अयोध्याकाण्डम्Ayodhyā Kāṇḍa

pratyāśvastaḥ yadā rājā mohāt pratyāgataḥ punaḥ ।
thājuhāva tam sūtam rāma vṛtta anta kāraṇāt ॥

tadā sūto mahārāja kṛtāñjalirupasthitaḥ ।
rāmameva anuśocantaṁ duḥkhaśokasamanvitam ॥

vṛddham parama samtaptam nava graham iva dvipam ।
viniḥśvasantam dhyāyantam asvastham iva kunjaram ॥

rājā tu rajasā sūtam dhvasta aṅgam samupasthitam ।
aśru pūrṇa mukham dīnam uvāca parama ārtavat ॥

kva nu vatsyati dharma ātmā vṛkṣa mūlam upāśritaḥ ।
so atyanta sukhitaḥ sūta kim aśiṣyati rāghavaḥ ॥

duḥkhasyānucito duḥkham sumantra śayanocitaḥ ।
bhūmi pāla ātmajo bhūmau śete katham anāthavat ॥

yam yāntam anuyānti sma padāti ratha kuṇJjarāḥ ।
sa vatsyati katham rāmaḥ vijanam vanam āśritaḥ ॥

vyāLaiḥ mṛgaiḥ ācaritam kṛṣṇa sarpa niṣevitam ।
katham kumārau vaidehyā sārdham vanam upasthitau ॥

sukumāryā tapasvinyā sumantra saha sītayā ।
rāja putrau katham pādaiḥ avaruhya rathāt gatau ॥

siddha arthaḥ khalu sūta tvam yena dṛṣṭau mama ātmajau ।
vana antam praviśantau tāv aśvināv iva mandaram ॥

kim uvāca vaco rāmaḥ kim uvāca ca lakṣmaṇaḥ ।
sumantra vanam āsādya kim uvāca ca maithilī ॥

āsitam śayitam bhuktam sūta rāmasya kīrtaya ।
jīviṣyāmyahametena yayātiriva sādhuṣu ॥

iti sūtaḥ nara indreṇa coditaḥ sajjamānayā ।
uvāca vācā rājānam sa bāṣpa parirbaddhayā ॥

abravīn mām mahā rāja dharmam eva anupālayan ।
anjalim rāghavaḥ kṛtvā śirasā abhipraṇamya ca ॥

sūta madvacanāt tasya tātasya vidita ātmanaḥ ।
śirasā vandanīyasya vandyau pādau mahātmanaḥ ॥

sarvam antaḥ puram vācyam sūta madvacanāttvayā ।
ārogyam aviśeṣeṇa yathā arham ca abhivādanam ॥

mātā ca mama kausalyā kuśalam ca abhivādanam ।
apramādam ca vaktavyā brūyāścaimidam vacaḥ ॥

dharmanityā yathākālamagnyagāraparā bhava ।
devi devasya pādau ca devavat paripālaya ॥

abhimānam ca mānam ca tyaktvā vartasva mātṛṣu ।
anu rājāna māryām ca kaikeyīmamba kāraya ॥

kumāre bharate vṛttirvartitavyāca rājavat ।
arthajyeṣṭhā hi rājāno rājadharmamanusmara ॥

bharataḥ kuśalam vācyo vācyo mad vacanena ca ।
sarvāsva eva yathā nyāyam vṛttim vartasva mātṛṣu ॥

vaktavyaḥ ca mahā bāhur ikṣvāku kula nandanaḥ ।
pitaram yauvarājyastho rājyastham anupālaya ॥

atikrāntavayā rājā māsmainam vyavarorudhaḥ ।
kumārarājye jīva tvam tasyaivājñpravartanām ॥

abravīccāpi mām bhūyo bhṛśamaśrūṇi vartayan ।
māteva mama mātā te draṣṭavyā putragardhinī ॥

iti evam mām mahārāja bṛvann eva mahā yaśāḥ ।
rāmaḥ rājīva tāmra akṣo bhṛśam aśrūṇi avartayat ॥

lakṣmaṇaḥ tu susamkruddho nihśvasan vākyam abravīt ।
kena ayam aparādhena rāja putraḥ vivāsitaḥ ॥

rājñā tu khalu kaikeyyā laghu tvāśritya śāsanam ।
kṛtam kāryamakāryam vā vayam yenābhipīḍitāḥ ॥

yadi pravrājitaḥ rāmaḥ lobha kāraṇa kāritam ।
vara dāna nimittam vā sarvathā duṣkṛtam kṛtam ॥

idam tāvadyathākāmamīśvarasya kṛte kṛtam ।
rāmasya tu parityāge na hetum upalakṣaye ॥

asamīkṣya samārabdham viruddham buddhi lāghavāt ।
janayiṣyati samkrośam rāghavasya vivāsanam ॥

aham tāvan mahā rāje pitṛtvam na upalakṣaye ।
bhrātā bhartā ca bandhuḥ ca pitā ca mama rāghavaḥ ॥

sarva loka priyam tyaktvā sarva loka hite ratam ।
sarva loko anurajyeta katham tvā anena karmaṇā ॥

sarvaprajābhirāmam hi rāmam pravrājya dhārmikam ।
sarvalokam virudhyemam katham rājā bhaviṣyasi ॥

jānakī tu mahā rāja niḥśvasantī tapasvinī ।
bhūta upahata cittā iva viṣṭhitā vṛṣmṛtā sthitā ॥

adṛṣṭa pūrva vyasanā rāja putrī yaśasvinī ।
tena duhkhena rudatī na eva mām kimcit abravīt ॥

udvīkṣamāṇā bhartāram mukhena pariśuṣyatā ।
mumoca sahasā bāṣpam mām prayāntam udīkṣya sā ॥

tathaiva rāmaḥ aśru mukhaḥ kṛta anjaliḥ ।
sthitaḥ abhaval lakṣmaṇa bāhu pālitaḥ sthitaḥ ।
tathaiva sītā rudatī tapasvinī ।
nirīkṣate rāja ratham tathaiva mām ॥