūrvāhṇe madhyāhne sparśataḥ sukhaḥ ।
saṁraktaḥ kiṁcid āpāṇḍuḥ ātapaḥ śobhate kṣitau ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · २० ॥
अवश्याय निपातेन किंचित् प्रक्लिन्न शाद्वला । वनानाम् शोभते भूमिर् निविष्ट तरुण आतपा ॥

avaśyāya nipātena kiṁcit praklinna śādvalā ।
vanānām śobhate bhūmir niviṣṭa taruṇa ātapā ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · २१ ॥
स्पृशन् तु सुविपुलम् शीतम् उदकम् द्विरदः सुखम् । अत्यन्त तृषितो वन्यः प्रतिसंहरते करम् ॥

spṛśan tu suvipulam śītam udakam dviradaḥ sukham ।
atyanta tṛṣito vanyaḥ pratisaṁharate karam ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · २२ ॥
एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः । अवगाहन्ति सलिलम् अप्रगल्भा इव आवहम् ॥

ete hi samupāsīnā vihagā jalacāriṇaḥ ।
na avagāhanti salilam apragalbhā iva āvaham ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · २३ ॥
अवश्याय तमो नद्धा नीहार तमसा आवृताः । प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वन राजयः ॥

avaśyāya tamo naddhā nīhāra tamasā āvṛtāḥ ।
prasuptā iva lakṣyante vipuṣpā vana rājayaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · २४ ॥
बाष्प संचन्न सलिला रुत विज्ञेय सारसाः । हिमाअर्द्र वालुकैः तीरैः सरितो भान्ति सांप्रतम् ॥

bāṣpa saṁcanna salilā ruta vijñeya sārasāḥ ।
himāardra vālukaiḥ tīraiḥ sarito bhānti sāṁpratam ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · २५ ॥
तुषार पतनात् चैव मृदुत्वात् भास्करस्य च । शैत्यात् अग अग्रस्थम् अपि प्रायेण रसवत् जलम् ॥

tuṣāra patanāt caiva mṛdutvāt bhāskarasya ca ।
śaityāt aga agrastham api prāyeṇa rasavat jalam ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · २६ ॥
जरा जर्जरितैः पत्रैः शीर्ण केसर कर्णिकैः । नाल शेषा हिम ध्वस्ता भान्ति कमलाकराः ॥

jarā jarjaritaiḥ patraiḥ śīrṇa kesara karṇikaiḥ ।
nāla śeṣā hima dhvastā na bhānti kamalākarāḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · २७ ॥
अस्मिन् तु पुरुषव्याघ्र काले दुःख समन्वितः । तपश्चरति धर्मात्मा त्वत् भक्त्या भरतः पुरे ॥

asmin tu puruṣavyāghra kāle duḥkha samanvitaḥ ।
tapaścarati dharmātmā tvat bhaktyā bharataḥ pure ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · २८ ॥
त्यक्त्वा राज्यम् मानम् भोगांश्च विविधान् बहून् । तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले ॥

tyaktvā rājyam ca mānam ca bhogāṁśca vividhān bahūn ।
tapasvī niyatāhāraḥ śete śīte mahītale ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · २९ ॥
सोऽपि वेलाम् इमाम् नूनम् अभिषेक अर्थम् उद्यतः । वृतः प्रकृतिभिर् नित्यम् प्रयाति सरयूम् नदीम् ॥

so'pi velām imām nūnam abhiṣeka artham udyataḥ ।
vṛtaḥ prakṛtibhir nityam prayāti sarayūm nadīm ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ३० ॥
अत्यन्त सुख संवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः । कथम् तु अपर रात्रेषु सरयूम् अवगाहते ॥

atyanta sukha saṁvṛddhaḥ sukumāro himārditaḥ ।
katham tu apara rātreṣu sarayūm avagāhate ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ३१ ॥
पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान् निरुदरो महान् । धर्मज्ञः सत्यवादी ह्री निषेधो जितेन्द्रियः ॥

padmapatrekṣaṇaḥ śyāmaḥ śrīmān nirudaro mahān ।
dharmajñaḥ satyavādī ca hrī niṣedho jitendriyaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ३२ ॥
प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुः अरिन्दमः । संत्यज्य विविधान् भोगान् आर्यम् सर्वात्मना आश्रितः ॥

priyābhibhāṣī madhuro dīrghabāhuḥ arindamaḥ ।
saṁtyajya vividhān bhogān āryam sarvātmanā āśritaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ३३ ॥
जितः स्वर्गः तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना । वनस्थम् अपि तापस्ये यः त्वाम् अनुविधीयते ॥

jitaḥ svargaḥ tava bhrātrā bharatena mahātmanā ।
vanastham api tāpasye yaḥ tvām anuvidhīyate ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ३४ ॥
पित्र्यम् अनुवर्न्तन्ते मातृकम् द्विपदा इति । ख्यातो लोक प्रवादो अयम् भरतेन अन्यथा कृतः ॥

na pitryam anuvarntante mātṛkam dvipadā iti ।
khyāto loka pravādo ayam bharatena anyathā kṛtaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ३५ ॥
भर्ता दशरथो यस्याः साधुः भरतः सुतः । कथम् नु सा अम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी ॥

bhartā daśaratho yasyāḥ sādhuḥ ca bharataḥ sutaḥ ।
katham nu sā ambā kaikeyī tādṛśī krūradarśinī ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ३६ ॥
इति एवम् लक्ष्मणे वाक्यम् स्नेहात् वदति धर्मिके । परिवादम् जनन्यः तम् असहन् राघवो अब्रवीत् ॥

iti evam lakṣmaṇe vākyam snehāt vadati dharmike ।
parivādam jananyaḥ tam asahan rāghavo abravīt ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ३७ ॥
ते अम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कथंचन । ताम् एव इक्ष्वाकु नाथस्य भरतस्य कथाम् कुरु ॥

na te ambā madhyamā tāta garhitavyā kathaṁcana ।
tām eva ikṣvāku nāthasya bharatasya kathām kuru ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ३८ ॥
निश्चिता एव हि मे बुद्धिः वन वासे दृढ व्रता । भरत स्नेह संतप्ता बालिशी क्रियते पुनः ॥

niścitā eva hi me buddhiḥ vana vāse dṛḍha vratā ।
bharata sneha saṁtaptā bāliśī kriyate punaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ३९ ॥
संस्मरामि अस्य वाक्यानि प्रियाणि मधुराणि च । हृद्यानि अमृत कल्पानि मनः प्रह्लादानि च ॥

saṁsmarāmi asya vākyāni priyāṇi madhurāṇi ca ।
hṛdyāni amṛta kalpāni manaḥ prahlādāni ca ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ४० ॥
कदा हि अहम् समेष्यामि भरतेन महात्मना । शत्रुघ्नेन वीरेण त्वया रघुनंदन ॥

kadā hi aham sameṣyāmi bharatena mahātmanā ।
śatrughnena ca vīreṇa tvayā ca raghunaṁdana ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ४१ ॥
इति एवम् विलपन् तत्र प्राप्य गोदावरीम् नदीम् । चक्रे अभिषेकम् काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया ॥

iti evam vilapan tatra prāpya godāvarīm nadīm ।
cakre abhiṣekam kākutsthaḥ sānujaḥ saha sītayā ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ४२ ॥
तर्पयित्वा अथ सलिलैः तैः पितॄन् दैवतानि च । स्तुवन्ति स्म उदितम् सूर्यम् देवताअः तथा अनघाः ॥

tarpayitvā atha salilaiḥ taiḥ pitṝn daivatāni ca ।
stuvanti sma uditam sūryam devatāaḥ ca tathā anaghāḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.

॥ ३ · १६ · ४३ ॥
कृताभिषेकः रराज रामः सीता द्वितीयः सह लक्ष्मणेन । कृत अभिषेको तु अग राज पुत्र्या रुद्रः नन्दिः भगवान् इव ईशः ॥

kṛtābhiṣekaḥ sa rarāja rāmaḥ sītā dvitīyaḥ saha lakṣmaṇena ।
kṛta abhiṣeko tu aga rāja putryā rudraḥ sa nandiḥ bhagavān iva īśaḥ ॥

हिन्दी अनुवाद शीघ्र जुड़ेगा।

English translation coming soon.